Category: News

Ուժերի նոր հարաբերակցությունը Մերձավոր Արևելքում ու Հարավային Կովկասում և Հայաստանի դիվանագիտական երկընտրանքները

Միջազգային հարաբերությունների ծայրահեղ լարվածության, դիվանագիտական խողովակների գերակտիվացման և լայնամասշտաբ վերադասավորումների ֆոնին Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի մոսկովյան այցն ու հանդիպումը Վլադիմիր Պուտինի հետ դուրս են գալիս զուտ երկկողմ աշխատանքային օրակարգի շրջանակներից: Գազ արտահանող երկրների ֆորումի (GECF) գագաթնաժողովի շրջանակներում Կրեմլում կայացած այս առանձնազրույցը համընկնում է Թեհրանի շուրջ ստեղծված աշխարհաքաղաքական ճգնաժամի կրիտիկական գագաթնակետի հետ:

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի՝ Իրանի հասցեին ուղղված ամենօրյա կոշտ սպառնալիքներին ու ռազմական հարվածների նախազգուշացումներին հակադրվում է Թեհրանի անդրդվելի կեցվածքը. Իսլամական Հանրապետությունը բաց տեքստով հայտարարում է որևէ զիջում բացառելու և ցանկացած տիպի ռազմական դիմակայության պատրաստ լինելու մասին: Այս պայթյունավտանգ իրավիճակի ֆոնին, երբ զուգահեռաբար ակտիվացել են բազմակողմ դիվանագիտական այլ խողովակներ՝ փորձելով կանխել հերթական պատերազմի հնարավորությունը, Մոսկվայի և Թեհրանի ուղղակի երկխոսությունը ստանում է որոշակիորեն նոր, ավելի խորքային իմաստավորում:

Այն ստիպում է հստակեցնել, թե ներկայիս գլոբալ դիմակայության և տեկտոնիկ տեղաշարժերի պայմաններում ինչ են իրականում ակնկալում կողմերը, ինչպիսին է այս հարաբերությունների դինամիկան և ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ այս տանդեմի համագործակցության խորացումը Մերձավոր Արևելքի ու Հարավային Կովկասի ուժերի հավասարակշռության վրա:

Մոսկվայում կայացած բանակցությունների պաշտոնական հայտարարություններն ու թվային տվյալները, ինչպիսիք են երկկողմ առևտրի՝ 10.4%-ով աճն ու գործարքների ավելի քան 95%-ն ազգային արժույթներով իրականացնելու իրողությունը, փաստում են, որ կողմերը հետևողականորեն կառուցում են արևմտյան պատժամիջոցներից անկախ տնտեսական հարթակ: Սակայն աշխարհաքաղաքական հարթությունում Մոսկվայի և Թեհրանի ակնկալիքներն ունեն շատ ավելի ընդգրկուն ռազմավարական շերտեր: Իրանի համար Ռուսաստանը դիտարկվում է որպես ռազմաքաղաքական և տեխնոլոգիական անվտանգության կարևորագույն հենարան:

ԱՄՆ-ի կողմից հնչող անմիջական ռազմական սպառնալիքների պայմաններում Թեհրանն ակնկալում է ռուսական առաջադեմ սպառազինության անխափան մատակարարում, արբանյակային ու հետախուզական տվյալների օպերատիվ փոխանակում, ինչպես նաև միջուկային էներգետիկայի ոլորտում համագործակցության անվերապահ շարունակություն, ինչի վկայությունն է բանակցություններում Բուշեհրի ատոմակայանի ընդլայնման հարցի շեշտադրումը: Մոսկվան, իր հերթին, ուկրաինական երկարատև հակամարտության և Արևմուտքի հետ գլոբալ դիմակայության խորապատկերում, Իրանը դիտարկում է որպես հարավային ուղղությամբ ճնշումը թուլացնող և ռազմավարական թիկունքն ապահովող առանցքային դաշնակից:

Երկու երկրների համար էլ սկզբունքային, կենսական նշանակություն ունի «Հյուսիս-Հարավ» տրանսպորտային միջանցքի լիարժեք գործարկումը, ինչն այսօր համալրվում է էներգետիկ հսկա դաշինքի ձևավորմամբ. դրա շրջանակներում է քննարկվում տարեկան մինչև 55 միլիարդ խորանարդ մետր ռուսական գազի տեղափոխումը Իրան: Այսպիսով, եթե Թեհրանի համար Մոսկվան արտաքին գոյաբանական սպառնալիքներին դիմակայելու վահան է, ապա Մոսկվայի համար Իրանը գլոբալ աշխարհակարգի վերափոխման և իրեն մեկուսացնելու արևմտյան քաղաքականությունը տապալելու ծանրակշիռ գործընկեր է:

Այս երկկողմ դինամիկայի խորացումն ուղղակիորեն անդրադառնում է Մերձավոր Արևելքի զարգացումների ընթացքի վրա՝ զգալիորեն վերաձևելով տարածաշրջանում ուժերի դասավորությունը: Ռուս-իրանական տանդեմի սերտացումը սահմանափակում է Վաշինգտոնի և Թել Ավիվի գործողությունների ազատությունը՝ ստեղծելով յուրատեսակ ռազմական զսպման մեխանիզմ:

Ռուսական կողմի հնարավոր հետախուզական ու լոգիստիկ աջակցությունը Իրանին կտրուկ բարձրացնում է վերջինիս վրա ուղղակի հարձակման քաղաքական և ռազմական գինը, ինչը ստիպում է անգամ ամենակոշտ հռետորաբանությունն ունեցող արտաքին ուժերին հաշվի նստել ստեղծված իրողությունների հետ:

Միևնույն ժամանակ, Մոսկվան փորձում է պահպանել իր դիվանագիտական միջնորդի դերը Թեհրանի և Պարսից ծոցի արաբական երկրների միջև՝ թույլ չտալով, որ տարածաշրջանային առանձին օջախների բախումները վերածվեն վերահսկողությունից դուրս եկած համաշխարհային գլոբալ ճգնաժամի:

Ռուս-իրանական հարաբերությունների այսպիսի ընթացքն ու նշանակությունը տարբեր աշխարհաքաղաքական կենտրոնների կողմից յուրովի և հաճախ տրամագծորեն հակադիր ձևերով է մեկնաբանվում՝ արտացոլելով գլոբալ անվտանգային համակարգի խորը ճեղքվածքը:

Վաշինգտոնն ու արևմտյան փորձագիտական հանրույթն այս մերձեցումը դիտարկում են ոչ թե լոկ որպես տակտիկական գործընկերություն, այլ որպես գլոբալ անվտանգությանը սպառնացող յուրովի «չարիքի առանցքի» ամրապնդում, ինչն ԱՄՆ-ի գործող վարչակազմի համար լրջորեն բարդացնում է Իրանի նկատմամբ «առավելագույն ճնշման» և մեկուսացման ռազմավարության իրագործումը:

Չինաստանի համար Մոսկվա-Թեհրան առանցքը յուրատեսակ աշխարհաքաղաքական բուֆեր է, որը հարավարևմտյան ուղղությամբ զսպում է ամերիկյան ազդեցության ընդլայնումը՝ միաժամանակ շեղելով Վաշինգտոնի ռազմավարական ու ֆինանսական հիմնական ռեսուրսները Պեկինի համար կենսական նշանակություն ունեցող Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանից:

