Սեպտեմբեր 29, 2026
2026 թվականին Իրանի Իսլամական Հանրապետության (ԻԻՀ) հետ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի պատերազմը ներառում է երեք ժամանակաշրջան։
Պատերազմի առաջին շրջանը
Առաջինը՝ հունվարի 1-ից փետրվարի 27-ը, բնութագրվում էր պատերազմող կողմերի քարոզչական հզոր դիմակայությամբ, Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հետախուզական գործունեության ակտիվացմամբ և Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան և իսրայելական զինված ուժերի մարտական ներուժի նպատակային աճով: Վաշինգտոնում և Երուսաղեմում հույս ունեին, որ Թեհրանին ուղղված իրենց անթաքույց ագրեսիվ սպառնալիքների և լայնածավալ ռազմաքաղաքական էսկալացիայի համապատկերին իրանցիները դեկտեմբեր-հունվար ամիսների բողոքի ելույթները կվերածեն ապստամբության ընդդեմ իշխանության: Բայց դա տեղի չունեցավ: Նման դասավորվածությունը ձեռնտու չէր ոչ ԱՄՆ-ին, ոչ Իսրայելին, որոնք ավիահրթիռային ագրեսիա էին ձեռնարկել Իրանի դեմ։
Պատերազմի երկրորդ շրջան
Երկրորդ շրջանը տևեց փետրվարի 28-ից ապրիլի 8-ը: «Փետրվարի վերջին» ԱՄՆ-ը սկսեց իր «էպիկական կատաղություն» գործողությունը, Իսրայելը՝ «Առյուծի մռնչյուն»: Հուժկու հարվածներ են հասցվել ռազմական, միջուկային օբյեկտներին, ԻՀՊԿ հրամանատարական կետերին և քաղաքական որոշումների կայացման կենտրոններին, այդ թվում՝ Թեհրանում ԻԻՀ գերագույն առաջնորդ այաթոլլա Խամենեիի նստավայրին, ինչի հետևանքով նա սպանվել է իր ընտանիքի որոշ անդամների հետ միասին: Ավելի քան 200 իսրայելական կործանիչներ հարվածներ են հասցրել գրեթե 500 տարբեր թիրախների։ Սա «Առյուծի մռնչյուն» ռազմական գործողությունը դարձրեց Իսրայելի պատմության մեջ ամենամեծը։ Եվ նույնիսկ նախնական ջախջախիչ հարձակումից հետո ԱՄՆ-ը և Իսրայելը շարունակում էին ամեն օր հարձակվել Իրանի թիրախների վրա:
Ի պատասխան՝ Իրանը սկսեց «իրական խոստում IV» գործողությունը։ ԻՀՊԿ-ի օդատիեզերական զորքերը հրթիռային և դրոնային հարվածներ են հասցրել Իսրայելին և Պարսից ծոցի միապետությունների տարածքում տեղակայված ամերիկյան բազաներին: 2026 թվականի մարտի 1-ից մինչև ապրիլի կեսերը Իրանը Մերձավոր Արևելքի երկրների ուղղությամբ արձակել է 5725 հարվածային արկ (1770 հրթիռ և 3955 դրոն)։ Ամենաշատ հարվածներն Իրանը հասցրել է Պարսից ծոցում իր արաբ հարևանների տարածքներին՝ 4300, այսինքն՝ արձակված ամբողջ զինամթերքի 75%–ը, և միայն 25%–ը՝ 1415 արկ՝ իր գլխավոր թշնամի Իսրայելին։
Ամենաշատ իրանական զինամթերքը թիրախավորվել է ԱՄԷ–ի տարածքում՝ 2819 միավոր, այնուհետև՝ Բահրեյն՝ 706, Քուվեյթ՝ 332, Քաթար՝ 164, Հորդանան՝ 119, Սաուդյան Արաբիա՝ 86, Իրաք՝ 60, Օման՝ 14։
40-օրյա ինտենսիվ ռազմական գործողությունների ընթացքում և՛ Իրանը, և՛ ԱՄՆ-ը զգալի վնասներ են կրել։
Իրանը կրել է ծանր վնաս, որը բաղկացած է մի քանի բաղադրիչներից՝ մարդկային կորուստներ, ենթակառուցվածքների ավերածություններ և տնտեսական լուրջ հետևանքներ։ ԻԻՀ-ն կորցրել է 3468-6000 սպանված (այդ թվում՝ շուրջ 30 բարձրաստիճան քաղաքական և ռազմական գործիչ), վիրավոր՝ 15000-26500: Այդ կորուստների մեջ քիչ չեն եղել քաղաքացիական անձինք և երեխաներ: Իրանին զգալի վնաս է հասցվել ռազմական և նավթային ենթակառուցվածքներում։ Խոցվել են ավիացիան, ռազմածովային ուժերը, ՀՕՊ միջոցները։ Վնասվել է գրեթե 10 հազար քաղաքացիական օբյեկտ։ Առանձին-առանձին երկրի մշակույթի նախարարությունը արձանագրել է մշակութային նշանակության 56 օբյեկտի վնաս։ Թեհրանի գնահատականով՝ կորուստների ընդհանուր գումարը հասել է մոտ 270 մլրդ դոլարի՝ դա երկրի ՀՆԱ-ի մոտ 57 տոկոսն է։ Հետևանքներն ի հայտ են եկել նաև մակրոտնտեսական ցուցանիշներում. Արժույթի միջազգային հիմնադրամը 2026 թվականին Իրանի իրական ՀՆԱ-ի 5,4% կրճատում է կանխատեսել: Պատերազմի պայմաններում անխուսափելի լրացուցիչ հարված էր ռիալի փոխարժեքի անկումը մինչև պատմական նվազագույնը։
