Անբարոյականություն է սեպտեմբերի 27-ին եթեր տալ համերգ. Էդուարդ Շարմազանով

Սեպտեմբեր 27, 2026

ՀՀԿ ԳՄ անդամ Էդուարդ Շարմազանովը գրել է․

«Անբարոյականություն է սեպտեմբերի 27-ին եթեր տալ համերգ …

Փոխում եմ հեռուստացույցի ալիքները ու 17։19 -ին h1-ի եթերում Ֆեստիվառ Գյումրիում են հեռարձակում։

Մի քեֆ, մի ուրախություն։

Լավ արա, լրիվ ցնդե՞լ եք։

Այսօր սեպտեմբերի 27 է, 44-օրյա աղետալի պատերազմի սկսման ամսաթիվը։

Մարդիկ խնկարկում են մեր նահատակների հիշատակը, դուք համերգ եք եթեր տալիս։

Լրիվ մարդկային արժեք կորցրե՞լ եք։

Հազարավոր հայորդիներ են զոհվել, դուք էս օրով համերգ եք հեռարձաքում։

Մնում է ապրիլի 24-ին էլ Զեյնաբի համերգը եթեր հեռարձակեք ու վերջ։

Էհ Հրանտ Մաթեւոսյան,ականջդ կանչի…

«Մարդ ու անասուն իրարից ջոկվում են հիշողությամբ: Հիշողությունը դրած է անասունի ու մարդու արանքում: Հիշողության մեջ ես՝ ուրեմն վառվում ես, մարդ ես, հաշիվներ ունես, անհանգիստ ես և հիշողության մեջ չես՝ հրեն բաց դաշտում կովն արածում է առանց հիշողությունների, իսկ հորթին երեկ են մորթել: Էն ծառը թե հիշողություն ունի՝ քոնոնք էլ ունեն: Քոնոնց կտրում են, մորթում են, զրկում են, ծաղրում են և քոնոնք իրենց հիշողությունից փախչում են, և նորից կզրկվեն ու նորից կզրկվեն ու նորի՛ց, ու նորից հիշողություն չեն ունենա, որովհետև վախենում են ծաղրին բռունցքով ու զրկվելուն կտրելով պատասխանել…»

Հրանտ Մաթևոսյան «Ծառերը»»։

—

Չկա որևէ երկիր, որ Եվրոպայի խորհրդում իր հարցերը չլուծած՝ դառնա Եվրամիության

Սեպտեմբեր 27, 2026

«Պրեսսինգ» հաղորդաշարում հյուրը՝ քաղաքագիտության դոկտոր, ՀՀ Ազգային ժողովի նախկին նախագահ Տիգրան Թորոսյանը, խոսեց նաև իշխանության հերթական և գլխավոր խաբեության՝ Եվրամիությանն անդամակցելու՝ Հայաստանի հնարավորության մասին։

«CEPA-ում բազմաթիվ պարտավորություններ կան ամրագրված Հայաստանի համար: Անո՞ւմ ենք դրանք, թե՞ չէ… Չկա որևէ երկիր, որ Եվրոպայի խորհրդում իր հարցերը չլուծած՝ դառնա Եվրամիության անդամ: Իսկ այդ հարցերը լուծելու համար բազմաթիվ քայլեր պետք է անել: Դատարկ խոսքերը ոչինչ չեն որոշում: Առանց աշխատելու նոր արդյունքներ չեն գրանցում: Եթե չի արվել այն, ինչ նախատեսված է առկա փաստաթղթերով, մնացածը դատարկախոսություն է»,- ասաց Տիգրան Թորոսյանը:

Վերջինս նկատեց՝ վստահ է՝ այն մարդիկ, ովքեր այսօր խոսում են ԵՄ-ին անդամակցելու մասին, իրենք էլ գիտեն, որ դա անիրական է:

Կարդացեք նաև

  • ԴՈՒՌԸ ՇՐԽԿԱՑՐԵՑԻՐ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԵՐԵՍԻՆ, ԲԱ ՀԵՏՈ՞. ՉԵՄ ԿԱՐՈՂ ԻՆՁ ԿՈՒՅՐԻ ԿԱՄ ԽՈՒԼԻ ՏԵՂ ԴՆԵԼ, ԵՐԲ… ՎԱՐԴԱՆ ԱՐԱՄՅԱՆ
  • Ի՞նչ ցույց տվեց Փաշինյան-Էրդողան հերթական հանդիպումը
  • Ո՞վ է Հայաստանի գազային համակարգի «տանտերը». Շևցովի ուղերձի քաղաքական ենթատեքստը

«Իրականում Ադրբեջանն արտադաշինքային պետություն չէ: Նա դաշինքից էլ վեր հարաբերություններ ունի Թուրքիայի և Իսրայելի հետ: Անգամ թուրքերն են ժամանակ առ ժամանակ հայտարարում, որ Իսրայելի աջակցությունը 44-օրյա պատերազմի ժամանակ ավելին է եղել, քան թուրքերինը: Այլ հարց է, որ Ադրբեջանը, ինչպես և Թուրքիան, կայուն դաշնակցություն ոչ մեկի հետ չի ձևավորում»,- ասաց ԱԺ նախկին նախագահը:

Մանրամասները՝ տեսանյութում:




—

«Պլանավորված պատերազմ էր, նախապես ամեն ինչ գծվել էր, նույնիսկ պատերազմի ելքը.

Սեպտեմբեր 27, 2026

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ի վաղ առավոտյան Ադրբեջանը լայնածավալ ռազմական գործողություններ սկսեց Արցախի Հանրապետության դեմ։ 44-օր տևած պատերազմի ընթաքում ինչպես հայկական, այնպես էլ ադրբեջանական կողմում եղան բազմաթիվ զոհեր, վիրավորներ ու անհետ կորածներ։ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմում հայտարարվեց հրադադար և ստորագրվեց եռակողմ հայտարարություն՝ Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների ստորագրությամբ, որի արդյունքում Արցախի մեծ մասն անցավ Ադրբեջանի օկուպացիայի տակ։

Ռազմական փորձագետ, ազատամարտիկ Մարտին Եսայանը խոսելով 6 տարի առաջ տեղի ունեցած պատերազմական գործողությունների մասին, ասաց, որ դեռևս 2020 թվականի հուլիսից հետո գիտեին, որ Ադրբեջանը պատերազմի է պատրաստվում։ Ըստ փորձագետի, երբ Ադրբեջանը հարձակում գործեց Հայաստանի վրա՝ Տավուշի մարզի ուղղությամբ, դրանից օրեր անց Արցախի ուղղությամբ արդեն նախապատրաստական աշխատանքներ էր տանում։

«2020 թվականի հուլիսյան մարտերից հետո ինքս հանդիպում եմ ունեցել Արկադի Կարապետյանի հետ, ով մեր նախկին հրամանատարներից է, հետո հանդիպել ենք Արցախի ԱԺ պատգամավորների հետ։ Դրանից հետո՝ օգոստոսի սկզբին, պատերազմի մասնակիցներով ենք հավաքվել Արցախի հրապարակում, մտքերով փոխանակվել ենք, ասել ենք, որ Արցախի գլխին «սև ամպեր» են կուտակվում, որովհետև անընդատ թշնամու կողմից առանց կրակոցների սահմանին շարժ էր լինում։ Արդեն սեպտեմբերին տեղեկացանք, որ Ադրբեջանը սահմանի տարբեր հատվածներում ականազերծման աշխատանքներ է իրականացնում։ Արցախի ԱԺ-ում հավաքվեցինք դրանից հետո, այն ժամանակ ԱԺ նախագահն Արթուր Թովմասյանն էր, ելույթ ունեցա, ասացի՝ վիճակը ծանր է լինելու, որովհետև Ադրբեջանի հարձակման ժամանակ մենք կռվելու ենք ոչ միայն Ադրբեջանի, այլև մի քանի երկրների դեմ, այդպես էլ եղավ…»,- 168.am-ի հետ զրույցում ասաց Մարտին Եսայանը։

Նրա խոսքով՝ փաստացի հուլիսի վերջից տագնապի մեջ են եղել պատերազմի մասնակիցները, որոնք լավ են իմացել ադրբեջանական կողմի տակտիկան։ Սեպտեմբերի 27-ին և դրան հաջորդող մի քանի օրերի ընթացքում Արցախում իրավիճակին տիրապետում էին, գիտեին՝ ինչ պետք է անել, իսկ դրանից հետո արդեն իրադարձությունների ընթացքը գլխիվայր շրջվել է, թե ինչո՞ւ և ինչպե՞ս՝ փորձագետն այս պահին դժվարանում է ասել, շեշտելով՝ իշխանությունը երբ Հայաստանում փոխվի, շատ բաներ «ջրի երես» դուրս կգան, ու շատ հարցեր կստանան իրենց պատասխանը։

Կարդացեք նաև

  • 7.4 մլն դոլար՝ իշխանության որոշումները պաշտպանելու համար. որքան են արժենում քաղաքական հաշվեհարդարները
  • Նիկոլը Սերժից չէր խլել պետական մեքենան, որ ձեզ տար, այլ խլել էր, որ ինքը քշեր, չէր խլել, որ փոխվարչապետի պաշտոնը ստանալու միջոցով իշխանություն վերցնեիք. մենք մեղավոր չենք, որ Նիկոլը ձեզ խաբել ու գցել է. Արմեն Աշոտյան
  • «Պարզվեց՝ ոչ թե «հաղթում ենք», այլ գաղթում ենք. Անհասկանալի է մնում Շուշիի անկումը, ախր կարող էինք նույնիսկ քարով պահել». Քաջիկ Հարությունյան

«Ըստ տարբեր հետախուզական տվյալների՝ թուրք-ադրբեջանական կողմի մշակած ծրագիրն այնպիսին է եղել, որ Արցախն ամբողջությամբ պետք է օկուպացնեն առնվազն 10 օրվա ընթացքում, սակայն այդպես չեղավ, որովհետև հայկական կողմը 44 օր դիմակայեց։ Միշտ ասել եմ, հիմա էլ կասեմ՝ ժողովուրդը չի պարտվել, պարտվել է իշխանությունը, որովհետև չի կարողացել այդ ժողովրդին ճիշտ ուղղորդել, կամ էլ չի ցանկացել։

Ինքս հոկտեմբերի 4-6-ն ընկած ժամանակահատվածում արդեն զգում էի, որ Արցախը կորցնում ենք։ Երբ իմացանք, որ Ջրականում ադրբեջանական բազմաթիվ զորք է կուտակվել ու պատրաստվում է շարժվել Հադրութի ուղղությամբ, և այդ ամենը կանխելու համար մեզ օգնություն չէր տրամադրվում, հասկացա, որ Արցախը կորցնում ենք։ Վերջին անգամ, որ պատերազմի ընթացքին գնահատական եմ տվել՝ հոկտեմբերի 11-ն էր, լուրջ տղաներ ու մասնագետներ էին զոհվում, բայց ողջերը շարունակում էին կռվել։ Սա գծագրված ու պլանավորված պատերազմ էր, ամեն ինչ գծվել էր նախապես, նույնիսկ պատերազմի ելքը»,- հավելեց Մարտին Եսայանը։

