Category: News

Վլադիմիր Մարտիրոսյանը գրել է․

«Տարածեք որքան կուզեք, բայց օգտվեք անխնա:

Սահմանադրությունը պետք է պաշտպանի ինձ իշխանության հնարավոր կամայականությունից, ոչ թե դառնա իմ քաղաքական անհամաձայնության համար ինձ ճնշելու գործիք։ Ո՞վ է ընդդիմությունը, եթե ոչ նրան ընտրած քաղաքացին, ինչ է ընդդիմությունը, եթե ոչ նրան ընտրած քաղաքացու քաղաքական կամքի կատարողը: Հետևաբար, ընդդիմության նկատմամբ ճնշումը հենց ընտրողի ազատ կամքի նկատմամբ ճնշում է։

Ես Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի եմ և ՀՀ կառավարության վարած քաղաքականության հրապարակային ու սկզբունքային ընդդիմախոս։ Դեմ եմ Ադրբեջանի պահանջով , նախապայմանով, ընկալումով Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությանը։ Դեմ եմ խաղաղության անվան տակ միակողմանի զիջումների քաղաքականությանը և այն մոտեցմանը, որով Հայաստանի ինքնիշխան որոշումները փաստացի կախման մեջ են դրվում Ադրբեջանի համաձայնությունից։

Ես խաղաղության հակառակորդ չեմ։ Ես խաղաղությունը քաղաքական շահի համար շահարկելու հակառակորդ եմ։ Ինձ համար խաղաղության հիմքը ազգային արժանապատվությունն է, սեփական իրավունքների պաշտպանությունը, պահանջատիրությունը, արդարության վերականգնումը և ամուր, ինքնիշխան պետության կառուցումը։ Ես այնպիսի պետության կողմնակից եմ, որն իր խաղաղությունը չի կառուցում սեփական իրավունքներից հրաժարվելու և ուրացման հաշվին, այլ այդ իրավունքները պաշտպանելու կարողությամբ։ Խաղաղությունն ինձ համար քաղաքական գովազդի կարգախոս չէ, իշխանությունը պահպանելու միջոց չէ և ոչ էլ հասարակությանը պարտադրվող ընտրություն՝ խաղաղության ու արժանապատվության միջև։ Այն պետականության որակ է, որը պետք է ամրապնդվի ինստիտուտներով, պաշտպանվի քաղաքական կամքով և սկզբունքներով փոխանցվի հաջորդ սերունդներին։ Ես ուզում եմ, որ հաջորդ սերունդները ժառանգեն ոչ թե խաղաղության անվան տակ արդարացված զիջումների հետևանքը, այլ սեփական իրավունքները գիտակցող, դրանք պաշտպանելու ունակ և արժանապատիվ ապրելու կամք ունեցող պետություն։ Սրանք իմ համոզմունքներն են։ Ես դրանք բազմիցս հրապարակավ արտահայտել եմ և շարունակելու եմ արտահայտել։

ՀՀ կառավարության ղեկավարի վերջին հայտարարությունները խաղաղության գաղափարի արժեզրկում են, դրանք այն դարձնում են սեփական իշխանության քաղաքական անձեռնմխելիության պահանջ։ Ինչպե՞ս, այսպես՝ երբ Ազգային Ժողովում հայտարարվում է, որ նոր Սահմանադրությանը դեմ արտահայտվելու դեպքում կառավարող մեծամասնությունը պետք է առաջնորդի ընդդիմության նկատմամբ «հանրային ճնշումը», ես այդ հայտարարությունն ընդունում եմ նաև որպես անձամբ ինձ ուղղված քաղաքական ճնշում և սպառնալիք: Որովհետև ես հենց այն քաղաքացիներից եմ, որոնք հրապարակավ դեմ են Ադրբեջանի պահանջների, պարտադրանքների, նախապայմանների կամ ընկալումների համատեքստում ՀՀ Սահմանադրությունը փոխելուն:

Ես Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացին եմ, ոչ թե Ադրբեջանի պահանջների կատարմանը խոչընդոտող մեղադրյալ։

Ես ՀՀ կառավարության քաղաքականության ընդդիմախոսն եմ, ոչ թե Հայաստանի Հանրապետության թշնամին։

Ես չեմ ընդունելու, որ Հայաստանի Սահմանադրության նկատմամբ իմ վերաբերմունքը որոշվի Բաքվում, իսկ այդ մասին իմ խոսելու իրավունքը՝ Երևանում գործող իշխանության կողմից։

Եվ ի՞նչ է ստացվում։ Ես իմ քաղաքական համոզմունքն արտահայտելու համար պետք է պատրաստ լինեմ ՀՀ կառավարության կազմակերպած ճնշմա՞նը։ Որևէ տարբերություն չկա կճնշեն ինձ, թե պատգամավորին, բացարձակ որևէ: Սա սովորական քաղաքական բանավեճ չէ։ Սա քաղաքական շանտաժի հստակ տրամաբանություն է։

Պայմանը պարզ է՝ եթե ընդդիմությունը կամ անձամբ ես չի աջակցում նոր Սահմանադրությանը, կառավարող մեծամասնությունը նրա նկատմամբ հանրային ճնշում է կազմակերպելու։

Նպատակն էլ հասկանալի է՝ ստիպել իմ ընտրած ընդդիմությանը վերանայել իր դիրքորոշումը և ապահովել Ադրբեջանի նախաձեռնած սահմանադրական գործընթացի առաջընթացը։

Այսինքն՝ եթե չեք համաձայնում իշխանության հետ, իշխանությունը ձեր դեմ ճնշում կկազմակերպի։

Սա արդեն քաղաքական անհամաձայնության համար բացասական, ճնշող հետևանք ազդարարելու փորձ է։ Եվ առավել վտանգավոր է, որ նման հայտարարություն հնչեցնում է ոչ թե սովորական քաղաքական մրցակիցը, այլ պետական իշխանության ղեկավարը։ Իշխանությունն իրավունք ունի համոզելու, քննադատելու, բանավիճելու, իր նախաձեռնության՝ շեշտում եմ՝ ԻՐ նախաձեռնության շուրջ քննարկում և աջակցություն ակնկալելու։ Բայց իրավունք չունի պետական իշխանության դիրքն ու ռեսուրսներն օգտագործելու մարդկանց/պատգամավորներին ճնշելու վախեցնելու կամ նրանց քաղաքական կամքը կոտրելու համար։

Համոզելը քաղաքականություն է։ Վախեցնելն ու ճնշելը՝ հարկադրանք։ Եվ այս երկուսի միջև սահմանը պետք է հստակ լինի հատկապես իշխանության համար: Սա է ապացույցը, որ ավտորիտար են անվանում այս իշխանությանը իր բնույթով, ոչ թե իգնորը և չտեսնելը արևմտյան ժողովրդավարությունների կողմից: Իմիջայլոց վերջինների ուշադրությունը կհրավիրեմ հետևյալի վրա:

ՀՀ Սահմանադրության 3-րդ հոդվածը սահմանում է, որ հանրային իշխանությունը սահմանափակված է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներով ու ազատություններով։ 8-րդ հոդվածը երաշխավորում է գաղափարախոսական բազմակարծությունը, 29-րդը՝ խտրականության արգելքը, 42-րդը՝ կարծիքի արտահայտման, իսկ 44-րդը՝ խաղաղ հավաքների ազատությունը։