Պատերազմի 40 գարնանային օրերի ընթացքում ԱՄՆ-ը նույնպես լուրջ վնասներ է կրել։ Չնայած մարդկային կորուստներն այնքան էլ նշանակալի չէին (19 մարդ սպանված և 543 վիրավոր, իսկ Իսրայելը (Լիբանանում) կորցրեց 55 սպանված և 8646 վիրավոր, հասցված վնասը գնահատվում է տասնյակ-միլիարդավոր դոլարներ և հսկայական քանակությամբ ոչնչացված զինտեխնիկա։ Այսպես, ԻԻՀ-ն ջախջախել է 20 ամերիկյան ռազմաբազա և շուրջ 200 ռազմական օբյեկտ՝ ներառյալ թանկարժեք ռադարներն ու ՀՕՊ համակարգերը։ Դրանց վերականգնման համար կպահանջվի մոտ 250-300 միլիարդ դոլար և երկար տարիներ՝ կորցրած ռեսուրսները լրացնելու համար։
Ընդհանուր առմամբ, վեց ամսվա ընթացքում ԱՄՆ-ի համար պատերազմի արժեքը (2026 թվականի օգոստոսի 1-ի դրությամբ) ԱՄՆ Կոնգրեսի բյուջետային գրասենյակի (Congressional Budget Office) կողմից գնահատվում է 38 միլիարդ դոլար: Այս գումարը, դիմակայության շարունակման դեպքում, ամսական ավելանում է 3 միլիարդ դոլարով՝ նույնիսկ առանց լայնածավալ ռազմական գործողությունների: Մասնագետները հաշվարկել են, որ ծախսված զինամթերքի և հրթիռների համար հատկացվել է 22,3 միլիարդ դոլար, 3,7 միլիարդ դոլարը կազմել են տեխնիկայի ուղղակի կորուստները, իսկ 7,4 միլիարդ դոլարը՝ այլ գործառնական ծախսերը: Բացի այդ, Իրաքում, Քուվեյթում, Սաուդյան Արաբիայում և ԱՄԷ-ում ամերիկյան դիվանագիտական ներկայացուցչություններին հասցվել է մոտ 184 միլիոն դոլարի նյութական վնաս: Այսպիսով, ըստ վերջին գնահատման, ԻԻՀ-ի հետ պատերազմի ընդհանուր արժեքը 2026 թվականի սեպտեմբերի 15-ի դրությամբ հասել է 43,6 միլիարդ դոլարի: Այսինքն՝ Թրամփի վարչակազմը պատերազմի վրա ամեն օր ծախսում էր միջինը մոտ 220 միլիոն դոլար՝ հաշվի առնելով և բարձր ինտենսիվությամբ 40-օրյա ռազմական գործողությունները, և հարաբերական անդորրի ժամանակահատվածները:
Բացի ֆինանսական վնասներից, Միացյալ Նահանգներին ռազմավարական վնաս է հասցվել։ THAAD ընդհատիչ հրթիռների պաշարների մոտ 80%-ը և Patriot համակարգերի հրթիռների կեսը սպառվել են: 2017-ի վերջին՝ 2018-ի սկզբին, THAAD-ի և Patriot համակարգերի հրթիռները սպառվել են: Սա հանգեցրեց պահուստների ռազմավարական դեֆիցիտի և արդյունաբերական բազայում խոչընդոտներ առաջացրեց ժամանակակից զենքի զինանոցը համալրելու համար: Փորձագետները հայտարարել են, որ ռազմական կապալառուներին մոտ երեք տարի կպահանջվի ժամանակակից հրթիռների և հակահրթիռային համալիրների պաշարները նախապատերազմական մակարդակի համալրելու համար։
Հարկ է ընդգծել, որ 2026 թվականի գարնանն Իրանի դեմ ամերիկյան ռազմական գործողությունները չեն հասել ագրեսորի հետապնդած նպատակներից որևէ մեկին: Ավելին, այս անիմաստ և անհեթեթ պատերազմը բացեց ԱՄՆ ռազմական ներուժի խոչընդոտները, նախաձեռնեց հակամարտություն Հորմուզի նեղուցում, խարխլեց վստահությունն Ամերիկայի նկատմամբ նրա դաշնակիցների և գործընկերների կողմից, համախմբեց նախագահ Թրամփի հակառակորդներին՝ ինչպես Միացյալ Նահանգներում, այնպես էլ՝ ամբողջ աշխարհում:
Դոնալդ Թրամփը ստիպված էր գնալ Իրանի հետ հրադադարի համաձայնագրի, որն արձանագրվել էր ապրիլի 8-ից, իսկ հունիսի 17-ին ստորագրել փոխըմբռնման հուշագիր՝ 60 օր ժամկետով: Փաստաթուղթը ենթադրում էր ռազմական գործողությունների դադարեցում և դիվանագիտական երկխոսության նոր փուլի սկիզբ։
Պատերազմի երրորդ շրջան
Սա նշանավորեց պատերազմի երրորդ շրջանի սկիզբը, որը միանգամայն ճիշտ կարելի է բնութագրել որպես «ոչ խաղաղության, ոչ պատերազմի» ժամանակաշրջան։
Երեք ամսվա ընթացքում՝ հունիսի կեսերից մինչև սեպտեմբերի կեսերը, չի նկատվել ոչ մարտական գործողությունների դադարեցում, ոչ էլ լայնածավալ պատերազմ։ Մշտական լարվածության խորապատկերին տեղի է ունեցել մեկ հրթիռահրետանային հարվածների փոխանակում, ԻԻՀ-ն փակել է Հորմուզի նեղուցը, Եմենի հութիների կողմից նախաձեռնվել է փակել Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցը, իսկ ԱՄՆ-ն Պարսից ծոցում Իրանի ծովային շրջափակում է մտցրել։ Ընդ որում, կողմերը երկխոսություն են վարել միջնորդների միջոցով՝ առաջին հերթին Քաթարի, ինչպես նաև Օմանի և Պակիստանի միջոցով: Վաշինգտոնն ու Թեհրանը միմյանց առաջ էին քաշում խաղաղության իրենց պահանջներն ու պայմանները՝ մերժելով հակառակորդների առաջարկները։ Պարսից ծոցում և Իրանի շուրջ ստեղծված ռազմաքաղաքական պայմաններում իրանական դիվանագիտությանը հաջողվել է երկխոսության գլխավոր թեմա դարձնել Հորմուզի նեղուցի խնդիրը՝ ամերիկա-իրանական օրակարգից հետ մղելով միջուկային, հրթիռային և այլ ոչ պակաս կարևոր կետեր: Դա դիտորդները գնահատել են որպես ԻԻՀ հաղթանակ։