Ռազմական փորձագետի բնորոշմամբ՝ դժվարանում է ասել, թե հայ ազգն ինչ դասեր է քաղել 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից, վստահ է, եթե որևէ դաս քաղած լիներ, ապա ո՛չ 2021 թվականին, առավել ևս, ո՛չ էլ 2026 թվականի հունիսին ՀՀ-ն նույն քաղաքական դեմքին երկրի ղեկավար չէր ընտրի։

«Արցախից հետո հիմա էլ խոսում են Տիգրանաշենի մասին։ Նայենք մեր ազգի վիճակին այսօր, մի մասը՝ բռնի տեղահանված, մի մասը՝ քաղբանտարկյալ, մի մասն ազատության մեջ է, բայց հալածվում է, եկեղեցին են ուզում ոչնչացնել՝ սա քաոս է։

Արցախահայերին այսօր մեղադրում են, որ թողել ու փախել են: Մարդը պետք է չունենա որևէ զգայարան, որ նման բան ասի արցախցու մասին։ Արցախից հետո նման խոսակցություն չպետք է լիներ, բայց եթե կա, ուրեմն՝ դասեր դեռ չեն քաղել, Աստված վկա, դասեր չեն քաղել։

Կրկնում եմ՝ արցախցին, հայ զինվորը, հայ սպան կռվել է, չնայած վերևից ամեն քայլ վերահսկվում էր, բայց ներքում պայքարում էին։ Մի օր բոլորը ճշմարտությունը կիմանան, մենք զոհեր տվեցինք ոչ թե այսօրվա «խաղաղության» համար, որը քարոզվում է, այլ իրական խաղաղության ու ազատ հայրենիք ունենալու համար: Ցավոք այդ պայքարն իշխանությունը մսխեց»,- ընդգծեց Մարտին Եսայանը։

—

Սեպտեմբերի 27-ը իմ կյանքի ամենածանր օրերից մեկն է․ Այդ օրը պատերազմ սկսվեց, և

Սեպտեմբեր 27, 2026

Կարմրավորի հովվության հոգևոր հովիվ՝ Արժանապատիվ Տեր Մանուկ քահանա Զեյնալյանը գրել է․

«Սեպտեմբերի 27-ը իմ կյանքի ամենածանր օրերից մեկն է։

Այդ օրը պատերազմ սկսվեց, և ես՝ որպես գնդերեց, զինվորներիս հետ գնացի պատերազմ։

Այնտեղ ես կորցրեցի իմ լավագույն եղբայրներին՝ մարդկանց, որոնց հետ կիսել էի թե՛ խաղաղության, թե՛ պատերազմի օրերը։

Նրանցից յուրաքանչյուրի կորուստն այսօր էլ ցավ է, որ չի անցնում։

Շատ անգամ հիշում եմ նրանց դեմքերը, խոսքերը, վերջին հանդիպումները…

Եվ հասկանում եմ, որ որոշ վերքեր ժամանակը չի բուժում։

Այսօր ես նրանց հիշում եմ ոչ միայն արցունքով, այլև աղոթքով։

Թող Աստված ընդունի նրանց լուսավոր հոգիները և խաղաղություն պարգևի նրանց։

Իսկ մենք պարտավոր ենք ապրել այնպես, որ նրանց հիշատակը երբեք չկորցնենք։

Իմ սիրելի եղբայրներ, դուք միշտ լինելու եք իմ սրտում»։

—

168: Դուռը Շրխկացրեցիր Ռուսաստանի Երեսին, Բա Հետո՞. Չեմ Կարող Ինձ Կույրի Կամ

Սեպտեմբեր 27, 2026

«Դասեր» հաղորդաշարի հյուրը Հանրային ֆինանսների կառավարման միջազգային փորձագետ, ՀՀ ֆինանսների նախկին նախարար, ԱՄՆ Իլինոյսի համալսարանի բիզնես-մագիստրոս Վարդան Արամյանն է:

Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.

  • Կարծում եմ՝ Կենտրոնական բանկի (ԿԲ) նախագահի խոսքն ուղղված էր լայն հանրությանը, բայց իշխանությունն էլ պետք է իր համար դասեր վերցնի դրանից։ «Ապոկալիպտիկ» բառը, որն օգտագործեց Մարտին Գալստյանը, ավելի շատ մասնագիտական տերմին է, քան քաղաքական: ԿԲ-ն ուսումնասիրություն է կատարել՝ ինչ հետևանքներ կունենան Ռուսաստանի տնտեսական սահմանափակումները: Ես ինքս էլ՝ և՛ ուղղակի, և՛ անուղղակի գործոններով պայմանավորված, կանխատեսել և շրջանառության մեջ եմ դրել այդ թեզը (ձեզ մոտ էլ եմ հնչեցրել) շուրջ 2 տոկոսային կետի ՀՆԱ-ի կորստի մասին։

Ռուսաստանը սահմանափակել է հիմնականում մեր պտուղ-բանջարեղենի, խմիչքների, ձկնեղենի և այլ ապրանքների արտահանումը, դրա տնտեսական էֆեկտը մեր տնտեսության համար՝ շուրջ 2 տոկոսային կետ ՀՆԱ-ի կորուստ է։ Ցավոտ է, իհարկե, փոքր ցուցանիշ չէ. տնտեսական առումով տանելի է, բայց  սոցիալական առումով տանելի չէ, բայց հիմնականում վերջնականապես խոցվելու են հանրության լայն շերտերը՝ ի դեմս գյուղատնտեսությամբ զբաղվող մեր հասարակության անդամների, որոնք, ի դեպ, բավականին լուրջ վարկային բեռի տակ են։ Եվ դա բերելու է սոցիալական հետևանքների։ 

Կարդացեք նաև

  • 7.4 մլն դոլար՝ իշխանության որոշումները պաշտպանելու համար. որքան են արժենում քաղաքական հաշվեհարդարները
  • Նիկոլը Սերժից չէր խլել պետական մեքենան, որ ձեզ տար, այլ խլել էր, որ ինքը քշեր, չէր խլել, որ փոխվարչապետի պաշտոնը ստանալու միջոցով իշխանություն վերցնեիք. մենք մեղավոր չենք, որ Նիկոլը ձեզ խաբել ու գցել է. Արմեն Աշոտյան
  • Չկա որևէ երկիր, որ Եվրոպայի խորհրդում իր հարցերը չլուծած՝ դառնա Եվրամիության անդամ. Տիգրան Թորոսյան
  • Ես կիսում եմ Մարտին Գալստյանի այն կարծիքը, որ եթե մենք դիպչում ենք գազի սակագնին, որի արժեքը հիմա 177.5 դոլար է 1 խմ գազի համար, և դա սուբսիդավորված գինն է, ապա վիճակը բավականին ծանր է լինելու: Ի դեպ, կարևոր հանգամանք․ երբ մարդիկ փորձում են համեմատել Եվրոմիության օժանդակությունը և Ռուսաստանի օժանդակությունը, երբեմն կան բաներ, որոնք ուղղակի տեսանելի չեն, թաքնված են օժանդակության մեջ, բայց Ռուսաստանի տնտեսությունը մեզ իրականում այդ սուբսիդավորված գնի հաշվին բավականին լուրջ գումար՝ շուրջ կես միլիարդ դոլար, թողնում է մեր տնտեսության մեջ։ Ես փաստերն եմ արձանագրում. մենք տարեկան շուրջ 520–560 միլիոն դոլար ենք վճարում գազի ներմուծման համար Ռուսաստանից։ Եվ եթե, օրինակ, կրկնապատկվի սակագինը, դա նշանակում է՝ սահմանի վրա, այլ հավասար պայմաններում, մենք 2 անգամ ավելի պետք է վճարենք նույն ծավալի գազ ներմուծելու համար։ Դա բերելու է սոցիալական խնդիրների։

Սոցիալականն ինչպե՞ս է ազդելու մեր տնտեսության վրա։ Հիմա մեկնաբանեմ Մարտին Գալստյանի ասածը մասնագիտական առումով։

Մարդիկ նույն ծավալի գազ սպառելու համար կրկնակի ավելի գումար են հատկացնելու իրենց գրպանից։ Դա նշանակում է, որ այլ ապրանքների և ծառայությունների նկատմամբ նույնքանով պետք է կրճատեն իրենց պահանջները, օրինակ՝  քիչ գնան ռեստորան կամ հագուստի, կոշիկի, ուտելիքի հարցում համեմատաբար ավելի համեստ ծախսումներ ունենան, և դա բերելու է տնտեսական անկման։ Պահանջարկը փոքրանում է, բնականաբար:

Հիմնականում դրանից խոցվելու է գյուղատնտեսական ոլորտը՝ ջերմոցային տնտեսությունները, որոնք գազով են աշխատում։ Սա բարձրացնելու է նրանց ինքնարժեքը, և բավականին շատ տնտեսվարողներ կարող են հայտնվել, այսպես ասած, սնանկության հորիզոնում, որովհետև այլևս իրենց արտադրանքը մրցունակ չի լինելու։ Երբ ինքնարժեքը բարձրանում է մինչև 1300 դրամ, տնտեսվարողները չեն կարողանում առաջարկել մրցունակ գին: Քանի որ նրանք փոքր խաղացողներ են տնտեսության մեջ, բնականաբար, սպառողը չի գնելու այդ ապրանքը, ինչը հանգեցնելու է նրան, որ նրանք դուրս են մղվելու շուկայից և փակվելու են:

Մյուս փոխանցման ուղին արտահանողներն են, որոնք խնդիրներ են ունենալու և կորցնելու են իրենց մրցունակությունը: Նկատի ունեմ երկու խումբ՝ մի մասը ներքին տնտեսությունում աշխատող տնտեսվարողներն են, մյուս մասը՝ արտաքին աշխարհում գործող: Առանց այն էլ արտահանելի հատվածը, ինչի մասին ես բարձրաձայնում եմ դեռ 2022 թվականից, գտնվում է բավականին բարդ իրավիճակում: Ես նույնիսկ թույլ եմ տվել մի փոքր կոպիտ բառ, բայց այն իրականում կանխորոշում է իրավիճակը․ դա, այսպես ասած, մեր տնտեսության «խռխռոցն» է:

Այո՛, մեր արտահանողներն իրականում բավականին բարդ վիճակում են և խոցվում են մի քանի ուղղություններով: Նրանք արդեն իսկ տուժել են փոխարժեքից, մասնավորապես՝ դրամի արժևորումից, ինչպես նաև հարաբերական գներից: Սա նշանակում է, որ արտահանելի հատվածում արտադրողների գինն ավելի քիչ մրցունակ է դառնում ներմուծողների համեմատ:

Որպես օրինակ՝ վերցնենք ոգելից խմիչք արտադրողներին, ասենք՝ «Օհանյան» կամ «Արամյան» ընկերությունները: Նրանք չեն կարող շատ իջեցնել գները, մինչդեռ ներմուծողները (ենթադրենք՝ «Բելուգա» կամ այլ ոգելից խմիչքներ ներմուծողներ) փոխարժեքի հաշվին կարողանում են գին իջեցնել, և արդյունքում՝ մեր արտահանողները պարտվում են:

Մյուս կողմից՝ գործում են ներքին հարաբերական գները․ մեր արտահանողները պարտվում են նաև ոչ արտահանելի հատվածին: Վերջինս այսօր ծաղկում է ապրում, ինչը մենք տեսնում ենք վիճակագրության մեջ: Հունվար-հուլիսի, նույնիսկ հունվար-օգոստոսի տնտեսական ակտիվության ցուցանիշները նայելիս պարզ է դառնում, որ հիմնական առաջատար ուղղությունները ոչ արտահանելի հատվածում են՝ կապիտալ շինարարության (ի դեմս բնակարանային շինարարության) և սպասարկման ոլորտներում:

Ի՞նչ է սա նշանակում: Եթե այդտեղ շահութաբերությունը մեծանում է, նրանք սկսում են «գողանալ» ռեսուրսներ արտահանելի հատվածից: Ինչո՞ւ: Որովհետև արտահանելի և ոչ արտահանելի հատվածները մրցում են նույն արտադրական ռեսուրսների՝ կապիտալի և աշխատուժի համար:

Պատկերացրեք միջին որակի աշխատուժի համար մրցակցությունը. եթե արտահանելի հատվածն առաջարկում է 300,000 դրամ աշխատավարձ, իսկ ոչ արտահանելի հատվածը՝ 350,000 դրամ, ապա վերջինս հաղթում է այդ պայքարում և իր կողմն է քաշում աշխատուժին: Արդյունքում մարդիկ, օրինակ, արտադրական ընկերությունում աշխատելու փոխարեն՝ գնում և ինչ-որ գործով են զբաղվում սպասարկման ոլորտում: Սա արդեն հաջորդ ուղղությունն է:

Հիմա, եթե սրան էլ ավելանում է գազի սակագնի բարձրացումը, սա, բնականաբար, տնտեսությունը դարձնում է էլ ավելի խոցելի՝ հատկապես արտահանելի հատվածի համար, չհաշված, որ առաջանալու են նաև լուրջ սոցիալական խնդիրներ։ Այս ամենն ունի ուղղակի և մուլտիպլիկատիվ էֆեկտ: Ուղղակի էֆեկտն է, որ ծախսերը միանգամից մեծանում են՝ անկախ նրանից՝ դու տնայի՞ն տնտեսություն ես, թե՞ արտադրող։ Երկուսի մոտ էլ ծախսերը բարձրանում են, բնականաբար, երկուսն էլ խնդիրներ են ունենում, և դա բերում է բարեկեցության կորստի։ 

Կա նաև մուլտիպլիկատիվ էֆեկտը, երբ գործընթացը շարունակվում է. կամաց-կամաց, ենթադրենք, արտահանողները դուրս են մղվում շուկայից, սպառողները սկսում են կրճատել իրենց սպառումն այլ ուղղություններով, և սա հանգեցնում է ավելի խոր տնտեսական անկումների։

Սա, կարծում եմ, Մարտին Գալստյանի բարձրաձայնած «ապոկալիպտիկ» տերմինն է։ Թեև այն մասնագիտական է, բայց իրականում տնտեսագիտական գրականության մեջ նման սցենարների դեպքում օգտագործում են «ապոկալիպտիկ» հասկացությունը, երբ կանխատեսվող տնտեսական անկումը կամ ցնցումն ավելի խորն է լինում և հարատև։

Գազի սակագնի թանկացման դեպքում տեղի կունենան ցնցումներ, բացասական պերմանենտ շոկ. տնտեսագիտական ակադեմիական աշխարհում դրան անվանում են «ապոկալիպտիկ սցենար»: Կարծում եմ՝ Կենտրոնական բանկի նախագահը մասնագիտական առումով հենց սա նկատի ուներ։

Ես դեռ 2022 թվականից ասում եմ, որ մեր տնտեսությունը հայտնվել է դրական շոկի մեջ, այսինքն՝ մենք սկսել ենք աճել ոչ թե մեր սեփական ներուժի հաշվին, այլ՝ որովհետև դրսից փող է գալիս, այցելուներ են գալիս, և այլն։ Նման դրական շոկերի դեպքում խնդիրը միայն Կենտրոնական բանկինը չպետք է լինի։ Եթե կառավարությունները չեն օգնում Կենտրոնական բանկերին, ապա Կենտրոնական բանկն անում է միայն այն, ինչ պետք է անի։

Տեսեք, օրինակ, փոխարժեքի մասով․ 2023-2024 թվականներին ես նույնիսկ լսեցի, որ իշխող թևի պատգամավորները սկսեցին սրերն ուղղել դեպի Կենտրոնական բանկ, ինչը սխալ էր։ Ինչո՞ւ, որովհետև Կենտրոնական բանկի վերջնական նպատակը գնաճի կարգավորումն է։ Պատկերացրեք, 2023 թվականին մենք ականատես եղանք, որ ուկրաինական հակամարտության պատճառով մարդկանց գրպաններում փողեր հայտնվեցին, նրանք փոխանցումներ էին անում Հայաստան, զբաղվում ակտիվների դիվերսիֆիկացիայով, և գրեթե փողը «լցվում էր մեր գլխին»։ Կենտրոնական բանկերը սովորաբար որոշակի ծավալի արտարժույթ են գնում շուկայից։ Սակայն, երբ ԿԲ-ն գնում է դոլար, փոխարենը տնտեսության մեջ դրամ է լցնում, և այդ դրամի քանակությունն անկախ ամեն ինչից նորից սկսում է ճնշում գործադրել գների վրա։ Այդ ամենն այն պարագայում, երբ մենք ունենք նաև արտաքին աշխարհից ներմուծվող գնաճեր։

Օրինակ՝ հիմա՝ 2026 թվականին, եթե նայենք Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության (FAO) ինդեքսին, ապա 2026 թվականի փետրվարի համեմատ՝ այն աճել է շուրջ 6%-ով։ Այն դեպքում, երբ պարենային ապրանքների կոնսոլիդացված ինդեքսում որոշ ուղղություններ, ասենք՝ մսամթերքը, նույնիսկ երկնիշ աճ ունեն, իսկ բրինձն ահռելի աճ է գրանցել։ Հասկանում եք՝ դուք պարզապես չեք կարող դրա հետ հաշվի չնստել, քանի որ այն ներմուծվում է մեր տնտեսություն։ Եվ այդ պարագայում Կենտրոնական բանկին անպայման պետք է աջակցի կառավարությունը։ Ինչպե՞ս։ Ինձ միշտ հարց են տալիս. «Իսկ կարո՞ղ ենք արդյոք ունենալ մի վիճակ, որ Կենտրոնական բանկն ամեն դեպքում հասնի իր թիրախին, այսինքն՝ իջեցնի գնաճը, բայց միևնույն ժամանակ փոխարժեքն այսքան չարժևորվի՞»։ Այո՛, կարող էինք, եթե կառավարությունն այդտեղ չծուլանար։ Ինչպիսի՞ն պետք է լինեն գործողությունները նման իրավիճակներում։ Երկմակարդակ գործողություն արագ պետք է արվեր, ընդ որում՝ դրա մասին ես զգուշացրել եմ դեռ 2022-2023 թվականներին և հորդորում էի, որ շատ արագ կատարեն այդ քայլերը։

Առաջին գործողությունը մակրոմակարդակում՝ միանգամից պետք է ԿԲ-կառավարություն կոորդինացիան դրվեր նոր մակարդակի վրա, և կառավարությունն օգներ Կենտրոնական բանկին, որպեսզի վերջինս ավելի համարձակ գնար՝ արտարժույթ առներ և հետ քաշեր փողը՝ չվախենալով, որ այդ դրամը կմնա տնտեսության մեջ։ Կառավարությունը պետք է օգներ այդ ավելցուկ դրամները տնտեսությունից հետ քաշել հարկային քաղաքականության և նպատակային պարտքային գործիքների միջոցով։ Այս երկու բանում մենք ծուլացանք։ Ընդ որում, հարկային քաղաքականությունն ուղղված պետք է լիներ դեպի այն ճյուղը, որը ծաղկում էր ապրում։ Հասկանո՞ւմ եք, այդտեղ հարկելով՝ դուք կիջեցնեիք շահութաբերությունը և միանգամից երկու նպատակ կխոցեիք.

1. Ձեր մոտ փոխարժեքը շատ չէր արժևորվի, որովհետև ԿԲ-ն շատ ավելի համարձակ և մեծ ծավալի արտարժույթ կգներ։

2. Ոչ արտահանելի հատվածը չէր խեղդի արտահանելի հատվածին երկու ուղղությամբ՝ փոխարժեքով՝ գումարած ռեսուրսների համար մղվող պայքարով։

Քանի որ դուք հարաբերական գների մասը հարթում եք հարկման միջոցով (օրինակ՝ սպասարկման ոլորտը կամ կապիտալ շինարարությունը շատ ավելի շատ հարկելով՝ իջեցնում եք դրանց շահութաբերությունը), այդ պարագայում ոչ արտահանելի հատվածը չի սկսում ռեսուրսներ «գողանալ» արտահանելի հատվածից։ Բայց արդյո՞ք դա արեցինք։ 2021 թվականի կառավարության ծրագրում դրված թեզ կար, որ մենք պետք է ունենանք արտահանմանն ուղղված քաղաքականություն, դիվերսիֆիկացման քաղաքականություն, և, օրինակ, մշակող արդյունաբերության կշիռը ՀՆԱ-ի մեջ պետք է հասցնեինք մինչև 15%-ի։ Այն ժամանակ մշակող արդյունաբերությունը ՀՆԱ-ի մեջ շուրջ 12% կշիռ ուներ։ Իսկ այսօր՝ 2025 թվականին, գիտե՞ք ինչպես ենք ավարտել՝ 10%-ից մի փոքր ավելի։ Այսինքն՝ մի բան էլ նվազել է, հակառակն է տեղի ունեցել, հասկանո՞ւմ եք։ Եվ եթե այսպես շարունակվի, ես մտավախություն ունեմ, որ Կենտրոնական բանկն ամեն դեպքում նախապատվությունը տալու է գնաճին և թույլ է տալու, որ փոխարժեքն արժևորվի։