Սրանք այն սահմաններն են, որոնք իշխանությունն իրավունք չունի անցնելու։ Խորհրդարանական մեծամասնությունը պետությունը կառավարելու մանդատ է ստացել, ոչ թե այլախոհության նկատմամբ գերիշխանություն հաստատելու իրավունք։ Եվ եթե նոր Սահմանադրության ընդունման գործընթացն առաջ տանելու համար անհրաժեշտ են ընդդիմադիր պատգամավորների ձայները, ապա դա սահմանադրական ընթացակարգի պահանջ է, այս դեպքում խոչընդոտ, ոչ թե խոչընդոտ, որը կարելի է վերացնել ճնշմամբ։ Ընդդիմադիր պատգամավորը պարտավոր չէ քվեարկել այնպես, ինչպես ցանկանում է ՀՀ կառավարությունը։ Նրա «ոչ»-ը նույնքան սահմանադրական է, որքան մեծամասնության «այո»-ն։ Սահմանադրական մեծամասնության բացակայությունը քաղաքական հարկադրանքի կամ ճնշման թույլտվություն չէ։

Այստեղ կա նաև ավելի խորքային խնդիր։

ՀՀ կառավարությունը սեփական խաղաղության հայեցակարգը փորձում է ներկայացնել որպես խաղաղության միակ հնարավոր տարբերակ։ Հետո այդ հայեցակարգին չհամաձայնողներին ներկայացնում է որպես խաղաղության հակառակորդներ։ Իսկ այժմ արդեն խոսում է նրանց նկատմամբ հանրային ճնշում կազմակերպելու մասին։ Սա խաղաղության գաղափարը քաղաքական մենաշնորհ դարձնելու և այլախոհությունը վարկաբեկելու փորձ է։ Ես նախկինում էլ եմ պնդել, որ պատերազմի սպառնալիքի պայմաններում ձևավորված «քաղաքական համաձայնությունը» դեռևս ազատ կամարտահայտության և լիարժեք ժողովրդավարական լեգիտիմության ապացույց չէ։
Նույնը վերաբերում է Սահմանադրության փոփոխությանը։ Եթե այդ ամենն ուղեկցվում է քաղաքական ճնշումներով, սպառնալիքներով և հարկադրանքով, գործընթացի ժողովրդավարական լեգիտիմությունն անխուսափելիորեն կասկածի տակ է հայտնվում։ Չի կարելի ժողովրդավարական Սահմանադրություն ընդունելու անունից ճնշում գործադրել այն մարդկանց նկատմամբ, որոնք օգտվում են գործող Սահմանադրությամբ իրենց տրված իրավունքներից։ Եվ այս ամենն առավել մտահոգիչ է Ադրբեջանի պահանջների համատեքստում։
ՀՀ կառավարությունը պնդում է, որ Սահմանադրության փոփոխությունը Հայաստանի ներքին գործն է, բայց միաժամանակ հայտարարում է, որ դրան ընդդիմանալը նշանակում է դեմ լինել Ադրբեջանի հետ վերջնական խաղաղությանը։ Լավ, եթե սա Հայաստանի ինքնիշխան որոշումն է, ապա ինչո՞ւ է դրա վերաբերյալ անհամաձայնությունը ներկայացվում որպես խաղաղության դեմ գործողություն։ Ինչպե՞ս է ստացվում, որ Ադրբեջանի պահանջը տեղ է գտնում Հայաստանի ներքաղաքական օրակարգում, իսկ դրան ընդդիմացող Հայաստանի քաղաքացին կամ պատգամավորը կարող է հայտնվել իշխանության կազմակերպած ճնշման սպառնալիքի տակ։ Այն էլ այն բանից հետո, երբ ընտրողն իր ընտրական տվյալով արդեն խոչընդոտել է այդ քաղաքականության իրականացմանը:

Ես այս տրամաբանությունը մերժում եմ ամբողջությամբ։ Հայաստանի Սահմանադրության բովանդակությունը Հայաստանի ժողովրդի ինքնիշխան որոշման առարկան է։ Եվ ես, որպես այդ ժողովրդի մաս կազմող քաղաքացի, իրավունք ունեմ հրապարակավ դեմ արտահայտվելու դրա փոփոխությանը։

Կա նաև հարցի հանրային անվտանգության կողմը։ Երբ պետական իշխանության ղեկավարը խորհրդարանի ամբիոնից խոսում է ընդդիմության նկատմամբ ճնշում կազմակերպելու մասին, նա պետք է գիտակցի, թե այդ խոսքն ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ հասարակության մեջ։ Առավել վտանգավոր է, որ նման հայտարարությունը կարող է որպես գործողության ազդակ ընկալվել վարչական լիազորություններ ունեցող տարբեր պաշտոնյաների կողմից։ Նրանք կարող են իրենց իշխանությունն օգտագործել ընդդիմադիր հայացքներ ունեցող քաղաքացիներին թիրախավորելու, նրանց նկատմամբ կամայականություններ թույլ տալու կամ ճնշումներ գործադրելու համար։

Նման գործընթացը կարող է դուրս գալ նույնիսկ կենտրոնական իշխանության փաստացի վերահսկողությունից։ Իսկ եթե այդ պաշտոնյաների գործողությունները ծառայեն իշխանության քաղաքական նպատակներին, առաջանում է առավել լուրջ վտանգ, որ օրենքի և քաղաքացու իրավունքների պաշտպանությունը կստորադասվի քաղաքական շահին, իսկ ապօրինությունները կկոծկվեն կամ նույնիսկ կխրախուսվեն։ Սա արդեն ոչ միայն քաղաքական շանտաժի, այլև պետական իշխանության կամայական կիրառման վտանգ է, որը բացարձակապես անընդունելի է և էդպիսի նախադեպերը շատ են:

Այսօր դա կարող է ներկայացվել որպես հանրային դժգոհություն, վաղը՝ վերածվել քաղաքական թիրախավորման, հետապնդումների կամ բռնության վտանգավոր միջավայրի։ Նման հայտարարությունների հնարավոր հետևանքների համար քաղաքական պատասխանատվության հարցը միանգամայն իրական է։ Պետական իշխանության պարտականությունը քաղաքական ճնշման և հնարավոր բռնության վտանգը կանխելն է, ոչ թե դրա համար բարենպաստ միջավայր ստեղծելը։

Հետևաբար ՀՀ կառավարություն, ի՞նչ է նշանակում ընդդիմության նկատմամբ «հանրային ճնշում» կազմակերպելը։ Ով կամ ինչ է առհասարակ ընդդիմությունը, եթե ոչ նրա ընտրողը և հետևաբար ինչ է նշանակում ընտրողի կամքի ճնշում և ի՞նչ միջոցներով է դա իրականացվելու։ Որտե՞ղ է ավարտվում քաղաքական քննադատությունը և սկսվում հարկադրանքը։ Եթե ընտրվածի և ընտրողի վրա հայտարարած ճնշումը վերածվի սպառնալիքների, խտրականության, պաշտոնեական լիազորությունների չարաշահման կամ այլ ապօրինի գործողությունների ողջ ներհանրային մակարդակով ապա պետք է դրվի նաև իրավական պատասխանատվության հարցը։