Սպիտակ տան դիրքորոշումը Իրանի հետ պատերազմի վերաբերյալ
Իրանի վերաբերյալ Թրամփի դիրքորոշումն ընդհանուր առմամբ հասկանալի է, եթե մի կողմ դնենք մասնավոր դեպքերն ու նրա բազմաթիվ հակասական հայտարարությունները, որոնց բովանդակությունը կարող է փոխվել՝ կախված նախագահի տրամադրությունից։ Նրա վերջին հայտարարություններից մեկը լավագույնս ցույց է տալիս Իրանի նկատմամբ նրա մտադրությունները։ Fox News հեռուստաալիքին ԱՄՆ նախագահն ասել է, որ մոտ ապագայում ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունների համատեքստում «շատ կարևոր իրադարձություններ» տեղի կունենան։ «Թրամփի ընտրության տարբերակներն են՝ կամ կործանել Իրանը, կամ ոչնչացնել նրա տնտեսությունը, կամ էլ գործարք կնքել»։ Այժմ հարց է առաջանում՝ ո՞ր տարբերակը կընտրի նախագահ Թրամփը։
Հատկանշական է, որ ԱՄՆ-ում բնակչությունը (ընտրողները) դեմ են Իրանի դեմ պատերազմին։ Այսպես, CNN-ի սոցիոլոգիական հարցումների տվյալները, որոնք հրապարակվել են սեպտեմբերի 22-ին, ցույց են տվել, որ ամերիկացիների 74 տոկոսը հավանություն չի տալիս Իրանի դեմ Թրամփի պատերազմին, իսկ հարցվածների 70 տոկոսը վստահ է, որ այդ պատերազմը վնաս է հասցրել ԱՄՆ-ին: Ընդ որում, ամերիկացիների 75%-ը կարծում է, որ պատերազմի ծախսերն արդարացված չեն, և նույնքան հարցվածներ հայտարարել են, որ Թրամփն Իրանի նկատմամբ գործողությունների հստակ ծրագիր չունի, և ԱՄՆ-ը չի հաղթում այդ պատերազմում: Ավելին, ամերիկացիների 70%-ը դատապարտում է Թրամփի արտաքին քաղաքականությունը, ընդ որում, CNN-ի հարցման մասնակիցների մոտ երկու երրորդը հայտարարել է, որ Թրամփի արտաքին քաղաքական որոշումները վնաս են հասցրել համաշխարհային բեմում Ամերիկայի դիրքին:
Ավելին, սեպտեմբերի 16-ին ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատն ընդունեց ռազմական լիազորությունների մասին օրինագիծ, որը նախատեսում է նախագահ Թրամփին հանձնարարել դուրս բերել ամերիկյան ռազմական ուժերը տարածաշրջանից՝ Իրանի վրա հարձակումները դադարեցնելու նպատակով: Իհարկե, այս որոշումը պարտադիր չէ Թրամփի համար, բայց ժողովրդական ընտրյալների տրամադրությունների ցուցիչ է:
Եվ նույնիսկ Թրամփի կողմնակիցները՝ Հանրապետական կուսակցության թեկնածուները, որոնք մասնակցում են լարված նախընտրական մրցարշավներին, կոչ են անում շուտափույթ դադարեցնել պատերազմն Իրանի հետ:
Պատերազմող երկրների շատ հասարակական կազմակերպություններ նույնպես պահանջում են դադարեցնել պատերազմը: Luke10 միջկրոնական հասարակական կազմակերպությունը, որը քարոզում է աբրահամյան կրոնների բարեկամություն և երկխոսություն, և որը հիմնել են քրիստոնեության, հուդայականության և իսլամի բարձրաստիճան ներկայացուցիչներ՝ այդ թվում՝ ԱՄՆ-ից և Իրանից, հանդես է եկել «Ընտրե՛ք դիվանագիտություն, այլ ոչ թե պատերազմ» (Choose Diplomacy, Not War) հայտարարությամբ։ Այդ փաստաթղթում կոչ է հնչում անհապաղ դադարեցնել ԱՄՆ-ի, Իսրայելի և Իրանի միջև շարունակվող զինված հակամարտությունը, և հրատապ պահանջ է ուղղվում երեք երկրների պետական պաշտոնյաներին՝ ռազմական գործողությունները փոխարինել հարգալից, վստահության վրա հիմնված և համակարգային խնդիրներ լուծող դիվանագիտությամբ։ Հայտարարության տակ ստորագրել են Ղոմի ականավոր գիտնական, այաթոլլա Սեյեդ Մոհամմադ Ալի Այազին, Բեհեշտիի համալսարանի և Թեհրանի համալսարանի իրավագիտության պրոֆեսոր, ԻԻՀ գիտությունների ակադեմիայի անդամ, այաթոլլա Մոհաղեղ Դամադը, Թեհրանի միջկրոնական երկխոսության ինստիտուտի նախագահ, խոջաթոլլա էլ-իսլամ Մոհամմադ Ալի Աբթահին, ինչպես նաև ամերիկացի (այդ թվում՝ շիա) և իսրայելցի կրոնական գործիչներ:
Նախագահ Թրամփը հայտարարել է, որ պատրաստ էր հանդիպել Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի հետ Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի շրջանակներում, որպեսզի քննարկի ամերիկա-իրանական խնդիրների լուծման ուղիները։ ՄԱԿ-ում ԱՄՆ մշտական ներկայացուցիչ, դեսպան Մայք Ուոլցը դեռ սեպտեմբերի 20-ին հայտարարել էր, որ «դուռը բաց է» Իրանի՝ բանակցային սեղան վերադառնալու համար: Միևնույն ժամանակ, պարոն Ուոլցը հստակեցրել էր, որ երկխոսության համար Ամերիկայի պատրաստակամությունը չի նշանակում Վաշինգտոնի կողմից զիջումներ: Միևնույն ժամանակ, նախագահ Թրամփը հայտարարել է, որ ԱՄՆ զինված ուժերը Մերձավոր Արևելքում կպահպանեն ներկայությունն այնպիսի մակարդակի վրա, որը բավարար կլինի ռազմական գործողությունների հնարավոր վերսկսման համար:
Ընդ որում, գիտակցելով Վաշինգտոնի համար կործանարար հեղինակության կորուստը և ԱՄՆ-ի՝ որպես Մերձավոր Արևելքում դաշնակիցների պաշտպանի իմիջի դեգրադացիան, Թրամփը փորձել է վերականգնել վստահությունը։ Սեպտեմբերի կեսերին CENTCOM-ի (Մերձավոր Արևելքում ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարություն) հրամանատար, ծովակալ Բրեդ Կուպերը Գերմանիայում կազմակերպեց Իսրայելի, Սաուդյան Արաբիայի, ԱՄԷ-ի, Բահրեյնի, Քուվեյթի, Քաթարի, Հորդանանի և Եգիպտոսի ռազմական ղեկավարների փակ հանդիպում՝ Իրանի հետ պատերազմը և տարածաշրջանում լարվածությունը քննարկելու համար:
Սա առաջին նման հանդիպումն էր ԻԻՀ-ի հետ պատերազմի սկսվելուց հետո և հազվագյուտ հնարավորություն Իսրայելի ռազմական ղեկավարության ու Պարսից ծոցի այն արաբական երկրների համար, որոնք դիվանագիտական հարաբերություններ չունեն հրեական պետության հետ, հանդիպելու և կարծիքներ փոխանակելու այդ պատերազմի մասին: Գլխավորն այն է, ինչ այն ժամանակ հայտարարեց ծովակալ Կուպերը. ԱՄՆ-ը ոչ մի դեպքում դուրս չի բերի իր զորքերը Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանից։
Նման ձևաչափով բարձրագույն հրամանատարության հանդիպումը Թրամփի առաջին քայլն էր ամերիկյան հովանու ներքո հիասթափված և Ամերիկայից դժգոհ մերձավորարևելյան դաշնակիցներին և գործընկերներին համախմբելու ուղղությամբ՝ նախքան ԱՄՆ նախագահի կողմից Իրանի վերաբերյալ արմատական (նրա խոսքով) որոշումներ կայացնելը: Սեպտեմբերի 22-ին Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի շրջանակներում Թրամփը հանդիպել և բանակցություններ է վարել Սաուդյան Արաբիայի, ԱՄԷ-ի, Քաթարի, Բահրեյնի, Քուվեյթի, Օմանի, Սիրիայի, Իրաքի, Հորդանանի և Թուրքիայի առաջնորդների հետ:
Միաժամանակ, Դոնալդ Թրամփն օգոստոսին հայտարարել է «տնտեսական Դ-օր» (Economic D-Day), որը հղում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Նորմանդիայում դաշնակիցների պատմական վայրէջքին։ Իրանի դեմ ռազմավարական ֆինանսատնտեսական պատժամիջոցների այս գործողությունը, որը ստացել է «տնտեսական վտարանդի» կոդային անվանումը, կոչված է արգելափակելու ցանկացած միջազգային ուղի (առաջին հերթին՝ նավթի արտահանումը Չինաստան և Հնդկաստան), որոնք Թեհրանին թույլ են տալիս ստանալ կայուն արժույթ, արտաքին առևտրից եկամուտներ և ժամանակակից տեխնոլոգիաներ: Համաձայն ծրագրի՝ ցանկացած պետություն, որը կշարունակի Իրանին տնտեսական հնարավորություններ տրամադրել կամ նրա հետ բիզնես վարել (իր բանկերի, նավահանգիստների, ընկերությունների կամ օդանավակայանների միջոցով), ինքը կկանգնի խիստ երկրորդական պատժամիջոցների առաջ։ «Դ-օր»-ի նպատակն է փորձել անել այն, ինչը նախկինում չհաջողվեց՝ ջախջախել Իրանի տնտեսական բազան։
Այսպիսով, Թրամփը, չհերքելով Իրանի վրա հերթական հնարավոր լայնածավալ ռազմական ազդեցությունը (բոլոր դժվարություններով ու կորուստներով հանդերձ՝ ամերիկացիները նախկինի պես վերականգնում և մեծացնում են ռազմական հզորությունը տարածաշրջանում), այժմ հավատարիմ է «դժոխային ֆինանսատնտեսական պատժամիջոցների» միջոցով Իրանին խաղաղության պայմանագիր պարտադրելու գաղափարին։
Այսինքն, այլ կերպ ասած, նախագահ Թրամփը հիպոթետիկորեն իր սեղանին է թողնում բոլոր երեք տարբերակները (տես վերևում)՝ դրանց համատեղմամբ ձևավորելով իր դիրքորոշումն ու քաղաքականությունը կոնկրետ օրվա կամ կոնկրետ ժամանակահատվածի համար՝ պարբերաբար փոխելով առաջնահերթությունները, ինչին երբեմն դժվար է հետևել և եզրակացություններ անել:
Վաշինգտոնի այս անկանխատեսելի քաղաքականությանը բախվում է Թեհրանի կուրսը, որը ձևավորվում է իրանական իսթեբլիշմենթի երկու՝ արմատական և չափավոր պրագմատիկ թևերի միջև ընթացող պայքարի արդյունքում։ Իրանի իսթեբլիշմենթը բաժանված է երկու թևի։