  • Երբ ասում են, թե հասարակության բարեկեցությունը բարձրացել է, ես համաձայն չեմ։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև պետք է դիմել թվերին և հասկանալ՝ ինչ ենք հասկանում՝ «բարեկեցության բարձրացում» ասելով։

Տնտեսագիտորեն շատ պարզ է բացատրվում. եթե նախկինում իմ եկամուտները թույլ էին տալիս գնել 10 աթոռ ու 10 սեղան, իսկ հիմա՝ 20-ական, ապա լրացուցիչ տասականներն իմ բարեկեցության աճն են։ Լավ, եթե այս տեսանկյունից նայենք, տեսեք՝ տնային տնտեսությունները եկամուտ են ստանում երեք աղբյուրից. կապիտալի սեփականատերեր (ֆիզիկական կապիտալ կամ ֆինանսական), բայց սրանք մեծահարուստներն են։

Աշխատավարձ և դրան հավասարեցված վճարումներ (երբ վաճառում ես աշխատուժը). սա մեր հասարակության գերակշիռ մասն է։

Սոցիալապես անապահովներ, որոնք տրանսֆերտներ են ստանում (այդ թվում՝ դրսից):

Եթե նայենք 3-րդ կետին, ապա տնտեսական կյանքում՝ թե՛ արտաքին, թե՛ ներքին հատվածից, տրանսֆերտների էական թռիչք չունենք։

Ակադեմիական աշխարհում կա աքսիոմատիկ ճշմարտություն. միավոր տնտեսական աճից շատ ավելի շատ օգտվում են միջինից բարձր եկամուտ ունեցող մարդիկ, քան հակառակը։ Հենց դրա համար գոյություն ունի հարկաբյուջետային քաղաքականություն, որպեսզի պետությունը միջամտի, և եկամուտների ու հարստության բևեռվածություն չառաջանա։ Դա ամենավտանգավոր ելքն է։

Ի՞նչ է տեղի ունեցել մեր ազգաբնակչության հետ 2018 թվականից այս կողմ։ Ճիշտ է, անվանական աշխատավարձերն աճել են։ Ես մի վարժություն եմ արել՝ բազային ընդունելով 2018 թվականը մինչև 2025 թվականի ավարտը և 2026 թվականի առաջին կիսամյակը։ Գնաճը հանելուց հետո մենք ունենք իրական աշխատավարձերի շուրջ 30 տոկոսանոց աճ։ Ընդ որում, հաշվի եմ առել նաև այն, որ ստվերային որոշ աշխատավարձեր դարձել են լեգալ, ինչը ևս բերել է անվանական աշխատավարձի թղթի վրա գրված աճի։

Ասել, թե հոյակապ է, և կառավարությունը թմբկահարում է միայն այս 30 տոկոս աճը, բավական չէ։ Իսկ նայե՞լ ենք, թե ինչպես են փոխվել տնային տնտեսությունների պարտավորությունները (պասիվային մասը)։

Հիշենք այն աղմուկը, որ երբ Կենտրոնական բանկը տոկոսադրույքը բարձրացրեց ընդամենը 0.25 տոկոսային կետով, բոլորը՝ մամուլը և հասարակությունը, միանգամից ահազանգեցին։ Բայց չէ՞ որ նման իրավիճակ ունեինք դեռ 2021 թվականի կեսերից, երբ ԿԲ-ն սկսեց աստիճանաբար բարձրացնել տոկոսադրույքները՝ շատ ավելի շուտ, քան աշխարհի մյուս կենտրոնական բանկերը։

Այն ժամանակ դեռևս այսպիսի աժոտաժ չկար, իսկ հիմա կա, որովհետև մեր հասարակության բավականին լուրջ զանգվածը ծանրաբեռնված է սպառողական վարկերով։ Այսօր վարկային պորտֆելի գերակշիռ մասը՝ 2 տրիլիոնից ավելին (շուրջ 5 միլիարդ դոլարից ավելի), կազմում են սպառողական վարկերը, որոնք տրվել են բանկային համակարգից մեր ազգաբնակչությանը։

Հարց է առաջանում՝ ովքե՞ր են սպառողական վարկ վերցնողները։ Սոցիալապես անապահովները և նրանք, ովքեր ստանում են միջին կամ դրան մոտ աշխատավարձ և խնամքին ունեն առնվազն երկու հոգի։ Նրանք փոքր սպառողական վարկեր են վերցնում, որպեսզի հոգան ընտանիքի ընթացիկ հոգսերը և կերակրեն իրենց։ Եթե, օրինակ, սառնարանը կամ հեռուստացույցը փչանում է, նրանք չունեն խնայողություններ և ստիպված են սպառողական վարկ վերցնել։

  • Չեմ կարծում, թե 0.25 տոկոսային կետն էապես փոխելու է վարկային պորտֆելի գինը, բացառությամբ լողացող տոկոսադրույքով վարկերի, որոնք հիմնականում հիփոթեքներն են (սպառողական վարկերը տրվում են ֆիքսվածով)։
    Բայց նաև հասկանում եմ և կարծում եմ, որ Կենտրոնական բանկի ճիշտ քաղաքականությունը տոկոսադրույքների բարձրացման այս գիծը հետագայում ևս շարունակելն է։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև տնտեսությունում փող է լցվում, և այս պարագայում կառավարության հարկաբյուջետային քաղաքականությունը նորից ընդլայնողական է։ Փոխարենը զսպող լինելու՝ հարկաբյուջետային քաղաքականությունն ընդլայնող է, և որքան այն ավելի ընդլայնող լինի, այնքան Կենտրոնական բանկն ավելի ագրեսիվ է բարձրացնելու տոկոսադրույքները, քանի որ այլ գործիք չունի։ 
    Եվ սա շատ նորմալ է։
  • Եթե նայենք Ֆինանսների նախարարության հրապարակումներին (օրինակ՝ նախորդ տարվա հունվար-հուլիսի կամ հունվար-օգոստոսի տվյալներին), ինչն էականորեն փոխված չէ, կտեսնենք, որ եկամտային մասն աճել է շուրջ 240 միլիարդ դրամով, հիմնականում՝ լավ հավաքագրվող հարկերի հաշվին (հարկերն աճել են մոտ 230 միլիարդով՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ)։ 

Նայում ենք նաև, որ հարկաբյուջետային քաղաքականությունն այդ 7 ամսվա ընթացքում ունեցել է շուրջ 32 միլիարդ դրամի հավելուրդ (պրոֆիցիտ)։ Մի պահ կարող ենք ուրախանալ՝ մտածելով, թե կոնսոլիդացիա է տեղի ունենում, բայց այդպես չէ։ Երբ նայում ենք ծախսերի կառուցվածքին, պարզվում է, որ այդ պրոֆիցիտը հիմնականում գոյացել է կապիտալ ծախսերի թերակատարման հաշվին։ Կապիտալ ծախսերը թերակատարվել են շուրջ 82 միլիարդ դրամով, ինչը հարվածում է երկրի տնտեսական պոտենցիալին։ 

Երկրորդը՝ ընթացիկ ծախսերն ունեն մի հատկություն. նրանք միշտ աճելու հակվածություն ունեն։ Եթե մի անգամ բարձրացրել ես դրանք, իսկ վաղը տնտեսական հնարավորությունները չբավարարեն հարկեր գեներացնելու համար, դու չես կարող գնալ ու ասել՝ «գիտեք ինչ, հիմա կրճատում եմ ձեր աշխատավարձերը», «հիմա պետք է հետ վերցնեմ ապահովագրական փոխհատուցումները», կամ՝ «բարձրացրած թոշակները հետ եմ տալիս»։

  • Ամբողջ աշխարհում ապահովագրական ծառայությունները հիմնականում ֆինանսական շուկաներում որպես ներդրող են հանդես գալիս։ Նրանք գումարները հավաքում են և նաև ներդրումներից են եկամուտներ ստանում. եթե պարզապես փողը վերցնես ու բաշխես, դա տրադիցիոն ապահովագրություն չէ, այլ պարզապես փողերի վերաբաշխում։

Հիմա նայենք Հայաստանում առողջապահական ապահովագրության մասով բյուջեի վրա դրված բեռին։ Առաջին բեռն այսօրվա դրությամբ մինչև 200,000-500,000 դրամ աշխատավարձ ստացողների 6000 դրամանոց փոխհատուցումներն են։ Մնացած մասը (կամ մի մասը), եթե հիշողությունս չի դավաճանում, տրվում է զինվորի հիմնադրամից, իսկ 300 դրամները թողնված են անհատների վրա։ Դրանք շուրջ 300,000 հոգի են, և նրանց փոխհատուցումը բյուջեի հաշվին կազմում է շուրջ 26 միլիարդ դրամ։

Դրան պետք է ավելանան 200,000 դրամից քիչ ստացողները (շուրջ 330,000 աշխատող). եթե նույն 6000 դրամը կիրառենք այստեղ, ևս 23 միլիարդ դրամ է ավելանում։ Ենթադրում եմ, որ կառավարությունը հետագայում կգնա այն քայլին, որ կնվազեցնի պետական փոխհատուցման մասը (օրինակ՝ 6000-ը դարձնելով 3000 կամ 2000 դրամ), որպեսզի բեռը թեթևացնի, և այդ դեպքում 10,800 դրամ ապահովագրական վճարի մեծ մասն ընկնելու է ազգաբնակչության վրա։ 

Հաջորդը՝ ուշադրություն չենք դարձնում, որ 500,000-ից մինչև 1 միլիոն դրամ և ավելի ստացողներն էլ 2027 թվականին հայտարարագրման միջոցով իրավունք են ունենալու հետ ստանալու իրենց 3000-4000 դրամները, ինչը ևս մոտավորապես 6.7 միլիարդ դրամի բեռ է բյուջեի վրա։

Ունենք նաև սոցիալապես անապահով խմբեր՝ թոշակառուներ (որոնց փոխարեն պետությունն է վճարում), հաշմանդամներ (շուրջ 195,000 հոգի, որոնց համար պետությունը վճարում է 10,800 դրամը), միակողմանի ծնողազուրկներ, կերակրողին կորցրածներ և այլն։ Այս ամենը միասին գումարելով՝ պոտենցիալ ծախսը կազմում է շուրջ 100 միլիարդ դրամ։ Եթե բոլորն անխտիր օգտվեն իրենց իրավունքից, բյուջեն պետք է վճարի այդ 100 միլիարդը (կամ 50%-ի դեպքում՝ 50 միլիարդը)։

Ամբողջական պոտենցիալ ծախսը, եթե 200,000 դրամ և դրանից ներքև գտնվողներն էլ պահպանվեն ստատուս-քվոյում, հասնում է շուրջ 150 միլիարդ դրամի։ Ես ենթադրում եմ, որ կառավարությունը գնալու է որոշակի վերաճշգրտումների և շրջանակը փոքրացնելու։ Հիվանդանոցներից արդեն հետ են ուզում, պահուստային ֆոնդից նորից գումար են ներարկելու, որպեսզի համակարգը չպայթի։ 