Իսկ իմ դիրքորոշումն անփոփոխ է։ Ես մերժում եմ պատերազմի սպառնալիքով քաղաքական ընտրություն պարտադրելու, խաղաղության խոստումով միակողմանի զիջումները հիմնավորելու և հանրային ճնշմամբ քաղաքական անհամաձայնությունը առնվազն լռեցնելու ամբողջ տրամաբանությունը։

Չեմ հրաժարվելու իմ համոզմունքներից։

Ես շարունակելու եմ մասնագիտական, քաղաքական և հանրային կերպով ընդդիմանալ ՀՀ կառավարության այն նախաձեռնություններին, որոնք համարում եմ Հայաստանի ինքնիշխանության, սահմանադրական ժողովրդավարության և պետական շահերի համար վնասակար։ Եվ դա անելու եմ ոչ թե իշխանության թույլտվությամբ, այլ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ երաշխավորված իմ իրավունքների ուժով։

Իմ քաղաքական իրավունքների աղբյուրը ո՛չ ՀՀ կառավարությունն է, ո՛չ խորհրդարանական մեծամասնությունը, ոչ ընդդիմությունը, ո՛չ էլ Ադրբեջանի հետ ձեռք բերված կամ ակնկալվող պայմանավորվածությունները։ Իշխանությունը պարտավոր է հարգել իմ իրավունքները նաև այն ժամանակ, երբ ես դրանք օգտագործում եմ հենց իր քաղաքականության դեմ։ Եվ եթե ՀՀ կառավարությունն իր առաջարկած Սահմանադրության ընդունման համար անհրաժեշտ է համարում ճնշում կազմակերպել դրա դեմ արտահայտվողների նկատմամբ, ապա հարցը շատ պարզ է։

Հ․Գ․ Ինչպե՞ս կարող է իշխանությունը նոր Սահմանադրության համար ժողովրդավարական լեգիտիմություն պահանջել, եթե պատրաստ է ճնշման ենթարկել այն քաղաքացիներին ու պատգամավորներին, որոնց իրավունքները պարտավոր է պաշտպանել գործող Սահմանադրությամբ։ Հայաստանի քաղաքացին պարտավոր չէ խաղաղության հանդեպ իր հավատարմությունն ապացուցել սեփական ազատությունից հրաժարվելով։ Խաղաղությունը չի կարող լինել քաղաքական շանտաժի արդարացում, իսկ Սահմանադրությունը՝ այդ շանտաժի իրականացման գործիք։

Հոկտեմբերի 29-30-ն Անկարայում կայացել է Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 13-րդ գագաթնաժողովը։ 34 տարի առաջ այս օրերին Անկարայում տեղի էր ունեցել թյուրքական աշխարհի առաջնորդների առաջին գագաթնաժողովը. հինգ նորանկախ թյուրքական հանրապետությունների առաջնորդները՝ Աբուլֆազ Էլչիբեյը, Նուրսուլթան Նազարբաևը, Ասկար Ակաևը, Սափարմուրատ Նիյազովը և Իսլամ Քարիմովը, 1992 թվականին հոկտեմբերի 29-30-ը հանդիպել էին Անկարայում՝ Թուրքիայի այն ժամանակվա Թուրգութ Օզալի և վարչապետ Սուլեյման Դեմիրելի նախագահությամբ։

Ըստ էության, 2026 թվականին Անկարայում տեղի ունեցած գագաթնաժողովը 34 տարի առաջ մեկնարկած գործընթացի շարունակությունն է: Սակայն ժամանակակից աշխարհի անվտանգային և այլ մարտահրավերների, ինչպես նաև թյուրքական աշխարհի ինտեգրացիոն գործընթացների պայմաններում համագործակցությունը ձեռք է բերել այնպիսի ձևաչափեր, որոնք նախկինում անհավանական էին թվում:

Այս համատեքստում կարևոր է հիշել մի քանի դրվագ:

2009 թվականի հոկտեմբերի 3-ին ստորագրվեց Նախիջևանի համաձայնագիրը, որով պաշտոնապես հիմնադրվեց Թյուրքալեզու պետությունների համագործակցության խորհուրդը: Իսկ 2021 թվականի նոյեմբերի 12-ին Ստամբուլում կայացած Թյուրքալեզու պետությունների համագործակցության խորհրդի (Թյուրքական խորհուրդ) 8-րդ գագաթնաժողովի ընթացքում կազմակերպությունը վերանվանվեց «Թյուրքական պետությունների կազմակերպություն» (ԹՊԿ), ինչպեսև՝ ընդունվեց «Թյուրքական աշխարհ-2040» ռազմավարական տեսլականը, որը սահմանեց թյուրքական պետությունների հետագա համագործակցության միջնաժամկետ և երկարաժամկետ նպատակները:

2026 թվականի հոկտեմբերի 29-30-ը կայացած Անկարայի գագաթնաժողովի արդյունքներով ընդունվել է արձանագրություն, որը սահմանել է հստակ քայլեր՝ «Միասնություն՝ լեզվի, մտքի և գործի մեջ» կարգախոսի հիման վրա:

Ի՞նչ քայլեր են նախանշվել թյուրքական պետությունների համատեղ հայտարարությամբ:

■ Թյուրքական պետությունների քաղաքացիների համար օդանավակայաններում հատուկ միջանցքների ստեղծում:

■ «Զանգեզուրի միջանցքի» և երկաթուղային նախագծերին աջակցություն:

Անկարայի հռչակագրում, մասնավորապես, ընդգծելով թյուրքական աշխարհի ռազմավարական դիրքն Արևելքի և Արևմուտքի միջև, կարևորվել է Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղու՝ «Արևելք-Արևմուտք» միջին միջանցքի ամրապնդումը։ Բացի այս, թյուրքական պետությունների առաջնորդներն աջակցություն են հայտնել Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղու ամբողջ հզորությամբ շահագործման ապահովմանը, «Զանգեզուրի միջանցքի» և Չինաստան-Ղրղըզստան-Ուզբեկստան երկաթուղու նախագծերի իրականացմանը, նշված երթուղիները Միջին միջանցքին ինտեգրելուն: Կարևորվել է նաև Կենտրոնական և Հարավային Ասիայի միջև կապն ապահովող Տրանսաֆղանական երկաթուղու նախագծի նշանակությունը տարածաշրջանային առևտրի համար:

168.am-ն անդրադարձել է, որ Կարս-Գյումրի ուղղության ակտիվացումը նվազեցնում է Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղու «բացառիկությունը», որ սա կարող է լարվածություն մտցնել հայ-վրացական հարաբերություններում: Իսկ «Զանգեզուրի միջանցք» կամ ԹՐԻՓՓ նախագծի կարևորությունը թյուրքական աշխարհի համար ավելորդ է նշել, և, որ պատահական չէ՝ 44-օրյա պատերազմում Ադրբեջանի տարած հաղթանակը համարվում է թյուրքական աշխարհինը:

Այսինքն, Թուրքիայի ուղիղ մասնակցությունը պատերազմին զուտ կրտսեր եղբորը ռազմական աջակցություն ցուցաբերել չէր, այլ՝ այստեղ Թուրքիան իր սեփական հաշվարկներն ուներ, որը, մասնավորապես, կապված էր «Զանգեզուրի միջանցքի» հետ:

■ Համագործակցություն էներգետիկ միջանցքների և կարևորագույն ռազմավարական հումքային ռեսուրսների ոլորտում:

Մասնավորապես, ուշադրություն է հրավիրվել Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի և «Հարավային գազային միջանցքի նախագծերի ռազմավարական նշանակությանը։

Հավելենք, որ ենթակառուցվածքների ապաշրջափակման և էներգետիկ միջանցքների վերաբերյալ կետեր կան նաև 2021 թվականի հունիսին Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև ստորագրված Շուշիի հռչակագրում, այդ թվում՝ «Զանգեզուրի միջանցքի», Արևելք-Արևմուտք տրանսպորտային միջին միջանցքի, «Հարավային գազային միջանցք» նախագծի մասին:

«Թյուրքական աշխարհի տնտեսական ինտեգրումն այն գլխավոր առաջնահերթություններից է, որոնց մեր կազմակերպությունը պետք է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնի առաջիկա ժամանակահատվածում։ Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղին, որը հայտնի է նաև որպես «Միջին միջանցք», դրա համար պատմական հնարավորություն է ընձեռում։

Այսօր, երբ Ասիայի և Եվրոպայի միջև առևտրային կապերը վերակառուցվում են, թյուրքական աշխարհագրական տարածքը հնարավորություն ունի դառնալու համաշխարհային տրանսպորտային և լոգիստիկ ցանցերի կարևոր կենտրոններից մեկը։ Մենք զարգացնում ենք մեր երկաթուղիները, նավահանգիստները, ավտոմոբիլային հաղորդակցությունը և մաքսային համակարգերը՝ որպես իրար փոխլրացնող համակարգեր»,- Անկարայի գագաթնաժողովի համատեքստում հայտարարել է Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը:

Իսկ Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 13-րդ գագաթնաժողովի արդյունքներով ընդունված արձանագրության մեջ չի անտեսվել նաև պաշտպանական ոլորտը: Մասնավորապես, օրակարգային հարց է համարվել Թուրքիայի հովանու ներքո Թյուրքական պետությունների կազմակերպության Պաշտպանական արդյունաբերության քոլեջի ստեղծումը: Բացի այս, կարևորվել է ահաբեկչության, ծայրահեղականության և անջատողականության դեմ համատեղ պայքարը:

■ Հայտարարվել է տիեզերական տեխնոլոգիաների ոլորտում համագործակցության շրջանակում մշակված՝ 12U չափի «TDT-SAT» արբանյակի արտադրության ավարտի մասին։

Եվ թեև նշվում է, որ նպատակը Երկրի դիտարկումների իրականացումն է, ուղեծրում նոր տեխնոլոգիաների փորձարկումը և թյուրքական պետություններին պատկանող տիեզերակայանի համատեղ մոդուլի մշակումը, սակայն չենք կարող բացառել, որ արբանյակային տվյալների փոխանակումն ու համատեղ օգտագործումը կարող են ծառայել նաև ռազմական նշանակության նպատակների: Սա չի կարող Հայաստանն անտեսել:

Այս համատեքստում չենք կարող շրջանցել 2025 թվականի հոկտեմբերին Ադրբեջանի Գաբալա քաղաքում տեղի ունեցած Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 12-րդ գագաթնաժողովը, որի շրջանակում կարևորվել է անդամ երկրների ռազմական և պաշտպանական համագործակցության ակտիվացումը:Ավելին, Ադրբեջանի

նախագահ Իլհամ Ալիևն այդ ժամանակ առաջարկել էր 2026 թվականին անցկացնել թյուրքական պետությունների համատեղ զորավարժություններ: Տարբեր մակարդակներում քննարկվում էր նաև պաշտպանական միասնական համակարգի ստեղծման կարևորության մասին, ինչը կարող էր Իրանի դեպքում մտահոգության տեղիք տալ: Ի դեպ, Գաբալայի գագաթնաժողովին մասնակցել էր նաև Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանը։

Իսկ Անկարայի գագաթնաժողովի արդյունքներով՝ Կոնգրեսում նախագահությունն Ադրբեջանից փոխանցվել է Թուրքիային, ընդ որում՝ Ալիևի բացակայությամբ:

Չնայած Էրդողանի հեռախոսազանգի միջոցով ուղիղ հրավերին՝ Ալիևը չի մասնակցել Անկարայում կայացած Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 13-րդ գագաթնաժողովին՝ իբր նախապես ծրագրված միջոցառումներին մասնակցելու և աշխատանքային խիտ գրաֆիկի պատճառով: Ալիևի փոխարեն Թուրքիա էր մեկնել Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Ջեյհուն Բայրամովը:

Որքան էլ Ալիևի՝ Թուրքիա չմեկնելն ունենա նաև աշխատանքային գրաֆիկի ծանրաբեռնվածության իրական պատճառ, բայց Բաքվում սրան զուգահեռ՝ նաև ակնարկել են, որ դիպլոմատիան փոխադարձություն է սիրում և այդ սկզբունքի խախտումը չի մոռանում:

2024 թվականի հուլիսին Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանը չի մասնակցել Շուշիում կայացած Թյուրքական պետությունների կազմակերպության ոչ պաշտոնական գագաթնաժողովին: Նա այդ ժամանակ նախընտրել է մասնակցել Թուրքիայի և Նիդեռլանդների ֆուտբոլի ազգային հավաքականների հանդիպմանը։

2026 թվականի մայիսին էլ Էրդողանը չի այցելել Ադրբեջան՝ քաղաքաշինության հարցերով համաշխարհային ֆորումին մասնակցելու համար, իսկ այս տարվա հոկտեմբերին բաց է թողել Բաքվում հրավիրված Ասիայում փոխգործակցության և վստահության միջոցների ամրապնդման խորհրդակցության 7-րդ գագաթնաժողովը։

2026 թվականի հոկտեմբերի 24-30-ն Ադրբեջանում անցկացվել է FIFA U-15-ի աշխարհի առաջին առաջնությունն ու փառատոնը։ Հատկանշական է, որ Ալիևը, ըստ էության, Էրդողանի բացակայություններին համարժեք ժեստով է պատասխանել՝ չմեկնելով Անկարա:

Եվ ոչինչ, որ Անկարայի գագաթնաժողովի օրերին Թուրքիայի ազգային տոնի՝ Հանրապետության օրվա կապակցությամբ Ալիևն Էրդողանին շնորհավորական նամակ է ուղարկել, որում, մասնավորապես նշվում է.

«Ադրբեջանին ու Թուրքիային միմյանց կապում է իրական բարեկամությունը և եղբայրությունը՝ պատմության փորձություններն անցած կապերով։ 2021 թվականին Շուշիի հռչակագրի ստորագրմամբ, մեր երկրների հարաբերությունները բարձրացան ամենաբարձր մակարդակի՝ դաշնակցային հարաբերությունների, և ձեռք բերեցին որակապես նոր բովանդակություն ու էություն»:

Ի դեպ, նոյեմբերի 2-ին Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի ինքնաթիռը, որով նա մեկնում էր Կորեայի Հանրապետություն, մտել է Ադրբեջանի օդային տարածք: Եվ նախագահական օդանավի օդաչուն կապ է հաստատել դիսպետչերի հետ ու փոխանցել Թուրքիայի ղեկավարի շնորհավորական ուղերձն Ալիևին՝ 44-օրյա պատերազմում Ադրբեջանի հաղթանակի 6-րդ տարեդարձի առթիվ։