Իրանի ղեկավարության դիրքորոշումը երկրի դեմ սանձազերծված պատերազմի վերաբերյալ
Թե Իրանում, թե դրա սահմաններից դուրս ոչ ոք չի կասկածում, որ 2026 թվականին Իրանի Իսլամական Հանրապետության (ԻԻՀ) իրական իշխանությունը կենտրոնացել է Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) ձեռքում։ Օգոստոսին երկրի բարձրագույն ղեկավարության կազմում նոր ու կարևոր փոփոխություններ տեղի ունեցան. ԻՀՊԿ գեներալ Մոհսեն Ռեզային նշանակվեց Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի (ԱԱԳԽ) քարտուղար (մի մարմին, որը վերջին ամիսներին դարձել է ԻԻՀ ռազմական և քաղաքական ռազմավարության որոշումների կայացման կենտրոնը), իսկ ԻՀՊԿ գեներալ Ահմադ Վահիդին արդեն պաշտոնապես ստանձնեց Կորպուսի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնը։
Միևնույն ժամանակ, ԻԻՀ պատմության մեջ երրորդ հոգևոր առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեին արդեն յոթ ամիս է, ինչ գտնվում է «անհայտության մեջ». նա հանդես չի եկել ժողովրդի առջև, չի արել ոչ մի տեսա- կամ ձայնագրված հայտարարություն։ Ընդ որում, ըստ շրջանառվող թեզերի՝ նա երկիրը կառավարում է բացառապես գրավոր հրահանգների միջոցով, որոնք շարադրում և հրապարակում է հենց ԻՀՊԿ ղեկավարությունը։ Այս իրավիճակը հարցեր ու տարակուսանք է առաջացնում։ Այսպես, ԻԻՀ Պաշտպանության ազգային համալսարանի դասախոս, բարձրաստիճան հոգևորական հոջաթ-օլ-էսլամ Ալիռեզա Փիրուզմանդը հայտարարել է. «Ես հարցնում եմ՝ որքա՞ն է սա (առաջնորդի անհայտ լինելը) շարունակվելու։ Վե՞ց ամիս, մեկ տարի՞, հինգ տարի՞, տասը տարի՞… Եթե մենք չտեսնենք մեր առաջնորդին, ապա այդպես էլ կմնանք թուլության ու անկման վիճակում»։
Պայքար ՄԱԿ-ում
Սեպտեմբերի 22-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի 81-րդ Գլխավոր ասամբլեայում ունեցած ելույթում արդարացրեց Իրանի դեմ իր վարչակազմի պատերազմը: Նշելով, որ պատրաստվում է «Իրանի վերաբերյալ կարևոր որոշում կայացնել», ԱՄՆ նախագահն ընդգծել է՝ Թեհրանը, որն աշխարհում անկայունության գլխավոր աղբյուրն է, ընտրության առջև է կանգնած. կամ գնալ համաձայնության, կամ բախվել ԱՄՆ-ի հետագա ռազմական գործողություններին։ «Արդյո՞ք Իրանի հետ կկնքվի գործարք, որը թույլ կտա նրանց վերականգնել իրենց երկիրը և այն դարձնել շատ ավելի լավը, քան նախկինում էր՝ հնարավոր է՝ Մերձավոր Արևելքի, և նույնիսկ ամբողջ աշխարհի մեծագույն երկրներից մեկը։ Թե՞ ես կկործանեմ Իսլամական Հանրապետությունը, ընդ որում՝ կանեմ դա արագ»,- ինքն իրեն հարցրել է Դոնալդ Թրամփը։ Հետաքրքիր է՝ արդյո՞ք նա հասկանում է ներկա իրականությունը և ունի՞ այս հարցի պատասխանը։
Սկզբունքորեն, ՄԱԿ-ում իր ծրագրային ելույթի՝ Իրանին նվիրված հատվածում Թրամփը ոչ մի նոր բան չասաց. այդ ամենն արդեն նրա կողմից բազմիցս հայտարարվել էր ավելի վաղ։
Մեկ օր անց՝ սեպտեմբերի 23-ին, ՄԱԿ-ի ԳԱ նստաշրջանում ելույթ ունեցավ Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը: Նա հերքեց ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից Իրանի դեմ առաջադրված մեղադրանքները և ներկայացրեց Թեհրանի դիրքորոշումը պաշտպանության, միջուկային էներգետիկայի, տարածաշրջանային անվտանգության, Պաղեստինի, միջազգային իրավունքի և բանակցությունների վերաբերյալ: Իրանի նախագահը, մասնավորապես, հայտարարել է. «Մենք ահաբեկիչներ չենք, մենք ահաբեկչության զոհեր ենք»՝ ընդգծելով, որ Իրանի ռազմական գործողությունները ձեռնարկվել են ինքնապաշտպանության նպատակով:
«Մենք նախապես պատրաստել էինք ելույթի տեքստը, բայց երբ լսեցինք ԱՄՆ նախագահի խոսքը, դուրս գալով տեքստի շրջանակներից՝ ներկայացրինք այն իրողությունները, որոնք Միացյալ Նահանգները պարտադրում է մեր երկրին ու աշխարհին։ Ամերիկացիները գործում են հակառակ միջազգային բոլոր օրենքների ու հումանիտար նորմերի և ուժ կիրառելուց ու անմարդկային արարքներ թույլ տալուց բացի՝ այլ բան չեն անում»։