Ինձ ավելի շատ անհանգստացնում է այս ամենի կյանքի տևողությունը։ 2027 թվականի բյուջեն պարզ ցույց կտա, որ ցանկացած կառավարությունում կան պրագմատիկ բլոկներ (ինչպես Ֆինանսների նախարարությունը կամ Կենտրոնական բանկը), որոնք ավելի պրոֆեսիոնալ ու պրագմատիկ են, և կան պոպուլիստները՝ ի դեմս Առողջապահության և Աշխատանքի ու սոցիալական հարցերի նախարարությունների։ Ցավոք, գործող կառավարության մեջ պոպուլիզմն ավելի շատ է։

  • Սովորական հարկատուն և միջին վիճակագրական քաղաքացին նայում է՝ ովքեր են աշխատավարձ ստանում և ինչի դիմաց: Եթե Ազգային ժողովի պատգամավորը ասում է «մացեմածիկա» ու ելույթում 30 վայրկյանում 4 սխալ է անում, մարդկանց մոտ դա է տպավորվում, ու նրանք իսկապես մտահոգ են՝ ինչո՞ւ և ո՞ւմ հաշվին են բարձրացվում նրանց աշխատավարձերը: Եթե լինեին կիրթ, գրագետ, բեքգրաունդ ունեցող մարդիկ, հարցերն այդքան շատ չէին լինի: Իսկ որտեղի՞ց է դա ֆինանսավորվելու: Ամենակարևոր աղբյուրը ներքին տնտեսական աճն է լինում, սակայն մենք այս առումով խնդիր ունենք:
  • Երկրի վարկային պորտֆելի 23 %-ը սպառողական վարկերն են։ Իսկ արդյունաբերությունը և գյուղատնտեսությունը միասին վերցրած, գիտե՞ք, քանի տոկոսն են կազմում պորտֆելում՝ մոտ 10-13 %։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ միայն սպառողական վարկերը գրեթե կրկնակի գերազանցում են այս երկու արտահանելի հատվածին, որոնք քո տնտեսության ողնաշարն են և պետք է գեներացնեն այն պոտենցիալը, որից հարկեր պետք է հավաքես։ Եթե վաղը կամ մյուս օրը քաղաքական քարտերում գլոբալ վերադասավորումներ լինեն, մենք հասկանում ենք, չէ՞, որ այսօրվա ֆինանսական ներհոսքի հետևում կանգնած են աշխարհաքաղաքական զարգացումները՝ Ուկրաինայի պատերազմը, Մերձավոր Արևելքում նոր հակամարտությունների բացվելը։ Դրա հետևանքով գումարները տարբեր խողովակներով և մոտիվացիայով ուղղվեցին Վրաստան ու Հայաստան՝ խթանելով մեր տնտեսության աճը։ Բայց եթե վաղը որոշակի փոփոխություններ լինեն, ի՞նչ է անելու Հայաստանի տնտեսությունը։ Մի՞թե ունենալու է բարձր աճ, թե՞ հույսներն այն է, թե Եվրոպան ինչ-որ բանով կօգնի։ Անկեղծ ասած՝ ես չեմ հավատում դրան, որովհետև խոսում եմ փաստերով, այլ ոչ թե խոստումներով։ Խոստումներն ինձ համար ոչինչ են, եթե համեմված չեն թվերով։

Օրինակ՝ Եվրամիությունը 2023 թվականին խոստացավ 270 միլիոն եվրո (որը պետք է ստանանք 4 տարվա ընթացքում, այսինքն՝ տարեկան մոտ 60-70 միլիոն եվրո)։ Բայց դրա միայն կեսն ենք ստացել, ընդ որում՝ ոչ ամբողջը կանխիկ։ Համեմատության համար նշեմ, որ միայն ռուսական գազի սակագնի մասով Հայաստանը տարեկան կես միլիարդ դոլարի օգուտ է ստանում։

  • 2022թ.-ից այս կողմ եկած ռուսներից 160 000 մարդ մնացել է: Բնական է, որ գումար ունեն, ու երկար մնալու արդյունքում դրանք այստեղ ծախսվում են: Ֆիզիկական անձինք ակտիվների դիվերսիֆիկացման ձև են դիտարկում նաև անշարժ գույքը. մարդիկ անշարժ գույք են ձեռք բերում ոչ միայն իրենց երկրում, այլև այլ ապահով երկրներում: Նախկինում դա Դուբայն էր: Հիմա այնտեղ անվտանգ չէ, գումարները գալիս են Հայաստան և Վրաստան: Բացի դրանից, երկքաղաքացիություն ունեցող մեր հայրենակիցներն են այստեղ գույք ձեռք բերում: Մնացած փողը կարող է ունենալ արտաքին հետք: Եթե ես Թուրքիայի կամ Ադրբեջանի տեղը լինեի, ի՞նչ կանեի, եթե տեսնեի՝ Հայաստանն անդադար ամեն ինչ զիջում է: ես կկիրառեի փափուկ ուժը ու գույք ձեռք կբերեի:
  • Կապիտալ շինարարությունում քաոսային իրավիճակ է, որովհետև «Արարատցեմենտի» խլման արդյունքում մարդիկ ցեմենտի խնդիր ունեն: Մարդիկ ստիպված են ներմուծել: Արդեն Վրաստանն է մեզ ցեմենտ մատակարարում: Ստեղծված է մի իրավիճակ, որը մեզ է խփում:
  • Ես տանել չեմ կարողանում, երբ ասում են՝ ես քաղաքականությամբ չեմ զբաղվում: Ես էլ քաղաքական բանավեճերի չեմ գնում, բայց որպես քաղաքացի՝ դու չես կարող քեզ կույրի կամ խուլի տեղ դնել: Ես չեմ կարող լռել, երբ Հաջիևը ծաղրում է իմ կրոնը, եկեղեցիներն ու դրանք ներկայացնում՝ որպես ալբանական: Ստեղծվել է մի իրավիճակ, երբ գործող կառավարությունը պարզապես սսկեցնում է տնտեսվարողին: Եթե նա տեսնում է՝ Գագիկ Ծառուկյանի նման գործարարի հետ ինչպես են վարվում, ինքն արդեն զգուշանում է:

  • Արտաքին ներդրողները պահանջում են խաղի հստակ կանոններ։ Այսպիսի իրավիճակում ոչ միայն արտաքին, այլև ներքին ներդրողներն ու բիզնեսմեններն են ասում, որ նման պայմաններում հնարավոր չէ նորմալ աշխատել։

    Մարդիկ հասկանում են խնդիրը։ Եթե խոսենք արժեհամակարգի կամ Արցախի մասին, դա հետևանքներ է ունենալու։ Որպես օրինակ՝ կարող եք հարցում անել ռեեստրին՝ տեսնելու համար, թե օտարերկրյա կապիտալով քանի ընկերություն է ստեղծվել 2025 և 2026 թվականներին։ Արդյունքը պարզ ցույց կտա իմ ասած տնտեսագիտական թեզի ճշմարտացիությունը. օտարերկրյա ներդրողները չեն շտապելու այստեղ ներդրումներ կատարել, եթե տեսնում են այսպիսի իրավիճակ։ 

  • Նույնիսկ միջազգային պայմանագրերի դեպքում (օրինակ՝ Հայաստան-Կիպրոս) սևը սպիտակի վրա գրված դրույթները կամ արբիտրաժի որոշումները երբեմն պատշաճ չեն կատարվում։
    Եթե նայենք 2026–2031 թվականների կառավարության ծրագրին, այնտեղ կան շատ հոյակապ գրված դրույթներ, բայց կան նաև միջակ մակարդակի ձևակերպումներ։ Օրինակ՝ ներդրումների պաշտպանության մասով ֆանտաստիկ բաներ են գրված, թե իբր մեծացնելու ենք համաձայնագրերի աշխարհագրությունը։ Բայց եթե դուք արդեն ստորագրած մի քանի տասնյակ համաձայնագրերով գրվածը չեք կատարում, ի՞նչ տարբերություն՝ դարձնեք դրանք 140, թե ոչ։ Արտաքին ներդրողն արձագանքելու է՝ ըստ փաստերի։

Ներդրումների պաշտպանության համար գործում է երեք հիմնական պայման.
ոչ խտրական մոտեցում. դու չես կարող թիրախավորել միայն կոնկրետ ընկերություններ (ինչպես, օրինակ՝ «Վիոլիա ջրի» պարագայում), երբ կան հանրային կամ առողջապահական այլ ռիսկեր։

Հանրային շահին էական վտանգ. գործողությունները պետք է բխեն հանրության համար իրական ու հիմնավորված վտանգների կանխարգելումից, այլ ոչ թե թևավոր խոսքերից։

Շուկայական փոխհատուցում. մինչև հանրությանը տեղեկացնելը կամ որևէ գույքային միջամտություն անելը պետք է տրվի համարժեք շուկայական փոխհատուցում։
Հակառակ դեպքում, փոքրիկ գումարների վեճերի համար անգամ ստիպված ենք լինում գնալ Ստոկհոլմի արբիտրաժ, որտեղ միջազգային կանոնները պարտադիր են բոլորի համար։ Իսկ այստեղ ՀԷՑ-ի մասով արբիտրաժի որոշումները չեն կատարվում: Այս իրավիճակում հարց է առաջանում՝ ո՞վ է գալու ու ներդրում անելու մեր երկրում։
 

  • Ենթադրենք՝ ՀԷՑ-ը որոշակի տեղեր հավելագրումներ է արել, որոշակի տեղեր թերագրումներ են, լավ, իսկ դա ինչի՞ է հանգեցրել, հանրության մոտ ի՞նչ ռիսկի է հանգեցրել։ Եթե տվյալներ են ջնջվել, լավ, ջնջվել են, դա ինչի՞ է հանգեցրել, ի՞նչ վտանգներ են էական ստեղծել։ Կամ, ենթադրենք, երաշխիք է տվել, լավ, տվել է, բայց չէ՞ որ, ասենք, դրանից ռեյտինգավորող ընկերությունները չեն փոխվել, ռիսկեր չեն առաջացել ՀԷՑ-ի նկատմամբ։