Արդյո՞ք այս ժեստը որևէ տողատակ ուներ։ Չի բացառվում, հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ 6 տարի առաջ այս օրերին սկսվել էր Շուշին վերցնելու օպերացիան, որում իր դերակատարումն է ունեցել նաև թուրքական զինվորականությունը։

ՀՀ Անվտանգության խորհրդի քարտուղարը Ալեն Սիմոնյանը պարբերաբար հայտարարում է բնական գազ գնելու մասին՝ «ամեն տեղից, որտեղից դա հնարավոր է»։

«Եթե Ռուսաստանը մեզ գազ մատակարարի՝ գազ կգնենք Ռուսաստանից, եթե Ադրբեջանը մատակարարի՝ կգնենք Ադրբեջանից, եթե Իրանը՝ Իրանից։ Եթե հնարավորություն լինի Թուրքիայից որևէ տեղ գազ գնել, միաժամանակ կգնենք նաև նրանից։ Ո՞վ ասաց, որ պետք է դուրս գալ մի գրպանից և ցատկել մյուսը»։ Ընդ որում, Երևանում մտադիր չեն «մի երկրից կախվածությունը փոխարինել մյուսից կախվածությամբ»՝ նախընտրելով չմեկնաբանել այլընտրանքային կապույտ վառելիքի մատակարարման երթուղիները։

Հետաքրքիր է այս համատեքստում հիշատակել Թուրքիան, որի միջերկրածովյան նավահանգիստներ հեղուկացված բնական գազ (ՀԲԳ) կմատակարարվի Ալժիրից, Լիբիայից և հենց Ամերիկայից։ Ադրբեջանից և Իրանից եկող խողովակաշարերն անգործության են մատնված 1990-ականների սկզբից։ «Նավթագազային արդյունաբերություն» պորտալի տվյալներով՝ խոսքը TRIPP («Թրամփի երթուղի») նախագծի մասին է, որը նախատեսում է 42 կիլոմետրանոց հատվածի կառուցում հայկական տարածքով (Մեղրիի և Ագարակի տարածքով,- խմբ.): Այդ ենթակառուցվածքի շրջանակներում նախատեսվում է գազատար կառուցել, ինչն էներգամատակարարման նոր հնարավորություն է բացում։

Հայաստանում հայտարարել են, որ Ադրբեջանին դիտարկում են որպես գազի պոտենցիալ մատակարար՝ իրանական ուղղության հետ միասին։ Հիշեցնենք, որ գազի որոշ ծավալներ Իրանից Հայաստան են գալիս 2007 թվականից՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց բարտերային մատակարարումների շրջանակներում։

Գազի հիմնական մասը (նվազագույնը՝ 90%) Հայաստան է մտնում Ռուսաստանից՝ Վրաստանի տարածքով անցնող տարանցիկ խողովակաշարով։ 2025 թվականին «Գազպրոմը» երկիր է մատակարարել մոտ 2,7 միլիարդ խորանարդ մետր։ Ս.թ. մայիսի վերջին, բանավեճի հերթական սրման և Հայաստանից գյուղմթերքի ներկրման սահմանափակումների սահմանման համապատկերին, ՌԴ էներգետիկայի նախարար Սերգեյ Ցիվիլևը Երևան էր ուղարկել ծանուցում՝ գազի, նավթամթերքի և ալմաստների մատակարարման մասին 2013 թվականի դե ֆակտո անժամկետ համաձայնագրի հնարավոր կասեցման կամ չեղյալ հայտարարման մասին, եթե Երևանը շարունակի տնտեսական մերձեցումը ԵՄ-ի հետ։

Իր հերթին, Հայաստանի Կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանը նշել է Ռուսաստանի կողմից գազի գնի հնարավոր բարձրացումը (առայժմ դա մոտ 177,5 դոլար է 1000 խորանարդ մետրի դիմաց)՝ այն որակելով «ապոկալիպտիկ երևույթ» և որպես գլխավոր հետևանք՝ կանխատեսելով գնաճի տեմպերի արագացումն ու տնտեսական աճի նվազման ռիսկերը։ Ֆինանսների նախկին նախարար Վարդան Արամյանի հաշվարկների համաձայն՝ Հայաստան մատակարարվող գազի գնի 69% բարձրացման դեպքում վերջնական սպառողների համար գինը կբարձրանա մոտ 29%-ով՝ 1 խմ-ի դիմաց 143 դրամից դառնալով 185 դրամ։ Տնային տնտեսությունների ծախսերի ավելացումը կհանգեցնի այլ ծախսերի կրճատմանը, հետևաբար՝ նաև պահանջարկի անկմանը, ինչն առաջին հերթին՝ կհարվածի առևտրի և ծառայությունների ոլորտին։

«Այնպիսի ճյուղեր, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը և ծանր արդյունաբերությունը, որտեղ գազը զգալի մասնաբաժին է զբաղեցնում ծախսերի կառուցվածքում, անխուսափելիորեն դժվարությունների են բախվելու։ Դա ուղղակի հարված կհասցնի երկրի տնտեսական ներուժին։ Հենց այդ պատճառով Մարտին Գալստյանը հիշատակեց այդ էքստրեմալ սցենարը, և ես համաձայն եմ նրա հետ»։

Մոտավորապես նույն փաստարկներն է պարունակում «Եվրասիական տնտեսական միության մասին 2014 թվականի մայիսի 29-ի պայմանագրի գործողությունը Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ կասեցնելու հնարավոր հետևանքների մասին» զեկույցը, որը պատրաստվել է՝ ի կատարումն Բելառուսի Հանրապետության, Ղազախստանի Հանրապետության, Ղրղըզստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահների 2026 թվականի մայիսի 29-ի համատեղ հայտարարության, որն ընդունվել է Եվրոպական միությանն անդամակցելուն ուղղված Հայաստանի Հանրապետության գործողությունների, այդ թվում՝ 2025 թվականին հավանության արժանանալու կապակցությամբ։

Լրագրողներից մեկի դիտարկմանը, թե ռուսական գազը Հայաստանին ավելի էժան է նստում, պարոն Սիմոնյանը պատասխանել է, որ դրա գինը, իբր, «չափվում է ոչ միայն դոլարով… Իսկ ո՞վ ասաց, որ գազի գինն ավելի էժան է։ Դուք տեսնում եք, որ գազն օգտագործվում է որպես քաղաքական արժույթ»։ Հիշեցնենք, որ գազի գործող սակագինը ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի (ՀԾԿՀ) կողմից սահմանվել էր 2022 թվականի մարտի 1-ին և ուժի մեջ էր մտել նույն թվականի ապրիլի 1-ից։

2019 թվականից Հայաստանի հետ սահմանին ռուսական գազի պայմանագրային գինը կազմում է 165 դոլար՝ 1000 խորանարդ մետրի համար (իրականում՝ 177,53 դոլար)։ Կենցաղային սպառողների համար գազի գինը մեկ խորանարդ մետրի համար կազմում է 143,7 դրամ, իսկ սոցիալապես անապահով ընտանիքների համար՝ 100 դրամ։ Բյուջեի (այսինքն՝ հայ քաղաքացիների) հաշվին ձևավորվող պետական սուբսիդիաների շնորհիվ, անգամ վերջին թանկացումներից հետո, այդ սակագինը մնաց անփոփոխ (տարեկան մինչև 600 խմ սպառման դեպքում)։