Ավելին՝ Իրանի և Ռուսաստանի կայունությունը Չինաստանի համար նշանակում է էներգետիկ անվտանգության հուսալի ցամաքային հարթակ, որը զերծ է Մալակայի նեղուցի նկատմամբ ամերիկյան ծովային վերահսկողության ռիսկերից, և միաժամանակ արագացնում է համաշխարհային առևտրում դոլարի շրջանցման ու յուանի դիրքերի ամրապնդման գլոբալ գործընթացը:

Տարածաշրջանային մակարդակում պատկերն էլ ավելի բևեռացված է. եթե Իսրայելն այս մերձեցումը, հատկապես ռազմատեխնիկական և միջուկային հնարավոր համագործակցությունը, ընկալում է որպես սեփական անվտանգության գոյաբանական սպառնալիք, ապա Պարսից ծոցի արաբական միապետությունները, գիտակցելով ամերիկյան «անվտանգության հովանոցի» խոցելիությունը, խուսափում են հակաիրանական բացահայտ ճամբարում հայտնվելուց: Նրանք փորձում են հավասարակշռված դիրքորոշում որդեգրել՝ օգտագործելով Մոսկվայի հետ ունեցած իրենց տնտեսական կապերը Իրանի հետ ուղղակի ռազմական էսկալացիայից խուսափելու և ուժերի նոր հարաբերակցությանը հարմարվելու համար:

Ռուս-իրանական հարաբերությունների այսպիսի ընթացքն ու հետագա խորացումն ուղղակիորեն անդրադառնում են Հարավային Կովկասի ընդհանուր աշխարհաքաղաքական խորապատկերի վրա՝ վերածվելով տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունը կանխորոշող առանցքային գործոնի: Այս տիրույթում Մոսկվայի և Թեհրանի շահերը, թեև մեծապես համընկնում են արևմտյան ազդեցության դուրսմղման և տարածաշրջանային խնդիրները բացառապես տեղական ձևաչափերով լուծելու հարցում, սակայն բախվում են ավելի բարդ և երբեմն հակասական կառուցվածքային իրողությունների:

Առանցքային հանգույցն այստեղ ռուս-ադրբեջանական և ադրբեջանա-իրանական հարաբերությունների դինամիկան է: Մոսկվան վերջին շրջանում Բաքվի հետ կառուցում է ընդգծված գործնական, գործընկերային հարաբերություններ, որոնց հիմքում ընկած է «Հյուսիս-Հարավ» տրանսպորտային միջանցքի ադրբեջանական երթուղու լիարժեք գործարկումը: Սա մի նախագիծ է, որը համանման կենսական ու ռազմավարական նշանակություն ունի նաև Իրանի համար՝ ապահովելով նրա կապը հյուսիսային շուկաների հետ: Սակայն Մոսկվայի այս մոտեցումը հաճախ բախվում է Թեհրանի խորքային մտահոգություններին:

Ադրբեջանը, լինելով Թուրքիայի և Իսրայելի մերձավոր ռազմավարական դաշնակիցը, Իրանի կողմից ընկալվում է որպես հնարավոր սպառնալիքների աղբյուր, ինչը ադրբեջանա-իրանական հարաբերությունները պահում է տևական լարվածության և անվստահության դաշտում: Իրավիճակն էլ ավելի է բարդանում Թուրքիայի տարածաշրջանային դերակատարման խորապատկերում. ուկրաինական հակամարտության ֆոնին Ռուսաստանի ունեցած որոշակի կախվածությունը Անկարայից և առկա վերապահումները զգալի սահմանափակումներ են հարուցում Մոսկվայի հարավկովկասյան քաղաքականության համար:

Ռուս-թուրքական ներկայիս սերտ հարաբերությունները, որոնք հիմնված են էներգետիկ և առևտրային խոշոր գործարքների վրա, Անկարային հնարավորություն են տալիս ընդլայնել իր ազդեցությունը Հարավային Կովկասում, մինչդեռ Իրանը թուրքական գերակայության աճը դիտարկում է որպես սեփական աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական կշռի ուղղակի նվազեցում:

Արդյունքում՝ ռուս-իրանական մերձեցումը տարածաշրջանում ձևավորում է ուժային բարդ բալանսավորման մեխանիզմ, որտեղ Մոսկվան փորձում է մանևրել Բաքվի ու Անկարայի հետ ունեցած իր հարաբերությունների և Թեհրանի հետ ռազմավարական դաշինքի միջև, ինչն անխուսափելիորեն ազդում է անվտանգային բոլոր գործընթացների վրա:

Այս բարդ աշխարհաքաղաքական խճանկարի ֆոնին Հայաստանի ներկայիս կեցվածքն ու իրականացվող քաղաքականությունն առաջացնում են լրջագույն, քննադատական հարցադրումներ: Երևանի որդեգրած ուղեգիծը, որը հաճախ բնութագրվում է որպես անվտանգային համակարգի շտապողական և չհաշվարկված դիվերսիֆիկացիա դեպի Արևմուտք, էականորեն խզվում է տարածաշրջանային իրական դինամիկայից:

Սրա վերջին և ամենախոսուն վկայությունը Ազգային ժողովի կողմից ԱՄՆ-ի հետ ստորագրված «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» (TRIPP) ռազմավարական շրջանակային համաձայնագրի վավերացումն է:

Այս նախագիծը, որոշակիորեն մարտահրավեր է նետում տարածաշրջանում Ռուսաստանի և Իրանի ազդեցությանը: Թեև պաշտոնական Երևանը պնդում է, որ TRIPP-ը գործելու է Հայաստանի ինքնիշխանության ներքո և միտված է հաղորդակցությունների ապաշրջափակմանը, այն չի կարող չառաջացնել Մոսկվայի և Թեհրանի ընդգծված հակազդեցությունը: Ռուսաստանի համար, որը վերահսկում է Հայաստանի երկաթուղային համակարգն ու ավանդաբար անվտանգային ներկայություն ունի սահմաններին, Վաշինգտոնի ուղղակի և երկարաժամկետ (49-ամյա) լոգիստիկ ներգրավվածությունը Սյունիքով անցնող երթուղիներում ընկալվում է որպես աշխարհաքաղաքական դիրքերի կորուստ:

Իսկ Իրանի համար, որն իր անվտանգության անկյունաքարն է համարում «սեփական ուժերով ապահովվող անվտանգության» հայեցակարգը և բացառում է արտատարածաշրջանային ուժերի, հատկապես ԱՄՆ-ի ցանկացած տիպի ռազմաքաղաքական կամ ենթակառուցվածքային ներկայություն իր սահմանների անմիջական հարևանությամբ, TRIPP-ի հաստատումը լուրջ մտահոգությունների տեղիք է տալիս:

Հատկանշական է, որ Հայաստանի իշխանությունների կողմից ամերիկյան ազդեցության նմանօրինակ ներգրավումը կարող է հակասությունների բոլորովին նոր օջախ ստեղծել: Սա այն դեպքում, երբ Սյունիքի սահմանների անձեռնմխելիության և թուրք-ադրբեջանական հնարավոր ագրեսիայի զսպման հարցում Ռուսաստանի և Իրանի շահերը հիմնականում համընկնում են՝ հանդիսանալով Հայաստանի համար անվտանգային լուրջ գործոն: Երևանի այսօրինակ տարածաշրջանային քաղաքականությունը, որը հաշվի չի նստում անմիջական հարևանների «կարմիր գծերի» հետ, վտանգում է պատմական վստահության վրա խարսխված Իրանի հետ հարաբերությունները և Ռուսաստանի հետ անվտանգային մնացորդային կապերը:

Ռուս-իրանական ռազմավարական առանցքի ամրապնդման պայմաններում Հայաստանի փորձերը՝ դառնալու արևմտյան նախագծերի հարթակ, կարող են հանգեցնել երկրի էլ ավելի մեծ մեկուսացմանը, եթե Մոսկվան ու Թեհրանը որոշեն համատեղ քայլերով չեզոքացնել իրենց համար անընդունելի արևմտյան ներկայությունը: Սա նշանակում է, որ Հայաստանը, սպասարկելով TRIPP-ի նման նախագծեր, հայտնվում է գլոբալ հակամարտության էպիկենտրոնում:

Ստեղծված իրավիճակը Երևանից պահանջում է հրաժարվել կտրուկ ու միակողմանի աշխարհաքաղաքական շրջադարձերից՝ հանուն տարածաշրջանային իրողություններին համահունչ, ծայրահեղ զգուշավոր և հավասարակշռված դիվանագիտության:

Կրեմլում կայացած Պուտին-Փեզեշքիան բանակցությունների արդյունքները թույլ են տալիս արձանագրել, որ ռուս-իրանական առանցքի ամրապնդման հետագա հեռանկարն ու կանխատեսելի դինամիկան միտված են երկարաժամկետ անվտանգային նոր իրողությունների հաստատմանը: Առաջիկա տարիներին այս տանդեմն ունի էլ ավելի կայուն համակարգային բնույթ ստանալու միտում՝ վերածվելով Մերձավոր Արևելքից մինչև Հարավային Կովկաս ձգվող աշխարհաքաղաքական հիմնական բևեռներից մեկի:

Այս գործընթացի առավել հեռահար ու գլոբալ առանձնահատկությունը թաքնված է Պեկինի հնարավոր ներգրավման մեջ: Եթե ներկայումս քաղաքական ու տնտեսական թիկունք ապահովող Իրան-Ռուսաստան-Չինաստան դե ֆակտո եռակողմ համագործակցությունը ստանա պաշտոնական ռազմավարական դաշինքի տեսք, ապա արևմտյան ազդեցության չեզոքացումն այս տիրույթից կստանա որակական նոր դրսևորում, ինչը կարող է ամբողջությամբ վերափոխել եվրասիական տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցությունը:

Այս ամենը Հայաստանի համար ուրվագծում է մի ապագա, որտեղ արտատարածաշրջանային ուժերի վրա հենվելու փորձերը ոչ միայն կարող են չապահովել սպասված անվտանգային երաշխիքները, այլև տեսականորեն ունակ են հարուցելու Մոսկվայի, Թեհրանի, և հեռանկարում նաև Պեկինի համակարգված հակազդեցությունը:

Ուստի, Երևանի համար ռազմավարական առումով առավել կանխատեսելի ու անվտանգ ճանապարհ է դիտարկվում գլոբալ հակամարտության դաշտից դուրս գալը և սեփական կենսական շահերի պաշտպանությունը բացառապես տարածաշրջանային հավասարակշռված իրողությունների տիրույթ տեղափոխելը, քանի որ նոր ձևավորվող ճարտարապետության մեջ սեփական հարևանների «կարմիր գծերը» շրջանցելու փորձերը ժամանակի ընթացքում կարող են հղի դառնալ պետականության հիմքերի համար լրջագույն սպառնալիքներով:

Արամ Շահնազարյան
Քաղաքական վերլուծաբան-Իրանի հարցերով փորձագետ

—

Հոկտեմբերի 16-ին Երևանում կայացած մեծանուն տենոր Գեղամ Գրիգորյանի 75-ամյակին նվիրված գալա-համերգի կազմակերպման համար ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը պետական բյուջեից հատկացրել է 10 միլիոն 800 հազար դրամ։ Այս մասին հայտնի է դառնում ԿԳՄՍ նախարարության և Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի միջև հոկտեմբերի 28-ին կնքված պայմանագրից։

Էլեկտրոնային գնումների համակարգում հանրայնացված փաստաթղթից տեղեկանում ենք, որ համերգի հատուկ հյուր, աշխարհահռչակ օպերային լեգենդ Պլասիդո Դոմինգոյի հրավիրման ընդհանուր հոնորարը սահմանվել է 16 միլիոն 297,200 դրամ, սակայն, համաձայն պայմանագրի, պետությունը ստանձնել է այդ գումարի միայն միայն մասի վճարումը՝ 9 միլիոն դրամ (ևս 1.8 միլիոն դրամ՝ ԱԱՀ-ի գծով)։ Թե ինչ միջոցների հաշվին է փակվել Պլասիդո Դոմինգոյի գումարի մնացած հիմնական մասը, պայմանագրում հստակեցված չէ։

Հիշեցնենք, որ հոկտեմբերի 16-ին կայացած համերգին, բացի Պլասիդո Դոմինգոյից, մասնակցել է նաև միջազգային ճանաչում ունեցող սոպրանո, Գեղամ Գրիգորյանի դուստր Հասմիկ Գրիգորյանը։ Չնայած համերգն արդեն կայացել է հոկտեմբերի 16-ին, պետական դրամաշնորհի տրամադրման իրավական ձևակերպումն ու պայմանագրի ստորագրումը տեղի է ունեցել դրանից 12 օր անց՝ հոկտեմբերի 28-ին։

Տասնամյակներ շարունակ «Մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևով զարգացած ադրբեջանաթուրքական հարաբերություններում այս օրերին նկատվում է աննախադեպ լարվածություն, որը հարցականի տակ է դնում երկկողմ ռազմավարական դաշնակցության անխախտելիության միֆը։ Այն, ինչ մինչև վերջերս դժվար էր պատկերացնել անգամ երկու երկրների միջև առկա առանձին տարաձայնությունների համատեքստում, այժմ վերածվել է բացահայտ դիվանագիտական հակասության, որն արտահայտվում է ոչ միայն քաղաքական հայտարարություններով, այլև կոնկրետ քայլերով։

Լարվածության գագաթնակետը դարձավ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի՝ հոկտեմբերի 30-ին Անկարայում անցկացվող Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 13-րդ գագաթնաժողովին չմասնակցելու որոշումը՝ չնայած Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանի անձնական հրավերին։ Ադրբեջանի նախագահի փոխարեն՝ գագաթնաժողովին մասնակցեց արտգործնախարար Ջեյհուն Բայրամովը։

Լարվածության անմիջական պատճառը դարձավ Ադրբեջանում սեպտեմբերին ընդունված որոշումը, որով հանրակրթական դպրոցներում սահմանափակվեցին աշակերտների՝ համազգեստից շեղվող հագուստ կրելու հնարավորությունները։

Նոր կանոնակարգը փաստացի հանգեցրել է դպրոցներում հիջաբ կրող աշակերտուհիների՝ դասերին մասնակցելու սահմանափակումների։ Այս որոշումը կոշտ արձագանք առաջացրեց մի շարք երկրներում, այդ թվում՝ Թուրքիայի հասարակական-քաղաքական շրջանակներում, հատկապես իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության որոշ ներկայացուցիչների շրջանում։ Թուրքական կողմի քննադատությունը, սակայն, Բաքվում ընկալվեց ոչ թե որպես կրոնական կամ կրթական քաղաքականության շուրջ կարծիքների բախում, այլ՝ որպես Ադրբեջանի ներքին գործերին միջամտելու փորձ։