  • Դատա-կենտրոնները (data center) տնտեսական առումով, ըստ միջազգային վերլուծաբանների, մեծ ներառականություն չունեն. աղմուկն ավելի շատ-շատ է, քան օգուտը: Դրանք մեծ էներգետիկ ու ջրային ծախքեր են պահանջում երկրից: 
  • Կյանքն այնպիսին է, որ հզոր է այն երկիրը, որն ավելի շատ է թվայնացված, բայց մյուս կողմից՝ ամբողջ աշխարհում IT ոլորտը ներկայացնողները գլոբալիստներ են, թքած ունեն քո երկրի արժեքների վրա, կպած չեն քո հողին: Այդպիսին է այդ ոլորտը: Հենց վտանգ զգաց, իր համակարգիչը վերցնելու է, գնա: Այո՛, նրանք կարևոր են, բայց ոչ քո ազգային բիզնեսի հաշվին:
  • Ես համաձայն եմ այն թեզի հետ, որ Ռուսաստանն իր պատժամիջոցների արսենալի մի չնչին մասն է կիրառել: Փաստեր կան, և դրանց հետ պետք է հաշվի առնես: Տարակուսելի է, երբ մտնում ես բոքսի ռինգ՝ առանց հաշվի առնելու քո ու դիմացինիդ քաշային կարգերը: Նայենք թվերին: 2018թ. շուրջ 680 միլիոնի չափ արտահանում եղել է դեպի Եվրամիություն, 660 միլիոն՝ Ռուսաստան: Անգամ 2015թ. ԵԱՏՄ մտնելուց հետո շուրջ 50%-ով արտահանումը դեպի ԵՄ ավելացել է: Հիմա դեպի Ռուսաստան արտահանման կշիռն անգամներով է աճել, ԵՄ-ի դեպքում թվերն ընկել են՝ 666 միլիոնի կարգի, իսկ դեպի Ռուսաստան արտահանման 660 միլիոնը դարձել է 2.9 միլիարդ դոլար, ներառյալ՝ վերաարտահանումը: Ռուսաստանն ամբողջությամբ դեռ չի փակել արտահանումը: Տեքստիլի արտահանումը չի փակվել: Եթե դա փակվի, օրինակ, Սամվել Ալեքսանյանի «Ալեքս տեքստիլը» լուրջ խնդիրներ է ունենալու, իսկ դա աշխատատեղ է: Այն դեպքում, երբ Ռուսաստան է գնում հայկական տեքստիլ արտադրանքի շուրջ 90%-ը: Մենք հաշվի չենք առնում, որ մեր այս ծաղկուն կյանքի «մեղավորը» ռուսներն են: Ինչպես ասացինք, 160 000 ռուս մնացել ու ապրում է այստեղ: Եթե լինեն միգրացիայի սահմանափակումներ, դա ևս լուրջ խնդիր է:
  • Այլևս գաղտնիք չէ, որ ադրբեջանական գազի քողի տակ փաթեթավորված ռուսական գազն է մտնում Եվրոպա: Ադրբեջանն այդքան գազ չունի: Ես չեմ կարծում, որ կարելի է խոսել խաղաղության մասին, երբ դիմացինդ խոսում է քո մշակութային ժառանգությունը ոչնչացնելուց, երբ Ադրբեջանը բանտերում պահում է մեր հայրենակիցներին… Ռուբեն Վարդանյանի վրա դրված հոդվածներից մեկը սահմանի ապօրինի հատումն է: Այդ դամոկլյան սուրը, փաստորեն, բոլորիս գլխին է կախված, որովհետև բոլորս էլ գնացել ենք Արցախ: Ու այս ամենից հետո գազ ակնկալել Ադրբեջանից՝ առնվազն տարօրինակ է:
  • ԱՄՆ Սթենֆորդի համալսարանի քաղաաքագիտության դոկտոր Արթուր Խաչիկյանը մի անգամ մի թեզ հնչեցրեց՝ Ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը լուրջ վահան է, և ես համաձայն եմ նրա հետ: Եթե մենք Ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը չեղարկում ենք, Թուրքիան ավելի սանձարձակ է դառնալու, իսկ այլ երկրներ Թուրքիայի վրա իրենց ճնշման գործիքը փոխելու են. դա այլևս չի լինելու Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը:
  • Դուք չեք գտնի երկիր, ուր կան անվտանգային ռիսկեր, և այդտեղ կգան ու ներդրում կկատարեն: Կայունության և տնտեսական կյանքի բարելավման համար անվտանգությունն առաջին խնդիրն է: 
  • Ադրբեջանը մեծ հաջողությամբ առաջ է տանում «Արևմտյան Ադրբեջան» կեղծ թեզը: Նրանց վարած քաղաքականության համաձայն՝ ողջ Հայաստանը, Երևանն էլ հետը՝ Ադրբեջան է: Ալիևն աշխատանքային խումբ է ստեղծել՝ Հայաստանի տարածքում (հատկապես Սյունիքում, Վայոց ձորում և Սևանա լճի ավազանում) գտնվող պատմական հուշարձանների, վանքերի և եկեղեցիների «ուսումնասիրության» համար… Ու սրան զուգահեռ՝ մենք ասում ենք՝ ոչինչ, որ Ռուսաստանի հետ վատ լինենք, ու գազ չկա: Սա տարօրինակ է: Փոքր երկրները կոալիցիաների մեջ պետք է լինեն:
  • Սպեկուլյացիա է ու կեղծ այն թեզը, որ Հայաստանը Սերժ Սարգսյանի օրոք մի գիշերվա մեջ է մտել Մաքսային միություն, ԵԱՏՄ: Ես եղել եմ այն մարդը, ով Համաշխարհային բանկի թիմի հետ բազմաթիվ վերլուծություններ ու հաշվարկներ է կատարել, թե չմտնելու դեպքում տնտեսական հետևանքն ինչ կլինի: 11 000 ապրանքային տողերից վերցրել ենք 723-ը, և այդ 723 ապրանքատեսակները փակում էին մեր ապագա ներմուծման 51%-ը: Այսինքն՝ մենք դուռը չենք շրխկացրել ԵՄ-ի երեսին, դրանից հետո ԵՄ-ի հետ քաղաքական փաստաթուղթ՝ CEPA ենք կնքել՝ հանած տնտեսական բաղադրիչը: ԵԱՏՄ-ից առաջ եղել է ԵվրԱզԷՍ-ը, բայց մենք դրան չանդամակցեցինք, որովհետև տնտեսական հաշվարկները բարենպաստ չէին:

  • Եթե մենք դուռը շրխակցնենք Ռուսաստանի երեսին, միայն առևտրի, Ռուսաստան արտահանման մասով, նույնիսկ այսօրվա ստատուս-քվոյի պարագայում տնտեսական կորուստը 1.5-2% է լինելու: Տրանսֆերտներ, ռուսների գալ, գազ եթե դրան գումարենք, ես ձեզ ասում եմ՝ ձեր կյանքը, մարդիկ, հեշտ չի լինելու: Ունենալու ենք աշխատատեղերի կորուստ և փակվող բիզնեսներ, տնտեսական խնդիրներ, որոնք մտնելու են քո քաղաքացու սոցիալական կյանք: 
  • Որպեսզի հայ-ադրբեջանական թշնամանքն անցնի, առնվազն 3-4 սերունդ պետք է փոխվի: Ես չեմ հավատում խաղաղությանը: Ովքեր հավատում են, մոռացկոտության և կարճատեսության լուրջ սինդրոմ ունեն: Ընդամենը 4 տարի առաջ նրանք մեր զինվորներին էին մորթում…

Մանրամասները՝ տեսանյութում։




—

How Azerbaijan Is Erasing Armenian Heritage in Nagorno-Karabakh

The National Interest
Sept 25, 2026

How Azerbaijan Is Erasing Armenian Heritage in Nagorno-Karabakh

September 25, 2026
By: Stephan Pechdimaldji

The Azerbaijani government’s embrace of pseudohistory is a direct threat to the peace process with Armenia.

In recent weeks, Azerbaijani officials hosted foreign diplomats, academics, and international guests on a carefully choreographed tour of Nagorno-Karabakh (Artsakh). Along the way, visitors were shown ancient churches, monasteries, and cultural landmarks long recognized as Armenian, and were told that these sites were not Armenian at all, but rather “Caucasian Albanian.”

To many attendees, the exercise may have seemed little more than an academic presentation on regional history. It was anything but.

The campaign to redefine Armenian cultural heritage in Nagorno-Karabakh is not a scholarly debate. It is a state-sponsored political project with profound implications for peace, reconciliation, and long-term stability in the South Caucasus. At a moment when much of the international community is celebrating diplomatic progress toward a peace agreement between Armenia and Azerbaijan, this systematic revisionism deserves far more scrutiny than it is receiving.

In September 2023, the Azerbaijani government effectively expelled more than 120,000 Armenians from Nagorno-Karabakh, in what many observers described as ethnic cleansing. The exodus ended a centuries-long Armenian presence in the area virtually overnight and followed an intense blockade and military offensive. While the immediate humanitarian implications of that forced displacement were widely covered, far less attention has been paid to Azerbaijan’s accelerating effort to rewrite the identity of Nagorno-Karabakh’s monuments long associated with Armenian heritage.

These efforts to rewrite history do not stop at Nagorno-Karabakh’s borders. In public addresses and official state media, Azerbaijani President Ilham Aliyev has repeatedly referred to the sovereign Republic of Armenia itself as “Western Azerbaijan,” claiming that much of present-day Armenia was built on historically Azerbaijani land. This irredentist rhetoric signals that Baku is laying the ideological groundwork for territorial expansion. When a state claims that its neighbor’s history is a myth and its territory is rightfully theirs, it signals that it does not want peace with Armenia—it wants Armenia.

As the grandson of Armenian Genocide survivors, I understand the power of memory and the destructive consequences of its denial. History teaches us that peace is not built merely through temporary ceasefires, treaties, or staged diplomatic declarations. It is built through recognition of reality, including the history, culture, and humanity of neighboring peoples. When states seek to erase those realities, they destroy the very foundation on which lasting peace depends.

Supporters of normalization between Armenia and Azerbaijan often focus on border delimitation, transit corridors, security guarantees, and economic integration. Those issues are undeniably vital to regional stability. But a fundamental question remains unaddressed: How can two nations reconcile if one side is actively working to erase the other’s historical presence?

For centuries, sacred monasteries such as Gandzasar and Dadivank have been central to Armenian religious, artistic, and cultural life. Today, coordinated efforts are underway to strip these sites of their heritage and reassign them to a state-approved historical narrative.

Historical revisionism is rarely just about the past. It shapes current claims about who belongs, who has legitimate roots in a region, and who possesses the right to return. When the historical identity of a people’s holy sites is recast or wiped away, it creates a dangerous framework through which their very connection to the land, and their status as human beings, can be questioned and dismissed.

For displaced Armenians from Nagorno-Karabakh, this matters profoundly. If the physical history of a people is erased from a landscape, it becomes infinitely easier to argue that their connection to that place never existed in the first place.

True normalization requires more than the temporary absence of active combat.  It requires mutual recognition. The most successful peace processes around the world have never depended on one side abandoning its identity or capitulating to historical fiction. Rather, they have required difficult acknowledgments of competing narratives, painful memories, and inconvenient truths. Reconciliation is not achieved by demanding historical surrender. It is achieved by creating space for coexistence.

The international community also has a crucial responsibility. Western governments and international institutions frequently express support for peace efforts in the region, but diplomatic engagement must not come at the expense of cultural truth.