Քննադատելով «Իրանը կործանելու մասին ԱՄՆ նախագահի զառանցալից հայտարարությունները» և հղում անելով Իրանի պատմական ու քաղաքակրթական արմատներին՝ Մասուդ Փեզեշքիանը հավելել է. «Երկիրն ու ազգը կործանելու մասին նման հայտարարություններն աննախադեպ են։ Նույնիսկ ԱՄՆ նախկին պաշտոնյաները, չնայած իրենց թշնամանքին, հարցն այսքան բացահայտ չէին բարձրացնում։ Միևնույն ժամանակ, Թրամփը չի կարող կործանել Իրանը. Իրանը հարուստ պատմություն ունեցող երկիր է, և, հակառակ իրենց գործադրած ողջ ճնշմանը, մեր ժողովուրդը պայքարի դաշտում է։ Մենք բարձր ենք գնահատում մեր ժողովրդի տոկունությունը և հուսով ենք, որ ամոթով չենք մնա մեր սիրելի ժողովրդի առջև»։
Երկու պատերազմող երկրների առաջնորդների ելույթների վերլուծությունը վկայում է, որ ամերիկյան կոշտությամբ, ռազմատենչությամբ և սպառնալիքներով հանդերձ, և դրանց իրանական պատասխաններով հանդերձ, նրանց մեջ կարմիր թելով անցնում է երկխոսության հնարավորության գաղափարը: Պետք է նշել, որ տարբեր ձևաչափերով երկխոսությունը տեղի է ունեցել գրեթե ամբողջ 2026 թվականի ընթացքում՝ երբեմն նաև դրական արդյունքներով (հրադադար ապրիլին, փոխըմբռնման հուշագիր հունիսին)։ Իրանա-ամերիկյան բանակցությունները տեղի են ունեցել նաև ՄԱԿ-ի ԳԱ ներկայիս նստաշրջանի շրջանակներում: ԻԻՀ արտաքին գործերի նախարար Աբբաս Արաղչին Քաթարի ներկայացուցիչների միջնորդությամբ հանդիպել է ԱՄՆ նախագահի հատուկ բանագնաց Սթիվ Ուիթքոֆի և Թրամփի փեսա Ջարեդ Քուշների հետ:
Թեհրանը Վաշինգտոնին առաջարկել է իր պատրաստակամությունն ու ծրագիրը 7 օրվա ընթացքում այն պահից, երբ ամերիկացիներն ընդունեն այդ ծրագիրը՝ բացելու Հորմուզի նեղուցը առևտրային նավերի անցման համար։ Միևնույն ժամանակ, Իրանն առաջ է քաշել մի քանի պահանջներ, որոնք ԱՄՆ-ը պետք է կատարի Հորմուզի բացումից առաջ: Հիմնականները.
- Հրադադար բոլոր ճակատներում․ Խոսքը ոչ միայն ԱՄՆ-ի և ԻԻՀ-ի ուղիղ դիմակայության, այլև Հըզբոլլահի և ՀԱՄԱՍ-ի դեմ Իսրայելի ռազմական գործողությունների մասին է։
- Պարսից ծոցում Ամերիկայի կողմից Իրանի ծովային շրջափակման վերացում։
- Իրանի դեմ ֆինանսատնտեսական պատժամիջոցների վերացում։ Առաջին հերթին այն պատժամիջոցների, որոնք խոչընդոտում են իրանական նավթի արտահանմանը։
- Արտասահմանում իրանական ֆինանսական միջոցների ամբողջական ապասառեցում (մոտ 12-24 մլրդ դոլար)։
- Հորմուզի նեղուցում նավագնացության վերաբերյալ Իրանի և Օմանի համաձայնագրի ճանաչում և ընդունում։
ՄԱԿ-ում իրանցիների ակտիվությունը պրագմատիկորեն ուղղված է քաղաքական-դիվանագիտական մանևրի համար տարածք ձևավորելուն և միաժամանակ վստահություն ցույց տալուն, որ բանակցությունները կապիտուլյացիայի չեն հանգեցնի։
Թեհրանում միաժամանակ ընդգծում են՝ քանի դեռ պահանջները չեն բավարարվել, խաղաղության բանակցություններ չեն լինի, իսկ պաշտպանական գործողությունները կշարունակվեն։ Այսպես, ԱԱԽ քարտուղար, ԻՀՊԿ գեներալ Մոհսեն Ռեզային օրերս հայտարարել է. «Իրանը չի բանակցի ԱՄՆ-ի հետ և չի բացի Հորմուզի նեղուցը, քանի դեռ Վաշինգտոնը չի կատարել Թեհրանի առաջ քաշած յոթ պայմանները»։
Սպասելի էր, որ Թրամփը չի համաձայնի իրանական պահանջների հետ։ Սպիտակ տունն Իրանի նկատմամբ իր պահանջներն ունի, որոնք բազմիցս հնչեցվել են Թրամփի պաշտոնավարման բոլոր շրջաններում: Դրանց բովանդակությունը համառոտ ամփոփմամբ հանգում է այն բանին, որ Իրանը կդադարեցնի պատերազմը, Հորմուզի նեղուցը կմնա ազատ գոտի նավագնացության համար, ԻԻՀ-ն կհրաժարվի միջուկային զենքից ու կարողություններից, բալիստիկ հրթիռների քանակն ու հեռահարությունը կսահմանափակվեն բացառապես ինքնապաշտպանության նպատակով, և ԻԻՀ-ն կդադարեցնի աջակցել պրոքսի ուժերին:
Միևնույն ժամանակ, սեպտեմբերյան իրավիճակի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հիմնական գործոնը ոչ թե կողմերի տրամագծորեն հակառակ ու անտագոնիստական դիրքորոշումների պայքարն է, այլ ԱՄՆ Կոնգրեսի սպասվող նոյեմբերյան ընտրությունների գործոնը։
Հանրապետական կուսակցությունը՝ նախագահ Թրամփի գլխավորությամբ, որն ունի ամենացածր վարկանիշն իր երկու կադենցիաների բոլոր տարիների ընթացքում, Կոնգրեսի միջանկյալ ընտրությունների նախօրեին գտնվում է քաղաքական աղետի եզրին։ Պատճառը բենզինի, դիզվառելիքի գների կտրուկ աճն է և, ինչը փոխկապակցված է, Իրանի պատերազմն է։ Նրանց առաջնորդ Թրամփին պետք չէ ոչ Իրանի հետ նոր լայնածավալ պատերազմ ներկայիս, ըստ էության, պարտվողական պատերազմական իրավիճակում, ոչ էլ իրանական պայմաններով խաղաղության պայմանագիր (այլ բան դեռ չի նախատեսվում), ինչը և բարեկամների, և թշնամիների կողմից կդիտվի որպես «մեծ Ամերիկայի» կապիտուլյացիա։ Երկուսն էլ հանրապետականների դատավճիռն են։