Հակասությունը նոր մակարդակի բարձրացավ, երբ Թուրքիայի նախագահի գլխավոր խորհրդական Օքթայ Սարալը հրապարակայնորեն քննադատեց Բաքվի որոշումը՝ այն դիտարկելով՝ որպես աշակերտների կրոնական իրավունքների սահմանափակում։

Սարալը հոկտեմբերի 12-ին սոցիալական ցանցերում գրեց, որ անընդունելի է աշակերտներին գլխաշոր կրելու պատճառով կրթության իրավունքից զրկելը։ Ադրբեջանի իշխող «Նոր Ադրբեջան» կուսակցությունը հակադարձեց՝ թուրքական իշխող կուսակցության ներկայացուցիչներին հորդորելով զերծ մնալ այնպիսի հայտարարություններից և գործողություններից, որոնք կարող են վնասել երկու երկրների հարաբերություններին։

Հաջորդ քայլերն արդեն շատ ավելի կոշտ բնույթ ստացան։ Հոկտեմբերի 21-ին Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն հայտարարեց, որ 31 Թուրքիայի քաղաքացի, այդ թվում՝ լրագրողներ, քաղաքական գործիչներ, բլոգերներ և հասարակական գործիչներ, ներառվել են անցանկալի անձանց ցուցակում և զրկվել Ադրբեջան մուտք գործելու հնարավորությունից։

Բաքուն այդ որոշումը հիմնավորեց Ադրբեջանի ինքնիշխանության, ազգային անվտանգության և սահմանադրական կարգի դեմ ուղղված հայտարարություններով, ինչպես նաև կրոնական թշնամանք հրահրելու և իշխանությունը բռնի ճանապարհով տապալելու կոչերով։ Զուգահեռաբար Ադրբեջանի գլխավոր դատախազությունը մի շարք թուրք քաղաքացիների նկատմամբ միջազգային հետախուզման միջոցներ ձեռնարկեց։ Իսկ հոկտեմբերի 26-ին հայտնի դարձավ, որ Օքթայ Սարալը հեռացել է Էրդողանի գլխավոր խորհրդականի պաշտոնից։

Հարցազրույցում նա հաստատել էր, որ հրաժարականը տվել է նախագահի ցուցումով՝ նշելով. «Պարոն նախագահն ինձ նշանակել էր այդ պաշտոնում, և ես նրա ցուցումով հրաժարական տվեցի»։ Այսպիսով, Անկարան, ըստ էության, ստիպված եղավ քայլ կատարել Բաքվի դժգոհությունը մեղմելու ուղղությամբ, սակայն դա չհանգեցրեց հարաբերություններում բռնկված լարվածության մեղմմանը:

Դպրոցներում գլխաշորերի շուրջ ծագած վեճը, ամենայն հավանականությամբ, ընդամենը բացահայտեց ավելի խորքային տարաձայնություններ, որոնք կուտակվել էին թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում։ Դրանցից մեկը երկու երկրների Իսրայելի նկատմամբ տարբեր մոտեցումներն են։ Թուրքիան Գազայի պատերազմի համատեքստում Իսրայելի ամենակոշտ քննադատներից է, մինչդեռ Ադրբեջանը շարունակում է պահպանել Թել Ավիվի հետ սերտ քաղաքական, տնտեսական և ռազմատեխնիկական համագործակցությունը։

Բաքվի և Անկարայի շահերը միշտ չէ, որ համընկնում են նաև Հարավային Կովկասում ազդեցության հարցում։ Թեև Թուրքիան և Ադրբեջանը շարունակում են հանդես գալ տարածաշրջանային գործընթացներում միմյանց աջակցելու դիրքերից, Բաքուն այս ռեգիոնում փորձում է առավելապես ադրբեջանական օրակարգն առաջ մղել՝ ձգտելով հասնել նրան, որ գործընթացները չշեղվեն իր ռազմավարական շահերից։

Հատկանշական է, որ լարվածության խորացմանը զուգահեռ՝ դիվանագիտական անհամաձայնությունների նոր դրսևորումներ ի հայտ եկան նաև միջազգային հարթակներում։ Հոկտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն հայտարարեց, որ ողջունում է ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնում Արաբական Միացյալ Էմիրությունների պետական նախարար Լանա Նուսեյբեի թեկնածության առաջադրումը։

Թուրքական մամուլում և սոցիալական ցանցերում այս հայտարարությունը մեկնաբանվեց նաև Անկարայի հնարավոր թեկնածուի՝ ԵԱՀԿ գլխավոր քարտուղար Ֆերիդուն Սինիրլիօղլուի նկատմամբ Բաքվի աջակցության բացակայության համատեքստում։ Թուրքիայի թեկնածությունը տվյալ պահին դեռ պաշտոնապես առաջադրված չէր, այնուամենայնիվ այս թեմայի շուրջ առաջացած արձագանքները ևս մեկ անգամ ցույց տվեցին, թե որքան զգայուն են երկու երկրների հարաբերությունները և որքան արագ են տարբեր հարցեր վերածվում փոխադարձ անվստահության առիթի։

Այս ամբողջ գործընթացի ամենախորհրդանշական դրվագը, սակայն, դարձավ Ալիևի՝ Անկարա չմեկնելու որոշումը։ Հատկանշական է, որ հոկտեմբերի 21-ին Էրդողանն անձամբ հեռախոսազրույց էր ունեցել Ալիևի հետ, քննարկել երկկողմ հարաբերություններն ու տարածաշրջանային զարգացումները, ինչպես նաև հրավիրել նրան մասնակցելու Թյուրքական պետությունների կազմակերպության գագաթնաժողովին։

Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի տարածած հաղորդագրության համաձայն՝ երկու առաջնորդներն ընդգծել էին եղբայրական հարաբերությունների հետագա զարգացման կարևորությունը։ Սակայն հոկտեմբերի 29-ին ադրբեջանական լրատվամիջոցները տեղեկացրին, որ Ալիևը չի մեկնի Թուրքիա՝ պատճառաբանելով նախապես ծրագրված միջոցառումներով և զբաղված աշխատանքային գրաֆիկով։

Չնայած պաշտոնական ինչ-ինչ բացատրություններին, Ալիևի բացակայությունը դժվար է դիտարկել որպես սովորական ժամանակացուցային որոշում մի իրավիճակում, երբ գագաթնաժողովը ոչ միայն Թյուրքական պետությունների կազմակերպության հերթական հանդիպումն է, այլև Ադրբեջանի նախագահությունից Թուրքիայի նախագահությանն անցնելու պահը։

Իր հերթին, Էրդողանը գագաթնաժողովի բացման ելույթում փորձեց ընդգծել թյուրքական աշխարհի միասնականության անհրաժեշտությունը՝ հայտարարելով. «Թյուրքական աշխարհի ընտանեկան լուսանկարում բաժանման, պառակտման կամ տարաձայնության տեղ չկա։ Մենք մեկ ենք, միասին ենք, և, Աստծո կամոք, հավերժ եղբայրներ ենք»։

Սակայն այս հայտարարությունը հնչում էր որպես քաղաքական ուղերձ՝ ուղղված Բաքվին: Ալիևի բացակայությունը, հատկապես Էրդողանի անձնական հրավերից և թուրքական կողմից լարվածությունը մեղմելու ուղղությամբ ձեռնարկված քայլերից հետո, կարող է դիտարկվել՝ որպես Բաքվի դժգոհության ցուցադրական արտահայտություն։