Միաժամանակ, 2023 թվականից Հայաստանն ավելացնում է հեղուկացված ածխաջրածնային գազերի (ՀԱԳ) ներմուծումը։ 2025 թվականին համապատասխան մատակարարումները կազմել են գրեթե 285 հազար տոննա՝ մոտ մեկ երրորդով բարձր 2024 թվականի մակարդակից և գրեթե կրկնակի ավելի, քան 2023 թվականին։

Առյուծի բաժինը (94,6%), ինչպես նախկինում, կազմել է ներմուծումը ՌԴ-ից։ Մատակարարումները կատարվել են նաև Իրանից (գրեթե 37% աճ), Իրաքից (Իրանի և Վրաստանի նավահանգիստների միջոցով), ինչպես նաև ԱՄԷ-ից, Չինաստանից և Գերմանիայից։ Սակայն ռուսական մատակարարումների գերիշխող դերը հազիվ թե հաջողվի կասկածի տակ դնել այս մասնակի դիվերսիֆիկացիայով։

Ադրբեջանն ու Իրանը չեն կարողանա Հայաստանին անհրաժեշտ ծավալներով գազ մատակարարել, առավել ևս՝ համադրելի գնով, կարծում է Ազգային էներգետիկ անվտանգության հիմնադրամի գլխավոր տնօրեն Կոնստանտին Սիմոնովը։ «Ադրբեջանն այժմ ազատ գազ չունի, քանի որ ամբողջ գազը վաճառում է Եվրոպային։ Այնտեղ հերթ է կանգնած ադրբեջանական գազի համար, և այն խլում են։ Իրանական նախագծերը տեխնոլոգիապես չափազանց բարդ են։ Դրա համար էլ այստեղ, փաստորեն, ևս մեկ անգամ կրկնում եմ, այդ գազը գտնելը շատ դժվար կլինի, իսկ դրա գինն ակնհայտորեն ավելի բարձր կլինի, քան գազպրոմայինը»։

«Այնպես որ, ես կարծում եմ, որ դժվար թե «Գազպրոմը» գինը բարձրացնի ավելի քան երկու անգամ։ Բայց նույնիսկ, եթե ներկայիս գնին ավելացվի նույնքան, այսինքն՝ այն բազմապատկենք երկուսով, այն, միևնույն է, ցածր կլինի այլընտրանքային մատակարարումների հավանական արժեքից։ Ուստի օբյեկտիվորեն ավելի էժան կլինի վճարել նոր գնով։ Իսկ այդ նոր գինը կարող է և չլինել, եթե Հայաստանը ճիշտ որոշում կայացնի։ Բայց այստեղ ընտրությունը Հայաստանի կառավարությանն է»։

Մինչդեռ դեռ 2011-ին Երկրաբանական ծառայությունը Արամուսի շրջանում, իբր, հայտնաբերել էր թերթաքարային նավթի առնվազն 44 մլն տոննա պաշար։ Ավելի վաղ՝ 2005 թվականին, հայտարարվել էր Իջևանում, Շամուտում և Ջերմանիսում (ընդհանուր առմամբ) մինչև 18 մլն տոննա թերթաքարային նավթի առկայության մասին, և նույնիսկ 128 մլն տոննա՝ Դիլիջանում։ Իսկ 2014 թվականին նույն ծառայությունը հայտնել է Հայաստանում 1 մլն բարել նավթ և 6 մլրդ խմ գազ հայտնաբերելու հեռանկարների մասին՝ նշելով, որ չորս պոտենցիալ տարածաշրջանների մեջ նավթի և գազի առկայությունը փորձագետները հավանական են համարում առնվազն 10 տոկոսով երկրի կենտրոնում՝ Աշտարակ, Աբովյան, Հրազդան քաղաքների և Սևանի արևմտյան ափի միջև: Մեկ այլ գոտի, որը նշված է որպես թերթաքարային գազի հեռանկարային գոտի՝ նավթի և բնական գազի երևակումներով, տարածվում է, ըստ նույն ծառայության տվյալների, Հայաստանի արևմտյան սահմանից (որտեղ Ախուրյան և Արաքս գետերի միախառնումն է) մինչև Զանգեզուրի լեռնաշղթայի լանջերը։

Ի դեպ, Հայաստանում էներգառեսուրսների կոմերցիոն ծախսարդյունավետ պաշարների առկայության մասին պարբերական «սենսացիոն» հաղորդագրությունները բազմիցս չեն հաստատվել։

Միջազգային էներգետիկ գործակալությունը մատնանշում է Հայաստանում նավթի և բնական գազի ապացուցված պաշարների բացակայությունը։ Միջազգային առևտրի ամերիկյան վարչությունը 2025 թվականի դեկտեմբերի 15-ի երկրի տեղեկանքում նույնպես Հայաստանը բնութագրում է որպես սեփական նավթագազային պաշարներ չունեցող երկիր, որը կախված է ներմուծումից, իսկ դա դիվերսիֆիկացնելն այնքան էլ հեշտ չի լինի։

ՏԻԳՐԱՆ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ

vpoanalytics.com

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—

Պատմական գիտությունների թեկնածու, Ադրբեջանի հարցերով փորձագետ Տաթևիկ Հայրապետյանի կարծիքով՝  TRIPP նախագծով ՀՀ ինքնիշխանության զիջում կա, այդ թվում՝ վարձակալության բավականին երկարաժամկետ իրավունքի խնդիր, և այլն։

Ըստ նրա՝ հարցն այն է, թե խոսքն ինչի՞ մասին է՝ Ադրբեջանին ՀՀ տարածքով անխոչընդոտ կապ տալո՞ւ, թե՞ տարածաշրջանը բացելու, քանի որ, եթե խոսում են կապուղիների բացման մասին, ապա այն կարող է համարվել դրական, այդ թվում՝ Հայաստանի համար։ Բայց այստեղ կարևոր հարցեր կան, օրինակ՝ ո՞վ է ֆինանսավորելու այդ բավականին մեծ նախագիծը, այդ ներդրումներն այս պահին չկան, ամերիկյան կառավարությունը միայն որոշակի գումար է տալիս։

Բայց գոյություն ունեն նաև տարածաշրջանային ու անվտանգային մարտահրավերներ. նախագիծն անցնում է Իրանի հետ սահմանով, որի մասով Իրանը ռիսկեր է տեսնում և վերջերս դրա մասին խոսում էր։ Բոլոր հարցերով ու խնդիրներով հանդերձ՝ TRIPP-ով Նիկոլ Փաշինյանն ուղղակի որոշակի ստատուս-քվո է բերել իրավիճակին, բայց՝ ժամանակավոր։

«Ադրբեջանը TRIPP-ի հետ կապված հաշվի է առնում Թրամփի՝ միջնորդ լինելու հանգամանքը, բայց երբ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին նախաստորագրվեց, դրանից անմիջապես հետո այդ ամենն անվանեց «Զանգեզուրի միջանցք»։

Ադրբեջանն առհասարակ հայկական պետության գոյությունը չի ընդունում։ Եթե շրջանառության մեջ է դրել «Արևմտյան Ադրբեջան» զավթողական ծրագիրը և դրանով սերունդ է կրթում, ապա փորձում է հարցեր առաջացնել այս տարածաշրջանում Հայաստանի՝ որպես պետության, գոյության իրավունքի հետ կապված։ Այսինքն՝ գլոբալ առումով Ադրբեջանը շարունակում է թշնամական քաղաքականությունը։