A durable peace between Armenia and Azerbaijan remains possible, but peace requires honesty. It requires acknowledging that Armenians lived in Nagorno-Karabakh, built churches there, worshipped there, and developed deep cultural connections to the land over generations.

History cannot be negotiated away. As someone whose family history was shaped by the consequences of denial and erasure, I know that memory matters, not because the past should imprison us, but because understanding it is the only way to move forward together. The South Caucasus faces a choice between a future built on recognition and one built on erasure. Only one of those paths leads to lasting stability.

Stephan Pechdimaldji is a communications strategist and writer living in the San Francisco Bay Area. He is a first-generation Armenian American and grandson of survivors of the Armenian genocide. You can follow him on X at @spechdimaldji.

https://nationalinterest.org/blog/silk-road-rivalries/how-azerbaijan-erasing-armenian-heritage-nagorno-karabakh

—

Armenia and Kazakhstan move to lessen their dependency on Russia

Commonspace.eu
Sept 27, 2026

Armenia and Kazakhstan move to lessen their dependency on Russia

27 September 2026
Anna Szedlacsek

This analysis was prepared for commonspace.eu by Anna Szedlacsek, Deputy Editor and Junior Research Assistant at LINKS Europe.

Russia’s influence across the post-Soviet space has come under increasing pressure since the full-scale invasion of Ukraine in 2022. Two countries illustrate the changing relationship particularly clearly: Armenia, once one of Moscow’s closest military partners in the South Caucasus, and Kazakhstan, Russia’s largest and most strategically important partner in Central Asia. 

Armenia and Kazakhstan both reached their strategic turning points between 2020 and 2022, driven by security failures, Russia’s invasion of Ukraine, and severe economic vulnerabilities. 

Among these reasons, the war in Ukraine sheds a particularly long shadow. In Kazakhstan, Russia’s “special military operation” substantially damaged Moscow’s image among ordinary Kazakh citizens and reignited anxieties about revanchist Russian rhetoric regarding northern Kazakhstan. Public discontent has flared during Russian state visits and against Russian state projects like Rosatom’s nuclear power plant bid. Similarly, Kazakh President Kassym-Jomart Tokayev, in 2022, in a bold statement at the 25th St. Petersburg International Economic Forum – sitting directly adjacent to Russian President Vladimir Putin – made it clear that Kazakhstan does not recognize Russia’s annexation of Ukrainian territories or the “quasi-states” in Donetsk and Luhansk. More recently, in July 2026, he also publicly called on Putin to reconsider his war policy, suggesting it was time to “freeze this conflict” and return to negotiations.

However, beyond the scope of diplomatic relations, Almaty is heavily challenged by having to navigate its deep economic and transit interdependence with Russia. Kazakhstan shares a 7,500 km land border with Russia and remains bound by shared membership in the Eurasian Economic Union (EAEU) and the Collective Security Treaty Organization (CSTO). Crucially, over 80% of Kazakh crude oil exports cross Russian territory via the Caspian Pipeline Consortium (CPC) to Novorossiysk, giving Russia massive structural leverage.

To mitigate this reliance, Kazakhstan is aggressively developing alternative transport links, such as the Trans-Caspian International Transport Route (Middle Corridor) through Baku, Azerbaijan, to reach European and global markets without crossing Russian territory. This also reflects a move away from Russia as its main trading partner – this position has been earned by China, or, if considered as a bloc, the European Union (EU).

Armenia, on the other hand, began its pivot away from Moscow’s orbit after the 2020 Second Nagorno-Karabakh War and reached a point of no return following Azerbaijan’s final capture of Nagorno-Karabakh in September 2023. This is due to the fact that despite hosting a Russian military base and belonging to the CSTO, Armenia received no military intervention from Russia during either of these conflicts. Moscow remained neutral – and thus turned untrustworthy in the eyes of Armenians – because it wished to safeguard its expanding economic, energy, and transit partnerships with Azerbaijan and Turkey. Concluding that Russia was no longer a reliable security guarantor and had its resources consumed by the war in Ukraine, Prime Minister Nikol Pashinyan suspended Armenia’s participation in the CSTO in 2024 and began replacing Russian arms imports – which previously supplied over 90% of its arms – with defense systems from India and France. Furthermore, in March 2025, the Armenian parliament passed a law to initiate the EU accession process, while ministries are recruiting Western-educated professionals to restructure the civil service away from the Kremlin. Armenia has also concluded an energy cooperation agreement with Iran and is trying to strengthen its ties with China and India. 

Ultimately, despite these developments, it would be premature to conclude the end of Moscow’s control over these countries, as both Armenia and Kazakhstan face severe structural constraints that strictly limit how far or how fast they can move away from Russia. Russia remains Armenia’s primary trading partner, accounting for roughly 35% of its total foreign trade, and supplies 82% of the country’s natural gas at preferential prices via Gazprom, which owns Armenia’s internal gas distribution network. Meanwhile, Almaty will certainly not dare risk a Russian halt along the CPC corridor as such a move would be detrimental to its state revenues and economy. It also continues to supply fuel to Russia during its refinery shortages and has just recently evaluated proposals to process Russian crude at Kazakh refineries. 

The question, therefore, is not simply whether Russia is losing its allies. It is whether Russia is losing its ability to make those allies dependent on it.

As of September 2026, the evidence does not point to a definitive answer. Russia has not been pushed out of either country – but both Kazakhstan and Armenia appear increasingly eager to ensure that Moscow is no longer their only option.

This analysis was prepared for commonspace.eu by Anna Szedlacsek, Deputy Editor and Junior Research Assistant at LINKS Europe.

—

Foreign Minister Khanal holds talks with Armenian counterpart

Khabarhub, Nepal
Sept 27, 2026

KATHMANDU: Foreign Minister Shisir Khanal, who is in New York to attend the 81st United Nations General Assembly, held a meeting with Armenian Foreign Minister Ararat Mirzoyan.

During his meeting, Khanal discussed matters of mutual interest and concern, as well as ways to further strengthen friendly and cooperative relations between Nepal and Armenia, according to the Ministry of Foreign Affairs.

The two sides also discussed cooperation in addressing the impacts of climate change, renewable energy and information technology, as well as advancing common interests in multilateral forums.

—

Armenian graduate students are learning journalism skills in Spokane newsrooms

The Spokane Review, WA
Sept 27, 2026

Armenian graduate students are learning journalism skills in Spokane newsrooms

Sun., Sept. 27, 2026

By Elen Pahlevanyan

and Dikran Seferian

For The Spokesman-Review

Five journalism graduate students from the American University of Armenia are spending three weeks in four newsrooms in Spokane, exploring familiar fields and putting their training into practice in a new country.

Despite its relatively short period, the internship exposes the students to a different environment and culture, providing them with new opportunities to experience journalism in media organizations thousands of miles away from their homes.

Students are part of the AUA Master of Arts in Multiplatform Journalism program, a 14-month graduate program developed through a partnership between AUA and Washington State University’s Edward R. Murrow College of Communication and funded through a U.S. State Department grant.

The program emphasizes practical, skills-based journalism, with students producing stories across print, television, audio and digital platforms. In comparison with the other universities in Armenia that are heavily focused on theory and less hands-on experience, the program blends practical knowledge with theory through a thoroughly developed curriculum and experienced faculty.

“The main goals of the program are to train current and prospective journalists in the practices of American-style journalism, in terms of factual and thorough reporting, being fair and balanced with the people you’re interviewing, not putting your own opinions into stories, and not letting political influences guide your reporting,” said Shawn McIntosh, assistant professor, Multiplatform Journalism program chair, and director of the Center for Excellence in Journalism

Lawrence Pintak, founding Dean of WSU Murrow College of Communication, former journalist and CBS News correspondent, described the program as Armenia’s first fully professionally focused and skill-based program.

“We at Murrow College at WSU helped AUA to create a journalism program. We created the curriculum for the master’s degree that you are in and helped hire the faculty and advise them in various ways,” Pintak said.

The U.S. internship is one of the components of the program. Designed to acquaint students with American newsroom practices, 11 students were selected for the internship in the U.S.

The selection was based on several factors, including their academic performance, interests and attendance. The internship is taking place in several locations throughout the region: five students in Spokane, two in Seattle, another two in Wenatchee, and the last two in Lewiston. Those who could not make it to the internship in the U.S. will complete their internships in Armenia.

“First of all, as a journalist, it’s really important for you to have a broad worldview, to experience things, to recognize that other people look at things from a different perspective than you do,” Pintak said.

The choice of newsrooms was intentional. Instead of placing students only in large national organizations, the program looked for opportunities in smaller and medium-sized newsrooms that are similar to the ones in Armenia. In this way, the students could become directly involved in reporting and be more ready for newsrooms back in their hometowns.

“In a huge news organization, you just kind of get buried,” McIntosh said. “But the fact that you are getting put into medium-sized cities or small towns, you can have a real impact.”

For the five students in Spokane, this is more than a requirement to graduate from the program; it is a real-life experience to step into an American newsroom, work alongside international partners and enhance the skills they got from Armenia.

Meet the students

Lori IshilianFor Lori Ishilian, journalism doesn’t stop at telling people what happened. It’s supposed to help people understand the world around them.

Ishilian is a Lebanese-Armenian journalist who works in the Office of Communications at AUA where she focuses on marketing. Her work involves shaping stories and information for different audiences, an experience that has also influenced the way she approaches journalism.

While her work has given her practical experience in communications, marketing and digital storytelling, the program has helped her develop those skills through a journalism lens. The two have become closely connected in the way she thinks about stories, audiences and the platforms used to reach them.

That connection is also part of what brought her to Spokane. During her three-week internship at KHQ, Ishilian is experiencing how a U.S. newsroom operates .

What Ishilian values most about journalism is the responsibility that comes with it. Trust and accuracy are essential, she said, because a story can shape how people understand an event, an issue or even the people around them. But responsibility is only part of it.

“I also think curiosity is one of the most important traits of a journalist,” Ishilian said.

A good journalist, she believes, should be willing to ask questions even when they think they already know the answer. More importantly, they should have a genuine desire to understand people and the stories they have to tell.

Her internship at KHQ is giving her a chance to see that process up close. She wants to understand what happens before a story reaches an audience: how ideas are developed, how stories are assigned, how reporters make decisions under pressure and how editors shape the final product.

One of her first impressions of an American newsroom was its pace.

“I think the biggest surprise was seeing how fast everything moves,” Ishilian said. “Even when you’re watching the process from the outside, you don’t always realize how many decisions are being made in such a short amount of time.”

Coming from Armenia, Ishilian also was struck by the size of the newsroom and the number of people involved in producing a story. Watching that collaboration has given her a better understanding of what it takes to bring a story to an audience.

The AUA journalism program has encouraged her to look beyond what happened and consider why a story matters, what context it needs and whose perspective may be missing.