Այս ամենը դեռևս չի նշանակում, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը կանգնած են ռազմավարական դաշինքի փլուզման կամ հարաբերությունների խզման շեմին։ Երկու երկրներին կապում են ոչ միայն քաղաքական հայտարարություններն ու պատմամշակութային ընդհանրությունները, այլև շատ կոնկրետ ռազմավարական շահեր՝ պաշտպանական համագործակցություն, էներգետիկ ենթակառուցվածքներ, տրանսպորտային միջանցքներ և տարածաշրջանային ազդեցության համատեղ ընդլայնում։

2021 թվականին ստորագրված Շուշիի հռչակագիրը նրանց հարաբերությունները բարձրացրել է դաշնակցային մակարդակի, իսկ այդ համագործակցության վերանայումը լուրջ հետևանքներ կունենա երկու կողմերի համար։ Միևնույն ժամանակ, ներկայիս զարգացումները ցույց են տալիս, որ «մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևը չի վերացնում շահերի բախման հնարավորությունը։ Ավելին, Բաքուն ակնհայտորեն  ցույց է տալիս, որ չի ընդունում, որ եղբայրական հարաբերությունների գաղափարը վերածվի քաղաքական ենթակայության մեխանիզմի։

Հայաստանի համար այս զարգացումները հատկապես կարևոր են ոչ միայն թուրք-ադրբեջանական դաշինքի հնարավոր ճգնաժամի, այլև տարածաշրջանային ուժային հարաբերակցությունների տեսանկյունից։ Եթե տարաձայնությունները շարունակեն խորանալ, կարող են առաջանալ որոշակի հակասություններ նաև Հարավային Կովկասում Անկարայի և Բաքվի հետագա քայլերի, այդ թվում՝ Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի շուրջ։ Սակայն այս փուլում վաղաժամ կլինի ենթադրել, թե երկու երկրների միջև լարվածությունը կարող է հանգեցնել նրանց ռազմավարական շահերի էական վերանայման կամ Հայաստանի նկատմամբ քաղաքականության փոփոխության։

Առավել հավանական է, որ կողմերը կհարթեն ստեղծված իրավիճակը և կվերանայեն իրենց որոշ մոտեցումներ: Ալիևի՝ Անկարա չմեկնելու որոշումը դեռևս խզում չէ, բայց բավական խոսուն ազդակ է, որ թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում եղբայրության մասին քաղաքական հռետորաբանության տակ առկա են շահերի լուրջ հակասություններ, որոնք այլևս հնարավոր չէ ամբողջությամբ թաքցնել։

«Պրեսսինգ» հաղորդաշարի եթերում Սաթիկ Սեյրանյանի հյուրը «Միասնության թևեր» կուսակցության կառավարման խորհրդի անդամ, «Դի-ԷՍ-ԷՅ Խորհրդատվական խումբ» ընկերության գլխավոր տնօրեն, ՀՀ Պետական եկամուտների կոմիտեի (ՊԵԿ) նախկին ղեկավար, տնտեսական գիտությունների թեկնածու Դավիթ Անանյանն է:

Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.

• Համաձայն եմ Անուշ Սեդրակյանի հետ՝ երեկվա Ազգային ժողովի ծեծկռտուքն ավելի շատ վկայում է ճգնաժամի մասին: Բացարձակ կարևոր չէ՝ ով առաջինը հարվածեց: Դա ճգնաժամ է: Երեկ արձանագրեցինք, որ ԱԺ-ն ոչ միայն այն մարմինը չէ, որտեղ քաղաքական խոսույթ գոյություն չունի, այլև դա այն մարմինը չէ, ուր պետականամետ ու ազգային նպատակներից ելնելով՝ որոշումներ են կայացվում, որովհետև կա մի խումբ՝ իշխող ուժը, որն ազգային ու պետական շահով չի առաջնորդում, և կան ընդդիմադիր երկու ուժեր, ովքեր առավելագույնն են անում հակազդելու համար: Դա մի վայր է, ուր կա հակազդեցությունների ճգնաժամ:

• Հաջորդիվ բերելու են Սահմանադրության փաթեթը… Բաներ կան, որ այս իշխանություններն ամեն կերպ պետք է անցկացնեն: Երեկվա ծեծկռտուքը դրա նախապատրաստության փուլն էր: Քանի որ համընդհանուր, հանրային հակազդեցություն էս պահին գոյություն չունի, Փաշինյանը բաց ասում է՝ ինչ է անելու: Բացեիբաց հայտարարում է, որ մեր Սահմանադրության նախաբանը հակապետական է: Ինչ ուզում, ասում է, որովհետև չկա դիմադրություն: 

• Կան տեսակետներ, որ ԵԽԽՎ-ից լեգիտիմություն ապահովելու ճնշում կա: Այդ եզրահանգմանը քաղաքագետները հանգում են՝ ելնելով ԵԽԽՎ զեկույցից, որում ԲՀԿ-ի գողացված ձայների մասին դրույթ կար: Հիմա, ըստ էության, Փաշինյանն ասում է՝ Սահմանադրության նախագիծը կբերեմ ԱԺ, և եթե ինձ այդ 6 ձայնը պակասի, հանրային ճնշում կկազմակերպեմ Խորհրդարանի վրա, և եթե դա էլ չօգնի, կգնամ արտահերթ ընտրությունների: Նա բաց տեքստով ասում է իր մտադրությունների և անելիքների մասին:

• Փաշինյանը հիմա բաց տեքստով ասում է՝ այո՛, Ադրբեջանի պահանջն եմ կատարում, բայց դա համընկնում է նաև մեր շահերի հետ: Հանրային հակազդեցության բացակայության պայմաններում ինքն ըստ էության «ազնվորեն» հանրության առաջ դնում է իր ծրագրերը: Ինքը մի քանի քայլ ընդդիմությունից առաջ է գնում: 

• Ընդդիմության օրակարգը մեկն է՝ իշխանափոխություն:

• Լյուդովիկոս 14-րդի փոշին նստել է իր վրա՝ պետությունը ես եմ: Հիմա էլ Հայաստանի հարատևության հարցն է իր հետ կապում:

• Ցավոք, պիտի արձանագրենք, որ Ալիևը շատ լավ պատկերացնում է աշխարհաքաղաքական իրողությունները և կարողանում է հաշվարկելով իր երկրի շահերի օգտին ծառայեցնել: Իսկ Նիկոլ Փաշինյանի և ՔՊ-ի միակ օրակարգն իրենց քաղաքական կյանքը ցանկացած գնով երկարաձգելն է, հետևաբար իրենք չեն էլ հետևում՝ նոյեմբերին ԱՄՆ-ում ընտրություններում ինչ կլինի, Թրամփի դիրքերն ինչպես կփոխվեն, Ուկրաինա-Ռուսաստան ճակատում ինչ վիճակ է՝ ի տարբերություն Ադրբեջանի նախագահի, որն ուշիուշով հետևում է իրադարձությունների զարգացմանը և դիրքավորվում համապատասխան կերպով:

• Եթե մենք խոսում ենք Սյունիք մուտք ու ելքի մասին, այո, ես համաձայն եմ, որ TRIPP-ի վավերացմամբ մենք Սյունիքի վրա այլևս վերահսկողություն չունենք, բայց դա վերջը չէ: Եթե մեզ հաջողվի իշխանափոխություն անել, առկա կոնֆիգուրացիան փոխելու հնարավորություն միշտ կա: Իրան-ԱՄՆ հակամարտության ավարտից հետո Իրանն իր խոսքն ասելու է TRIPP-ի մասին: Եթե մենք աշխարհաքաղաքական խոշոր խաղացողներին բերենք ու մասնակիցը դարձնենք այդ հանգույցին՝ որպես Միջին միջանցքի մեծ հանգույցի մաս, փոխենք դրա նշանակությունը, մենք միշտ կարող ենք խաղալ: Այսօր արձանագրենք՝ ոչ թե կորցրեցինք Սյունիքը, այլ այսօր ունեցանք կորուստներ, որոնք վերականգնելու հնարավորություն՝ շատ բարդ ճանապարհով, բայց ունենք, որովհետև դու նախ և առաջ սեղանի տակից պիտի դուրս գաս ու սեղանի մոտ նստես: Եթե դու կարողանաս ԱՄՆ-ի, Չինաստանի, Ռուսաստանի, Թուրքիայի և ամենակարևորը՝ Իրանի շահերը բերես ու համադրես այստեղ, դու հնարավորություն միշտ ունենալու ես:

• Այո՛, ԱՄՆ-ը պետք է նաև հաշվի նստի տարածաշրջանային այլ խաղացողների շահերի հետ, որոնք համընկնելու են մեր շահերի հետ: Իրանի ռազմավարական շահերը համընկնելու են մեր շահերի հետ: Աշխարհի առաջնահերթությունները բաշխելու գործընթացում տարբեր բաներ են քննարկելու: Բանակցային փաթեթի մեջ Իրանի շահն առնվազն Չինաստանն ու Ռուսաստանը կարող են ներառել: Ցավոք, մենք շատ մեծ ճիգեր պետք է գործադրենք, որ դառնանք բանակցային կողմ ու վերականգնենք մեր սուբյեկտայնությունը, բայց Իրան-Իսրայել, Իրան-ԱՄՆ թնջուկների մեջ Իրանի շահերը կարելի է համադրել մեր շահերի հետ: Հանգուցալուծումն ազգային ուժերի երևան գալն է, իշխանափոխությունը:

• TRIPP-ի համաձայնագիրը միջազգային պայմանագրի ստատուս չունի և իր բովանդակությամբ Հայաստանի Հանրապետության առջև ֆինանսական պատասխանատվություն չունի: Բայց բերեցին Ազգային ժողով, որպեսզի կոլեգիալ պատասխանատվություն դնեն բոլորի վրա, արտաքին խաղացողներին ցույց տան: Ճիշտ է, ընդդիմությունը դիմադրեց, դեմ քվեարկեց TRIPP-ի նախագծին, բայց ՔՊ-ի 63 ձայնը բավարար եղավ այն վավերացնելու համար:

• Ժողովուրդը ՔՊ-ին ձայն չի տվել, որ իրենք գնան, Կաթողիկոս փոխեն: Այդ 600 000 ձայնը, որ իրենք ստացել են, իրենց ձայն չեն տվել Կաթողիկոս փոխելու կամ Սյունիքը հանձնելու համար: Մարդիկ տարբեր շարժառիթներ են ունեցել իրենց ընտրելու համար, բայց ժողովուրդը մանդատ չի տվել նշվածն իրականացնելու համար:

• Դիմադրության ճակատ ձևավորելը ոչ միայն պարտադիր է, այն հրամայական է: Քաղաքական դաշտը բազմազան է բայց իրական ընդդիմադիր դաշտում կան ուժեր, ովքեր կարող են համախմբվել օրակարգային մի քանի հարցերի շուրջ: Պետք է ձևակերպել ազգային-գաղափարախոսական հարցերն ու դնել սեղանի շուրջ: Կհորդորեի նախաձեռնել ընդդիմության համախմբման գործընթացը: Համախմբումը նաև ուժի ցուցադրություն է:

• ԵԱՏՄ զեկույցի մեջ նշված 69-70% գազի գնի թանկացման թվի տակ հաշվարկներ ներկայացված չեն: Ստացվում է՝ ուղիղ 300 դոլարի հաշվարկից հետհաշվարկ են կատարել, որ ստացել են 177.5 դոլար: Հնարավոր է՝ գազի գինը դառնա 300 դոլար: Եթե սահմանի վրա գազի գինը դառնա 300 դոլար, մենք պետք է գումարենք ևս 100 դոլար, ու գազի գինը կլինի մոտ 400 դոլար: Մենք բոլորս գազ ենք սպառում: Ստացվում է՝ մեր աշխատավարձը նույնն է մնալու, բայց մեր ծախսերն ավելանալու են 70%-ով, էլեկտրաէներգիան՝ նույնպես, ամեն ինչ… Մեր գնողունակությունն ընկնելու է: Դա նշանակում է՝ մեր սպառման ծավալներն ընկնելու են: Գազի գնի թանկացումը կունենա նաև մուլտիպլիկատիվ էֆեկտ այն ապրանքների վրա, որոնք մենք արտադրում ենք՝ սննդամթերք, և այլն: Մենք հիմա արտահանման անկում ունենք: Նունիսկ էն արտահանելի ապրանքները, որոնց մեջ գազն ու էներգիան ինքնարժեքի հոդված էին, մրցունակ չեն լինելու դրսում: Այսինքն՝ ոչ միայն սահմանափակումներն են մեզ վրա ազդելու, այլև մեր արտադրած ապրանքներն էլ մրցունակ չեն լինելու: Պատահական չէ, որ Կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանն ասել էր, որ եթե գազի գինը թանկանա, դա կլինի ապոկալիպտիկ սցենար, իսկ Մարտին Գալստյանը ոչ միայն տնտեսությունից ու հանրային ֆինանսների կառավարումից է հասկանում, այլև դրամավարկային քաղաքականության լավագույն մասնագետներից է: Այնպես որ, երբ Նիկոլ Փաշինյանն ասում է, որ Մարտին Գալստյանը տնտեսությունից բան չի հասկանում, դա կոմպլիմենտ է ԿԲ նախագահի հասցեին:

• Այո՛, Ռուսաստանը վերջնագիր է ներկայացրել Հայաստանի իշխանություններին, բայց ես չեմ բացառում, որ Փաշինյանի կողմից դեպի Ռուսաստան դեռ ռևերանսներ կլինեն: 

• Ռուսաստանի նկատմամբ ռևերանսներ կլինեն նաև եվրոպական պետությունների կողմից: Հենց հիմա Գերմանիայում ռուսական գազից հրաժարվելու ապոկալիպտիկ սցենարի իրագործումն ենք տեսնում:

• Եվրոպան կարողացավ ռուսական գազի այլընտրանքը գտնել, այն է՝ ԱՄՆ-ը ու Ադրբեջանը կարողացան այդ և այլ եվրոպական երկրների վրա թանկ գներով ռուսական գազը վաճառել:

• Ռուսաստանի վարքագիծն էլ այդքան ազնիվ չէ մեր նկատմամբ: Ճիշտ է, մենք էլ մի բան չենք, անհուսալի ենք և ոչ վստահելի: Աշխարհում բոլորը շարժվում են իրենց շահով: Ոչ մեկը մեր տեղը չի կռվելու, ոչ մեկն իր առաջնահերթությունները թողած՝ չի ընկնելու մեր հետևից, բայց դա չի նշանակում, որ մենք մեր ռազմավարական գործընկերոջը չենք կարողանալու ասել՝ ինչո՞ւ քո պարտավորությունները չարեցիր: Մենք կարող ենք հակադրվել այս կամ այն երկրի, այդ թվում՝ Ռուսաստանի շահի հետ, եթե այդ շահը մեր շահի հետ չի համադրվում, բայց այդ ժամանակ Ռուսաստանն էլ կհասկանա, որ մենք իր շահի հետ հակադրվում ենք, որ մեր պետության շահերն առաջ տանենք, այլ ոչ թե առաջ տանենք իր թշնամու շահը: Ռուսաստանի այսօրվա պահանջը հասկանալի է, բայց այն զուտ քաղաքական է: Այո՛, ես համաձայն եմ Արարատ Միրզոյանի այն մտքի հետ, որ ՌԴ պահանջը մեր նկատմամբ քաղաքական է, բայց հենց այդպես էլ պետք է լինի: Երբ դու համագործակցում ես Ռուսաստանի թիվ 1 թշնամու՝ Եվրոպայի հետ, ինքը լեգիտիմ իրավունք ունի քեզ հարցեր ուղղելու: Ռուսաստանն էլ որոշ դեպքերում մեր շահերի դեմ բանակցությունների է գնացել մեր թշնամիների հետ: Ռուսաստանը սա էլ պետք է հասկանա ու հաշվի նստի այն փաստի հետ, որ մենք էլ իրեն հարցեր ունենք:

• Պուտին-Փաշինյան հավանական հանդիպման ամսաթիվ չկա: Ընդ որում, ռուսական կողմն է ասել՝ կգաս Մոսկվա, կխոսենք: Սա էլ սպասում է՝ երբ իրեն կկանչեն Մոսկվա: Բայց ռուսական կողմն ակնկալում է, որ սա իրենց հարցերի հստակ պատասխաններով պետք է գնա Մոսկվա: Ենթադրվում է՝ մինչև հանդիպման անոնսավորումը բազմաթիվ իրադարձություններ կարող են տեղի ունենալ:

• Եթե գնա Մոսկվա ու ասի՝ գնում եմ Եվրամիություն, ինչ ուզում եք՝ արեք, արդեն ոչ թե ապոկալիպտիկ սցենարի հետ գործ կունենանք, այլ հենց ապոկալիպսիսի հետ: Հայաստանը դառնում է անպաշտպան մի տարածք, մենք մնում ենք թուրք-ադրբեջանական տանդեմի բաց երախի առաջ մեն մենակ: Մենք այս պահին ռազմական, արտաքին-անվտանգային այլընտրանք չունենք: Տարբեր երկրներից կարող ես զենք ձեռք բերել, բայց դու ոչ մի պայմանագիր ու համաձայնագիր չունես որևէ երկրի հետ, որը գալու է ու քո արտաքին անվտանգային բացերը փակի: Հիմա, լավ թե վատ, ՀԱՊԿ-ը կա, եթե դա էլ չլինի, 102-րդ ռազմաբազան ու սահմանապահներին էլ հանես, ի՞նչ ես անելու: Մնում ես միայնակ, և թուրք-ադրբեջանական տանդեմը Հայաստանի հետ կվարվի այնպես, ինչպես կթելադրի իր քաղաքական նպատակահարմարությունը: Կարող է լինել նաև տնտեսական և ժողովրդագրական ինտերվենցիա: Անպայման չէ՝ տանկերով մտնեն, կամաց-կամաց… այդ 300 000 ադրբեջանցիներն էլ կգան Հայաստան, տներից կհանեն, կհիմնավորվեն…

• Այո, համոզված եմ, եթե Իրանը մտավ Սյունիք, կյանքում չի գնա այդտեղից: Իրանը մեզ բարեկամ ու դաշնակից երկիր է, բայց նույն իրանցու հետ եթե դու զրուցում ես, ինքն է ասում՝ ի՞նչ եք կարծում, եթե մենք գանք, հետո դուրս կգա՞նք էդտեղից… Իհարկե, չէ: 

• Ես կարծում եմ, որ Մոսկվայի հանդիպումը լինելու է մի քիչ ավելի ուշ և լինելու է հակառակը. գնալու է՝ հանձնվի: Բայց ոչ մի սցենար մեզ համար լավը չէ: Իր քայլերի արդյունքում՝ երկու կողմերն էլ իրեն դեմ են տվել պատին… Որևէ ընտրություն մեզ համար ցավալի է լինելու: Մեկը՝ մեծ ծավալներով, մյուսը՝ որոշակիորեն փոքր ծավալներով: Նախկինում կոմպլեմենտար քաղաքականություն էինք վարում, որպեսզի ունենայինք բալանսավորված քաղաքականություն, հիմա դու եկել, պատին ես դեմ առել, որ կա՛մ էս պիտի ընտրես, կա՛մ էն: Երկուսն էլ չարիք են: Մեկին ընտրելը չարիք է մյուս կողմից: Սրան ընտրելը չարիք է էս կողմից: Մենք եկել ենք այն իրավիճակին, որ մեր ղեկավարն ընտրություն պիտի անի չարիքներից վատի ու վատագույնի մեջ: 

• Ցանկացած օրակարգ, որ Փաշինյանն այսօր սպասարկում է, անձամբ իր և ՔՊ-ի քաղաքական կյանքը երկարաձգելու համար է արվում: Այո՛, ինքը խաղում է ժամանակի վրա: Ու դրա համար ինքը պետք է քաղաքական դաշտը մասնատի, ժողովրդին ավելի անտարբեր դարձնի… Կարծում եմ՝ ունի հետազոտություններ, որ եթե 3-4 ամիս հետո գնա արտահերթ ընտրությունների, ինքը կունենա այդ սահմանադրական մեծամասնությունը:

• Եթե ՔՊ-ն ՏԻՄ-երի իրական պատկերն է ուզում տեսնել, պետք է նայի մասնակցությանը: Այն 5 տեղերում, ուր ՔՊ-ն մրցակից չի ունեցել և հավաքել է 92-97 % ձայներ, եղել է մոտ 39% մասնակցություն: Իրենք պետք է սրա մասին մտածեն, որ որտեղ ՔՊ-ն եղել է միակ առաջադրվածը, ժողովուրդն ընտրության չի գնացել: Փաշինյանը պայքարի նոր ասպարեզ է դնում քաղաքական դաշտում, ուզում է ունենալ իր ուզած ընդդիմությունը:

• Այսօր Հայաստանում ընտրապայքարի դաշտը քաղաքական առումով գրավիչ չէ, բայց վտանգավոր է: Այսօր մարդիկ ընտրությունների գնալը համեմատում են արկածախնդրության հետ: Իշխանությունը միտումնավոր այնպիսի իրավիճակ է ստեղծում, որ ՔՊ-ն լինի մրցակցությունից դուրս:

• Պատմությունը ցույց է տալիս, որ սրանց ընտրություններով հեռացնելը հեռանկարային առումով իրագործելի չէ, կա՛մ պետք է ժողովրդական զարթոնք լինի, կա՛մ ընտրությունները և ժողովրդական զարթոնքը՝ միասին: Իմ կարծիքով՝ լավագույն սցենարը երկուսն իրար հետ իրագործումն է: Դրա համար պետք է ոչ թե քաղաքական ուժերի միավորվելու, այլ համախմբման առաջարկ, ու դա միակ ելքն է: Կարողությունների ու ռեսուրսների համախմբումը ժողովրդին պետք է ոտքի հանի: Պետք է համախմբվել գաղափարի շուրջ:

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

—

ՀՀԿ ԳՄ անդամ Էդուարդ Շարմազանովը գրել է․

«Կարսի անկման ու 1920-ի հայ-թուրքական կործանարար պատերազմի գլխավոր դասերը։

1920-ին այս օրը ընկավ Կարսը։

1920-ի գարնանը թուրքական բանակը պատրաստ էր արշավել Հայաստանի Հանրապետության վրա։

Այդ ժամանակ պատերազմի գաղափարին չէր սատարում Սովետական Ռուսաստանը։

1920-ի ամռանը խորհրդային կառավարությունը առանձին-առանձին բանակցեց Լևոն Շանթի գլխավորած հայկական և Սամի Բեքիրի թուրքական պատվիրակությունների հետ, առաջարկեց ազգագրական սահմանի սկզբունքը, ինչը հաջողություն չունեցավ։

Հայաստանի կառավարությունը 1920-ի օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում Սովետական Ռուսաստանի հետ կնքեց պայմանագիր,որի համաձայն Ղարաբաղում, Նախիջեւանում եւ Զանգեզուրում տեղակայվելու էին ռուսական զորքերը՝ ապահովելով հայ բնակչության անվտանգությունը։

Այսինքն ՝Հարավային Կովկասում գլխավոր դերակատարը, հայ բնակչության անվտանգության երաշխավորն ու մեր հիմնական գործընկերը պետք է դառնար Խորհդային Ռուսաստանը։

Բայց Արեւմուտքը չէր ցանկանում դրա հետ հաշտվել ու ծրագրել էր տարածաշրջանից դուրս մղել Խորհրդային Ռուսաստանին։

Այդ պայմաններում Սևրում 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին կնքվեց Սևրի հաշտության պայմանագիրը, որով Անտանտի երկրները և Թուրքիայի սուլթանական կառավարությունը ճանաչում էին Ազատ ու Անկախ Հայկական պետության գոյությունը։ Սակայն քեմալական կառավարությունը չընդունեց այդ պայմանագիրը։

Դա թղթե վրա շատ հայանպաստ, բայց իրականում՝ Ռուսաստանին Հարավային Կովկասից դուրս մղելու պայմանագիր էր։

Մենք ունեինք ընտրություն` կամ Ռուսաստա՞ն, կամ՝ Արեւմու՞տք/Անտանտի երկրներ/:

Ընտրեցինք Արեւմուտքը, որը մի քանի ամսից հանգեցրեց ՀՀ կործանմանը։

Այդ ամենից օգտվեց Քեմալական Թուրքիան ու սերտացրեց իր հարաբերությունները Սովետական Ռուսաստանի հետ՝ ստանալով վերջինից նույնիսկ ռազմական օգնություն։

1920 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին Հայաստանի սահմանների մոտ թուրքերը կենտրոնացրին 50 հազարանոց բանակ, 306 հրանոթ։ Հայաստանի Հանրապետությունը սահմանի վրա ուներ 30-35 հազար զինվոր, 56 հրանոթ, 184 գնդացիր։

Սեպտեմբերի 22-ին թուրքական զորքերը Քյազիմ Կարաբեքիրի գլխավորությամբ ներխուժեցին Հայաստան՝ շարժվելով Օլթիի, Սարիղամիշի, Կաղզվանի, Իգդիրի ուղղությամբ։

Հայաստանի համար ստեղծված ծանր պայմաններում կառավարությունը սեպտեմբերի վերջին դիմեց Անտանտի երկրներին՝ Սևրի պայմանագիրն իրագործելու, ռազմական ու նյութական օգնության խնդրանքով, սակայն Թուրքիայում իրենց շահերը հետապնդող գերտերությունները մերժեցին որևէ օգնություն տրամադրել։

Կրկնում եմ ՝ Հայաստանն օգնության խնդրանքով դիմեց դաշնակից Արեւմուտքին/Անտատի երկրներին/,սակայն ստացավ մերժում։

Սա հատուկ ասում եմ այսօր Արեւմուտքի ու ՆԱՏՕ-ի հետ հույսեր կապողներին։

Սեպտեմբերի 29-ին թուրքական զորքերը գրավեցին Սարիղամիշը և Կաղզվանը, հոկտեմբերի 30-ին՝ Կարսը, նոյեմբերի 7-ին՝ Ալեքսանդրապոլը, նոյեմբերի 12-ին՝ Աղինը։

Նոյեմբերի 15-ին Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունն ընդունեց դեռևս նոյեմբերի 8-ին թուրքերի առաջարկած ծանր պայմանները։

1920-ի դեկտեմբերի 2-ին կնքվեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը։

Թուրքական արշավանքը հսկայական վնաս հասցրեց հայ ժողովրդի արևելյան հատվածին։

Թուրքերը կոտորեցին 198 հազար մարդ, ավերեցին ավելի քան 140 բնակավայր՝ պատճառելով 20 միլիոն ռուբլու (ոսկով) վնաս։

Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը մեր պատմության ամենախայտառակ պայմնագրերից էր. այդ պայմանագրով Թուրքիային էր անցնում Կարսի մարզն ու Սուրմալուի գավառը, իսկ Նախիջևանը, Շարուրի, Շահթախթիի շրջանները հայտարարվում էին ժամանակավորապես Թուրքիայի հովանավորության ներքո գտնվող տարածքներ, որոնց հետագա ճակատագիրը պետք է որոշվեր հանրաքվեի միջոցով։

Հայաստանը զրկվում էր զինապարտության հիմունքով բանակ պահելու իրավունքից, հայկական բանակի թիվն ամրագրվում էր 1500 զինվորի, 8 թնդանոթի և 20 գնդացրի չափով։

Թուրքիան պարտավորվում էր զինված օգնություն ցույց տալ Հայաստանին ներքին և արտաքին վտանգի դեպքում՝ ըստ հայկական կառավարության դիմումի։

Այս աղետալի պայմանագիրը կյանքի չկոչվեց, քանի նոյեմբերի29-ից-դեկտեմբերի 2-3-ը Հայաստանում ձեւավորվեց նոր՝ Խորհրդային Հայաստանի իշխանություն։

Սա է իրական պատմությունը Կարսի անկման վերաբերյալ։

Հետագայում 1921-ի մարտի 16-ի եւ 1921-ի հոկտեմբերի 13-ի Մոսկվայի եւ Կարսի պայմանագրերով Կարսի մարզն անցավ Թուրքիային։
Մոսկվայի ու Կարսի պայմանագրերն Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի պես հայանպաստ չէին։

1920-ականներին Քեմալական Թուրքիան աստիճանաբար սառեցնում էր իր հարաբերությունները Խորհրդային Ռուսաստանի հետ ու դառնում է հստակ դեպի Արեւմուտք կողմնորոշում ունեցող պետություն։

Արեւմուտքը «քցեց» Հայաստանին, իսկ Թուրքիան՝ Խորհրդային Ռուսաստանին՝ հետագայում դառնալով ՆԱՏՕ-ի անդամ։

Իսկ որո՞նք են Կարսի անկման եւ 1920-ի հայ-թուրքական պատերազմի գլխավոր դասերը։

1.  Արեւմուտքը գեղեցիկ խոսում է, բայց նույնքան գեղեցիկ էլ «փուռն է տալիս» հայերիս։
2. Թուրքիան նույնքան գեղեցիկ խոստումներ է տալիս Ռուսաատանին ու հետո «քցում» վերջինիս ՝դաշնակցելով Արեւմուտքի հետ»։