Նիկոլ Փաշինյանն իր քաղաքական ֆիասկոն է արձանագրում այս «անխոչընդոտ կապ» ձևակերպումով, և եթե փորձեն ասել, թե Ադրբեջանն էլ իր տարածքով է անխոչընդոտ կապ տալիս, ապա թող բերեն գեթ մեկ գրավոր փաստաթուղթ, որտեղ դա կա»,- 168TV-ի «Ռեվյու» հաղորդաշարի եթերում ասաց Տաթևիկ Հայրապետյանը։

Նրա բնորոշմամբ՝ TRIPP նախագծում ամրագրված չեն նաև անվտանգության երաշխիքներ, իսկ առհասարակ այս հեղհեղուկ աշխարհում որևէ մեկը չի կարող անվտանգության երաշխիքներ տալ։ Երկարաժամկետ անվտանգության ապահովման խնդիրը բացառապես դրված է Հայաստանի ուսերին։

Տաթևիկ Հայրապետյանի համար զարմանալի չէ, որ հայկական կողմից որևէ կերպ չհակադարձեցին Ալիևի օգնական, Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի արտաքին քաղաքական հարցերով բաժնի ղեկավար Հիքմեթ Հաջիևի հայտարարությանը, թե «հայ բնակչությունը պետք է ներողություն խնդրի տեղահանված ադրբեջանցիներից»․ առհասարակ ադրբեջանական կողմի որևէ հայտարարություն ՀՀ իշխանության կողմից չի արժանանում համապատասխան հակադարձման, և պատճառն, ըստ փորձագետի, շատ պարզ է։

«Հայկական կողմը՝ հանձին Նիկոլ Փաշինյանի, իշխանության պահպանությունը կախվածության մեջ է դրել Բաքվից, առաջնորդվում են իշխանությունը կորցնելու վախով։ Հոյակապ հասկանում են, որ իշխանությունը կորցնելու դեպքում կարող են կանգնել պատասխանատվության առաջ իրենց կայացրած որոշումների համար, որոնք այս պետության համար եղել են ճակատագրական։ Այդ պատասխանատվությունից խուսանավելու համար ամեն կերպ փորձում են երկարաձգել իշխանությունը և իշխանության պահպանման երաշխիքը դրել են Ալիևի ձեռքին՝ ասելով․ «Մենք կանենք զիջումներ, դու չես կրակի»։

Այսպես՝ մինչև այն պահը, երբ հայ հանրության իրական դիմադրությունը կունենա հստակ առաջնորդություն ընդդիմության տեսքով, մինչև այն պահը, երբ կլինի այնպիսի ընդդիմադիր առաջնորդող ուժ, որն այդ խնդրին լուծում կտա։ Դաշտում չեմ տեսնում այնպիսի ուժ, որը կկարողանա լուծում տալ, որ մարդիկ իմանան, թե այս իրավիճակից ելքեր կան։ Քանի դեռ հանրային դաշտում մեր խոսակցությունը սրա շուրջ չի կառուցվում, մենք միշտ ունենալու ենք խոսակցություն, որտեղ քննարկելու ենք Փաշինյանի՝ կներեք, պրոադրբեջանական «մուտիտները»»,- հավելեց Տաթևիկ Հայրապետյանը։

Հաջիևի հայտարարությունն Ադրբեջանի հղփացած քաղաքականության դրսևորում է, որը ցանկանում է նվաստացման մեջ պահել Հայաստանին։ Այն ցինիկ քաղաքական հայտարարություն է մի անձի կողմից, ով փաստացի եղել է արցախահայերի էթնիկ զտման և այդ ամենի գլխավոր կազմակերպիչներից մեկը։

«Երբ Ադրբեջանն ամեն անգամ կանգնում ու քեզ ասում է՝ «գիտե՞ք, դուք ռասիստ եք, ֆաշիստ եք» և այլն, դու էլ կարող ես ասել․ «Եթե դու այդպես ես կարծում, գնանք Միջազգային քրեական դատարան, մենք Հռոմի ստատուտը վավերացրել ենք, դու էլ դիմի երրորդ երկրին», գնանք, տեսնենք՝ ո՞վ է ֆաշիստը, ո՞վ է նացիստը։ Դու պետք է պատասխանատվություն պահանջես։ Բայց դու դա անում ես միայն այն դեպքում, եթե ունես կամք ու ցանկություն՝ դիմակայելու Բաքվից եկող սպառնալիքներին։ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը փաստացի ուղիղ ասել է, որ չի ուզում դիմակայել սպառնալիքներին, ամբողջ տրամաբանությունը դրա շուրջ է կառուցվում։

Ադրբեջանն արդեն խախտել է նախաստորագրված խաղաղության պայմանագրի տեքստը՝ հարցականի տակ դնելով ՀՀ տարածքային ամբողջականությունը, շարունակում է օգտագործել ռասիզմի, ատելության ու թշնամանքի լեզու, մինչև հիմա էլ Բաքվում պահում են հայ գերիների։

Ես էլ կարող եմ բազմաթիվ դրույթներ բերել, որոնք ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանի այսօրվա Սահմանադրությունն ընդհանուր հղում է անում 1918-1920 թթ.-ի իրենց հանրապետությանը, որոնք, իրենց պաշտոնական բոլոր աղբյուրների համաձայն, մոտ 113-114 հազար քառակուսի կիլոմետր են։ Կարող ե՞մ ասել, որ սպառնալիք եմ տեսնում դրա մեջ․ կարող եմ ասել։ ՀՀ իշխանությունն այս մասին ոչինչ չի ասում, որովհետև կոլաբորացիոնիզմի մեջ է Ադրբեջանի հետ։ Իշխանության խնդիրը Հայաստանի շահը պաշտպանելը չէ, այլ հօգուտ Ադրբեջանի փաստաբանությամբ զբաղվելը»,- շեշտեց Տաթևիկ Հայրապետյանը։

Փորձագետը, վկայակոչելով Ադրբեջանի կեղծ «Արևմտյան Ադրբեջան» ծրագիրը, նշեց, որ այդ ամենի ապացույցն այն է, որ Ադրբեջանը չի ձգտում խաղաղության։ Բացի այդ, Արցախը գրավելուց հետո Ալիևը հայտարարում է՝ «ձեր երկիրն ինձ է պատկանում», և արդեն 3-4 տարի է՝ Ադրբեջանը դա մարսում է։ Հայկական դիվանագիտությունն այս առումով չի աշխատում։

«Նույն Նիկոլ Փաշինյանը նախկին իշխանություններին մեղադրում է, թե չեն պատրաստվել, չեն արել, բայց մեկը չի հարցնում՝ իսկ դու ի՞նչ ես արել կամ ի՞նչ չես արել, որ այսօր եկել, Ադրբեջանի պահանջով Սահմանադրություն ես ուզում փոխել, Հայաստանը կամ Անկախության հռչակագիրն ես ուրանում։ Էդ ի՞նչ կարգի ոչ մի բան չես արել, որ այսօր Ադրբեջանի ձեռքին նման խաղաքարտեր են։