At KHQ, she is particularly interested in local journalism. She is observing how reporters decide what matters to their communities, build relationships with sources and cover issues that have a direct impact on people’s lives.

For her, one of the clearest signs that the experience has been worthwhile would be seeing something in Spokane and thinking, “We should try this in Armenia.”

Yeva MinasyanYeva Minasyan tells the stories in more than one way. A multimedia journalist from Armenia, she works as the multimedia editor and podcast producer at EVN Report, an English-language news website in Armenia. She also hosts and produces podcasts at the Public Radio of Armenia. Her work spans digital, audio and video, but at KREM, she wanted to get firsthand experience in an American local newsroom setting.

For Minasyan, the most important part of journalism is the human being at the center of every story.

“Behind every statistic, announcement or breaking news story, there are actual people whose lives are being affected,” she said.

That is why she sees curiosity as an indispensable quality for journalists. It means continuing to ask questions even after a story seems familiar, and of course, learning how to listen.

Working in a different language and media environment also has allowed her to test herself in ways she cannot easily do back home. She said she hopes by the end of the three weeks, she will feel more comfortable working in an American newsroom and more confident adapting to unfamiliar journalistic routines.

That adjustment came with an unexpected feeling: being a beginner again.

“I’ve worked in journalism for a while, but being in a new country, in a different kind of newsroom and working in a different language made me look at journalism from a completely different angle,” Minasyan said. “It was actually exciting to realize how much there was still for me to learn and be excited about ordinary things again.”

Being a beginner reminded her that there is plenty left to learn. It also allowed her to look at journalism through a new lens.

Her experience in the master’s program has fueled that feeling of possibility.

Now, she wants to return to Armenia with something less tangible but just as valuable: a notebook full of ideas. The things she sees during these three weeks may become experiments she tries in Armenia. If she leaves with new skills, stories she is proud of, good memories and a long list of things she wants to try, Minasyan said, the experience will have been a success.

Roza ChibukhchyanPublic Relations specialist with a background in translation and communications, Roza Chibukhchyan finds journalism to be more than storytelling. For her, it also is a tool to promote values such as integrity, democracy and truth-seeking .

Chibukhchyan holds a bachelor’s degree in English and communications and also a certificate in teaching English as a foreign language from AUA. The opportunity for the master’s program came at a time when she was looking for other prospects outside of Armenia, but its curriculum drew her back.

“When I looked at the curriculum, I realized many of the courses aligned with my overall interests,” Chibukhchyan said. “Choosing to apply was a no-brainer.”

For Chibukhchyan, this move is more than an internship; it is a realization of dreams and an opportunity to see how her knowledge works in practice. Amazed by the speed of the newsroom, Chibukhchyan gets her first real-life experience at KXLY.

“The newsroom works like a well-oiled machine, where every role supports the other to make the show come to life by a certain deadline,” Chibukhchyan said.

Her experience in Spokane helped her to see how the internship connects with what she learned at AUA. Shadowing reporters at KXLY, Chibukhchyan once more remembers what McIntosh had emphasized in class: the modern reporter sometimes has to function as “a one-man production team.”

For Chibukhchyan, the internship is about testing those skills for herself. She hopes to pitch and produce her own story package, appear on television and leave Spokane confident that she has the practical skills to contribute to a similar newsroom.

“Overall, I consider being here a huge success already,” she said. “It all is very new and fascinating to me, and it gets better as I become more familiar with the KXLY newsroom.”

Dikran SeferianBorn and raised in Beirut, Dikran Seferian would never imagine that five years after landing in Armenia, he would find himself in the U.S. for an internship in a field that wasn’t originally on his career path.

Seferian, an associate content manager at a marketing agency, said he believes journalism is a powerful tool for shaping people’s perspectives. Before applying to the program, Seferian had a different perception of journalists.

“I always used to think journalists were obnoxious and annoying, but a few weeks into the program, I came to realize that the only way to succeed in this profession is to be obnoxious and annoying, in a respectful way of course, and within boundaries,” Seferian said.

That persistence is part of what makes journalism meaningful, he said.

“In the words of Finley Peter Dunne, the job of a journalist is to comfort the afflicted and afflict the comfortable, and that’s something that will always be at the back of my head when I’m working on stories,” Seferian said.

Curious about the environment, sports, technology, and human stories in general, Seferian discovers the characters not only through words, but also through camera lenses.

“Sometimes a photo itself can speak a thousand words,” he said.

Now interning at The Spokesman-Review, Seferian gets a firsthand look at the pace of the American newsroom and is surprised by the speed and accuracy of the reporters.

“The reporter can attend an event or press conference at 3 and the story would be ready by 5,” he said.

Shadowing, observing and contributing, Seferian finds The Spokesman-Review to be the ideal place to do his internship given its century-old history and well-refined strategies and culture of reporting.

“Journalism in Armenia is very different than it is in this part of the world, so anything I learn here can be something that I can use to potentially improve how things are done back home, such as interviewing and building relationships with sources,” Seferian said.

Elen PahlevanyanTwo years ago, Elen Pahlevanyan would not have named journalism as a possible career. Today, she is spending three weeks inside an American newsroom, learning what it takes to turn events into stories under deadline. Pahlevanyan, who has a bachelor’s degree in English and communications from AUA, works as a media lab and communications coordinator in AUA’s Office of Communications. Writing is one of her passions, but it was the multimedia journalism program that changed how she understood the field and showed her how closely it could connect with the skills she already was developing in her job.

For Pahlevanyan, journalism matters because of what people learn from it. Journalism, she said, can help people become more informed citizens by encouraging them to question information, seek credible sources and avoid spreading false claims or unnecessary panic.

“What you put on your media, that is what your society learns,” Pahlevanyan said.

That belief carries particular weight for Pahlevanyan. She described Armenia as being in a historical period and sees journalism as one way of helping society understand what is happening and introducing the country to a wider world. The media environment at home also strengthened her belief in the need for ethical journalism. Those were the reasons she applied to to AUA’s journalism program, which reaffirmed the responsibility of journalists toward the public and challenged her to work across different platforms and situations.

Her internship at The Spokesman-Review is giving her a chance to put that preparation into practice. One of her biggest surprises has been the speed of the newsroom.

“As students, we usually take our time and have the headlines beforehand, while in newsrooms you should be ready to give the coverage within a few hours after the event,” she said.

The internship is also about experiencing a place that can sometimes feel distant from Armenia.

Pahlevanyan described the opportunity as a rare chance to see a part of the world that can seem unreachable from home. Beyond learning how an American newsroom operates, she hopes to meet people with different backgrounds and perspectives, experience local culture and gain practical skills.

“I would consider the internship successful if I have learned something new, become more confident in my abilities, and gained a better understanding of the field I’m interested in,” she said.

But she has a more tangible measure of success, too: seeing her own stories published and acknowledged.

That would turn her internship from an observation of American journalism into a chance to participate in it. And perhaps it would offer one more reminder of how far she has come from the person who, just two years ago, would never have considered journalism a career.


—

Armenia Steps On To The Adapted Judo Map

European Judo Union
Sept 27, 2026

Armenia Steps On To The Adapted Judo Map
Three years can change a great deal. When the European Judo Union began building its adapted judo movement, the ambition stretched way beyond staging another competition. The goal was to create opportunities, establish a structure and, ultimately, open the tatami to judoka who had too often found those opportunities difficult to access. At the latest stop of the Triglav Insurance Get Together Tour in Gdańsk, Poland, on 26–27 September, another piece was added to that growing picture. Armenia joined the movement for the first time.

There was only one Armenian judoka on the tatami but his presence carried far greater significance than the size of the delegation might suggest. Aleks Mkrtchyan, accompanied by his coach and father Nerses Khachatryan, became the first Armenian representative to participate in an EJU Get Together event. Better still, Aleks did not only arrive to experience the occasion. He left Gdańsk with a bronze medal.

The family, however, began their journey long before the medal ceremony. “I have been coaching Aleks in judo for about five years. Previously, I wasn’t even aware that such tournaments took place. A friend of mine runs a group in Armenia that works with children facing these specific challenges, and he told me that such tournaments were being held in Europe.”

That curiosity quickly turned into action. Khachatryan began searching for opportunities through the European Judo Union before eventually establishing contact with Marina Drašković, Head of the EJU Adapted Judo Commission. “After I found the relevant information and got in touch with Marina Drašković via WhatsApp. She explained in detail how everything works, and I began making plans.”

It is one of the clearest measures of how far adapted judo has progressed. A project which only three years ago was working to establish its foundations is now being discovered from thousands of kilometres away. Coaches are searching for it, families are finding opportunities through it and, crucially, those who experience it are already thinking about how to bring the concept home.

Aleks in action in Poland. (c) Carlos Ferreira

For Armenia, the first step required preparation. Khachatryan spent two to three months preparing Aleks specifically for the Gdańsk event. The result was a first international experience that surpassed his expectations. “Participating in a tournament like this is very important to me. Since it was our first time, I couldn’t necessarily expect very high results but Aleks performed much better than I anticipated and took an honourable third place.”

The bronze medal provided a memorable conclusion to Armenia’s first appearance however, Khachatryan is already looking beyond one weekend and one result. “I plan for us to participate in tournaments frequently in the future so that we can achieve even greater success.” 

That enthusiasm extends beyond Aleks. Khachatryan wants the experience gained in Gdańsk to become a starting point for developing adapted judo in Armenia and creating opportunities for more people to discover the sport. “I want to develop adapted judo in Armenia because it is a very important form of the sport. It was interesting for me to get to know children facing these challenges more closely, to interact with them on a deeper level and to prepare them for competitions.”

For someone whose relationship with judo spans three decades, the desire to expand its reach comes naturally. Khachatryan competed himself before moving into coaching, a role he has held for the past ten years. Today, much of his work takes place in Echmiadzin, where he continues his efforts to develop judo. His explanation of what the sport means to him perhaps also explains why discovering the Get Together Tour immediately resonated. “For me, judo is life. Judo is in our blood. Everyone who practises judo is like family to us, all over the world, regardless of nationality.”

It is a sentiment that could equally describe the development of the adapted judo movement itself. What started with the task of creating opportunities is becoming an expanding European network. Each event brings together not only judoka and coaches, but more importantly their families, national federations and communities, allowing knowledge and experience to travel back across borders.

Gdańsk provided another striking example of that growth. The third edition welcomed 175 judoka from eight nations, double the participation of 2025, while established adapted judo nations returned alongside those taking their first steps. Now Armenia can be added to that map.

One judoka. One coach. One bronze medal. Yet behind those numbers sits something considerably bigger: a father who searched for an opportunity for his son, discovered a growing judo community and returned home determined to build one of his own. Three years ago, adapted judo was beginning its journey within the EJU. In Gdańsk, Armenia began theirs and judging by Khachatryan’s ambition, this was only the first step.

Author: Szandra Szogedi

—