Փաշինյանի՝ այսօր ԱԺ-ում արված հայտարարությանը թույլ տվեք մի քիչ հեգնանքով արձագանքել։ Ինչպես ասում են՝ անվերջ կարող ես նայել վառվող կրակին, հոսող ջրին և, երևի թե, Նիկոլ Փաշինյանի չավարտվող մուտիտներին ու ֆռոցներին։ Բայց շատ տրամաբանական հարց կա. դու նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ սպառնացել էիր հայ հանրությանը՝ ասելով, թե եթե չձևավորես սահմանադրական մեծամասնություն, սեպտեմբերին լինելու է աղետալի պատերազմ։ Հայ հանրությունը, լսելով քո խոսքը, գնաց և թույլ չտվեց քեզ ձևավորել սահմանադրական մեծամասնություն՝ դրանով իսկ ասելով, որ թույլ չի տալիս Ադրբեջանի պահանջի կատարումը։

Հիմա, եթե դու դժվար ես հասկանում, դա քո պրոբլեմն է, բայց հայ հանրությունն իր քվեով հստակ ասաց իր խոսքը։ Այս իրավիճակում ումի՞ց ես ինչ ուզում, ի՞նչ է նշանակում՝ «ընդդիմությունն Ադրբեջանի հետ»։ Քեզնից ադրբեջանասեր ու ադրբեջանամետ քաղաքական ուժ Հայաստանում չկա, ու հուսամ՝ երբեք էլ չի լինի։ Գլխավոր մեղավորն ու պատասխանատուն այսօրվա իրավիճակի հենց Նիկոլ Փաշինյանն է»,– ընդգծեց Տաթևիկ Հայրապետյանը։

Մանրամասները՝ 168.am-ի տեսանյութում

https://168.am/2026/11/02/2508832.html?fbclid=IwY2xjawVWcORleHRuA2FlbQIxMQBwZG9mAXNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR-eenOVb5lQnGbuHXVo5bgvSN8g95nNF-vPCixOuKw2Qr0tJ8WlMk-sy5a4lQ_aem_3Ub1ON-xQ1ZtJKcS_snVHA

Շուրջ 1 ամիս առաջ հայտնի դարձավ, որ կառավարությունն ու ԿԳՄՍ նախարարությունը մարզերում պաշտոնապես գործարկել են դպրոցական ավտոբուսների կենտրոնացված ծառայությունը։

Ծրագիրը վերաբերում է 5 բնակավայրերի․ Արագածոտնի մարզի Գետափ բնակավայրի երեխաները կհաճախեն Արագածավանի թիվ 1 միջնակարգ դպրոց, Գեղարքունիքի մարզի Ծափաթաղ բնակավայրի երեխաները կհաճախեն Ջիլի միջնակարգ դպրոց, Տավուշի մարզի Աճարկուտ բնակավայրի երեխաները՝ Կիրանցի դպրոց, Տավուշի մարզի Ակնաղբյուր բնակավայրի երեխաները՝ Լուսաձորի դպրոց, Արարատի մարզի Տիգրանաշեն բնակավայրի երեխաները՝ Պարույր Սևակի կրթահամալիր:

Դեռ սեպտեմբերին գործընթացը կանոնակարգելու համար e-draft հարթակում շրջանառվել էր համապատասխան ՊՈԱԿ ստեղծելու նախագիծը։ ՊՈԱԿ-ը ստեղծվեց, իսկ ավտոբուսների ձեռքբերման պայմանագիրն էլ հոկտեմբերի 19-ին հանրայանացվեց էլեկտրոնային գնումների համակարգում։

Այսպես, ԿԳՄՍ նախարարությունը շուրջ 325 միլիոն (324 744 000 միլիոն)  դրամ է հատկացրել՝ ձեռք բերելու 29 նստատեղով 5 ավոտբուս։

Գնումը կատարվել է առանց մրցույթի՝ հրատապ մեկ անձից ընթացակարգով․ մատակարարը «Պրեմիում Մաշիների Էյ Էմ» ՍՊԸ ընկերությունն է։ Ըստ իրավաբանական անձանց ռեգիստրի տվյալների՝ ընկերությունը գրանցվել է 2019 թվականին և պետգնումներում սկսել պայմանագրեր կնքել 2020 թվականից։ Ընկերության 100 տոկոս բաժնետերը Զուրաբ Սաքվարելիձեն է։

Նկատենք. Կառավարությունից պարզաբանել էին որոշման պատճառները․ ««Գետափի դպրոցում սովորում է 13 երեխա: Մինչև Արագածավան հեռավորությունը 9,5 կմ է, ճանապարհի տևողությունը՝ 11 րոպե: Ծափաթաղի դպրոցում սովորում է 27 երեխա: Մինչև Ջիլ հեռավորությունը 10,6 կմ է, ճանապարհի տևողությունը՝ 9 րոպե: Տիգրանաշենի դպրոցում ներկայումս երեխա չի սովորում, 11 երեխա հաճախում են Պարույր Սևակի կրթահամալիր: Մինչև Պարույր Սևակ հեռավորությունը 4 կմ է, ճանապարհի տևողությունը՝ 10 րոպե: Աճարկուտի դպրոցում սովորում է 10 երեխա: Մինչև Կիրանց հեռավորությունը 2,8 կմ է, ճանապարհի տևողությունը՝ 4 րոպե: Ակնաղբյուրի դպրոցում սովորում է 42 երեխա (որոնցից 6-ը՝ նախակրթարան): Մինչև Լուսաձոր հեռավորությունը 5 կմ է, ճանապարհի տևողությունը՝ 10 րոպե»։

Սակայն այս որոշումը քննադատվեց հանրային, քաղաքական ու մասնագիտական տարբեր շրջանակների կողմից․ նշվում էր գյուղերի դատարկման վտանգի մասին, անվտանգային վախերի՝ հատկապես Տիգրանաշենի դեպքում. Տիգրանաշենի դպրոցի լուծարումը և երեխաներին Պարույր Սևակ տեղափոխելը մամուլում կապվում է «անկլավների» հնարավոր հանձնման հետ, նույնպիսի անհանգստություն կա Տավուշի սահմանամերձ գյուղերի դեպքում, նաև՝ լոգիստիկ և կլիմայական ռիսկերի առնչությամբ. լեռնային և սահմանամերձ շրջաններում ձմեռային բուքն ու մերկասառույցը հաճախ փակում են ճանապարհները:

Քննադատվեց նաև նոր դպրոցական ավտոբուսների վրա Փաշինյանի՝ «Լավ սովորիր, որ լավ ապրես» կարգախոսի փակցնելը՝ այն որակելով որպես փորձ, որով քողարկում են դպրոցների փակման ցավոտ բարեփոխումը:

Ի դեպ, 168․am-ը դեռ 2022 թվականին զրուցել էր Տիգրանաշենի դպրոցի հիմնադիր, նախկին տնօրեն Գեղամ Անդրեասյանի հետ։ Գեղամ Անդրեասյանը դեռ այդ ժամանակ ահազանգել էր ոչ միայն դպրոցի փակման, այլև գյուղի ճակատագրի մասին։

«2018 թվականին, որ Տիգրանաշենի դպրոցի փակման հարցն էր քննարկվում, այս իշխանություններն ուզում էին փակել, ես անձամբ եղել եմ ԿԳՄՍ նախկին նախարար Արայիկ Հարությունյանի մոտ, հետաքրքրվել, թե ի՞նչ է լինելու մեր դպրոցի ճակատագիրը, ինքն ասել էր, որ այդ դպրոցը պետք է փակվի, այդ գյուղն էլ՝ «օդից կախված»»,- ասել էր նա։