Այս իրավիճակում Թրամփն ընտրում է տրոցկիստական քաղաքականությունը՝ «ոչ խաղաղություն, ոչ պատերազմ»։ Սպիտակ տան ներկայացուցիչը հայտարարել է, որ նախագահ Դոնալդ Թրամփը նախկինի պես բաց է Իրանի հետ բանակցությունների համար, սակայն ընդգծել է, որ ԱՄՆ-ը բանակցությունների կարիք չունի, քանի որ ուժեղ դիրքում է գտնվում պատժամիջոցների արշավի սրման և շարունակվող ծովային շրջափակման հետևանքով, որը ճնշում է Իրանի տնտեսության վրա: Ավելացնենք նաև մշտական մեկ հրթիռա-ավիացիոն հարվածներն իրանական թիրախներին։
Թեհրանն իր հերթին, գնահատելով իրավիճակը հենց Իրանում (վերնախավում պառակտումը, շատ բարդ տնտեսական իրավիճակը, բնակչության շատ լուրջ հոգնածությունը տեղի ունեցածից), արաբական հարևանների դժգոհությունը Ամերիկայից, Թրամփի կուսակցության և նրա անկայուն իրավիճակը, ձգտում է իր հնարավորություններն օգտագործել «ոչ խաղաղություն, ոչ պատերազմ» միջավայրում՝ ամբողջական ծրագրով։ ԱՄՆ-ին անիրագործելի պահանջներ առաջադրելով՝ իսլամական ղեկավարությունը զգուշությամբ և պրագմատիկ կերպով, առանց բանակցային գործընթացում Իսրայելի ներգրավման, որպեսզի Երուսաղեմին առիթ չտա Իրանի դեմ ռազմական գործողություններին ներգրավվելու (ինչի մասին երազում է Նեթանյահուն), աջակցում է իրանաամերիկյան «ոչ պատերազմի» իրավիճակին՝ համենայնդեպս, մինչև ԱՄՆ ընտրությունները։ Այստեղ հիմնական նպատակը բաց առճակատումը տնտեսական փուլ տեղափոխելն է՝ ԱՄՆ-ում նավթի և, հետևաբար, բենզինի ու դիզելային վառելիքի բարձր գների պահպանումը, Մերձավոր Արևելքում Սպիտակ տան անզորության ցուցադրումը և, ի վերջո, հանրապետականների ու Թրամփի քաղաքական աղետը։
Ամփոփում
2026 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ ԱՄՆ-ԻԻՀ հարաբերությունները շարունակում են լարված մնալ՝ պատրաստ հերթական լայնածավալ պատերազմ սկսելու:
Արդյունավետ բանակցությունների և դրանց դրական արդյունքների հեռանկարները փոքր են. չափազանց ուժեղ են փոխադարձ հակասությունները և հակառակորդի նկատմամբ միմյանց բացառող պահանջները: Չի բացառվում, որ կողմերը պատրաստ են (տարբեր պատճառներով) ժամանակ ձգել մինչև ԱՄՆ Կոնգրեսի նոյեմբերյան միջանկյալ ընտրությունները, որոնք կորոշեն ոչ միայն Թրամփի Հանրապետական կուսակցության ճակատագիրը, այլև Պարսից ծոցի գոտում և Իրանի շուրջ իրավիճակի հետագա զարգացումը: Ընդ որում, շատ հավանական է, որ Կոնգրեսի ընտրություններից հետո Թրամփը, որի «ձեռքերն ազատ կլինեն» (անկախ դրանց արդյունքներից), կարող է լայնամասշտաբ պատերազմի նոր փուլ սկսել Իրանի դեմ:
Ընդհանուր առմամբ հիմքեր կան ենթադրելու, որ նույնիսկ, եթե ապագա պայմանավորվածությունների դեպքում որևէ փաստաթուղթ ստորագրվի և ԱՄՆ-Իրան պատերազմն ավարտվի, ցավոք, ԱՄՆ-ի և Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջև անտագոնիստական պատմական, գաղափարական և աշխարհաքաղաքական հակամարտությունը կպահպանվի:
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԱԺԻՆ
ՌԴ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու
interaffairs.ru
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
—
Քադիր Չելիքը՝ «Միության ուժը-2026»-ում. Ադրբեջանի կիրառած սպառազինությունն ու
Սեպտեմբեր 29, 2026
Սեպտեմբերի 18-ին գրել ենք, որ Թուրքիայի զինված ուժերի 14-րդ մեխանիզացված հետևակային բրիգադի հրամանատարությունն ավարտել է Թուրքիա-Ադրբեջան-Ուզբեկստան համատեղ «Միության ուժը-2026» զորավարժությունների նախապատրաստական աշխատանքները, այսինքն, ըստ էության, այն թուրքական կողմի մշակած սցենարով է:
Եվ զորավարժության համատեքստում արդեն սեպտեմբերի 18-ին, ինչպես հայտնել էր Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը, Թուրքիայի զինված ուժերի անձնակազմն ու ավիացիոն տեխնիկան Կարսի կայազորից տեղափոխվել է Ադրբեջան՝ «Ղզըլղայա» և «Ղարաբաղլար» զորավարժարաններ:
Նշենք, որ «Ղզըլղայա» ուսումնական կենտրոնն օկուպացված Արցախի տարածքում է (Մարտունու շրջան), որտեղ ավելի ուշ տեղի է ունեցել ռազմական միջոցառման բացման արարողությունը, իսկ «Ղարաբաղլար»-ը Նախիջևանում է, որտեղ անցած տարի Նախիջևանի առանձին համազորային բանակի ստորաբաժանումները և Թուրքիայի 9-րդ Կոմանդոսային բրիգադը ևս զորավարժություններ են անցկացրել լեռնային պայմաններում:
«Միության ուժը-2026» եռակողմ զորավարժության ակտիվ փուլը մեկնարկել է սեպտեմբերի 22-ին և տևելու է մինչև հոկտեմբերի 1-ը: Այն ընթանում է 3 փուլով` Նախիջևանում, օկուպացված Արցախի տարածքում, Կասպից ծովի ադրբեջանական հատվածում, խաղարկվում են տարբեր սցենարներ, կիրառվել են հրետանային միջոցներ, ավիացիա և այլն:
Մասնավորապես, զորավարժությունների ընթացքում մասնակից անձնակազմը կատարել է խնդիրներ՝ կապված կրակային աջակցությամբ հարձակման և զրահատեխնիկայի կիրառմամբ տարբեր տեսակի տեղանքներում մարտական գործողությունների իրականացման հետ։ Բացի այս, խաղարկվել են պայմանական հակառակորդի օդային թիրախներին, ռադիոլոկացիոն կայաններին, զենիթահրթիռային համակարգերին և ռազմական տեխնիկային հարվածներ հասցնելու դրվագներ, նաև՝ պայմանական ահաբեկիչների ցամաքային դիրքերը ոչնչացնելու։
Նշենք, որ սեպտեմբերի 25-ին զորավարժությունների ընթացքին հետևել է Ադրբեջանի ռազմական ղեկավարությունը, երկրի պաշտպանական գերատեսչության հրապարակած կադրերում երևում է նաև Թուրքիայի զինված ուժերի 14-րդ մեխանիզացված հետևակային բրիգադի հրամանատար Քադիր Չելիքը, ով, նախքան այս պաշտոնին նշանակվելը, ղեկավարել է Թուրքիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի ռազմավարության դեպարտամենտը և պատասխանատու է եղել ռազմավարական պլանավորման, ուժերի զարգացման և անվտանգային հայեցակարգերի համակարգման համար:
Իսկ Կարսում տեղակայված Թուրքիայի 14-րդ մեխանիզացված հետևակային բրիգադը, ըստ էության, Հայաստանի ուղղության համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող ռազմական ստորաբաժանումներից է։
Եղել է ժամանակ, երբ Եվրոպայում սովորական զինված ուժերի մասին (ԵՍԶՈւ) պայմանագրի շրջանակներում ՀՀ ՊՆ տեսչական խումբն այցելել է նաև այս բրիգադը, կատարել աշխարհագրական կոորդինատների և սխեմաների ճշգրտումներ, ստուգել պայմանագրով սահմանափակվող տեխնիկայի և սպառազինության (մարտական տանկեր, մարտական զրահապատ մեքենաներ, հրետանի) քանակը և դրանց առկայությունը հսկողության օբյեկտներում, դիտարկել թուրքական ստորաբաժանումների, այդ թվում՝ 14-րդ մեխանիզացված հետևակային բրիգադի սահմանագոտիները և ընդհանուր տարածքները:
Հիմա՝ այս պահի դրությամբ, Թուրքիա-Ադրբեջան-Ուզբեկստան համատեղ «Միության ուժը-2026» զորավարժությունների ժամանակ կիրառված սպառազինությունից ի՞նչ է հայտնի:
Զորավարժություններին առնչվող Թուրքիայի պաշտպանության նախարարության հրապարակած տեսանյութի կադրերից մասնագետները ենթադրել են, որ կիրառվել է Ադրբեջանի զինանոցում առկա իսրայելական արտադրության SkyStriker Block 4 թափառող զինամթերքը՝ PULS հարթակից:
Տեղեկացնենք, որ SkyStriker Block 4 համակարգերն առաջին անգամ ցուցադրվել են Բաքվում անցկացված ռազմական շքերթի ժամանակ։ SkyStriker Block-4-ն իսրայելական արտադրության անօդաչու թափառող զինամթերքի (loitering munition) արդիականացված տարբերակն է, որը մշակվել է Elbit Systems ընկերության կողմից։
Այս ֆոնին ուշագրավ է նաև, որ «Միության ուժը-2026»-ը զորավարժություններին Ադրբեջանն օդ է բարձրացրել Թուրքիայի աջակցությամբ արդիականացված Su-25ML գրոհիչ ինքնաթիռները, որոնք հագեցած են թուրքական ASELSAN ընկերության LGK-82 լազերային ուղղորդման համակարգով։
Ավելի վաղ հայտնել ենք, որ Ադրբեջանի ՊՆ-ի և թուրքական ընկերության միջև Սու-25 գրոհիչների արդիականացման պայմանագիրը կնքվել է 2023 թվականի հուլիսի 26-ին, և, որ Ադրբեջանը ստանալու է նաև «խելացի» ավիառումբեր և թուրքական հրթիռներ:
Ավելին, գրել ենք, որ ադրբեջանական Սու-25 գրոհիչը զինված է թուրքական SOM ŞAHİN թևավոր հրթիռներով, թռիչքի հեռահարությունն ավելի քան 250 կմ է:
Մենք տեղեկացրել ենք նաև, որ նախքան «Միության ուժը-2026»-ը եռակողմ զորավարժությունները, ամռան ամիսներին Ադրբեջանի ռազմաօդային ուժերի ավիացիոն ստորաբաժանումներն ակտիվ ուսումնական վարժանքներ են անցկացրել, թռիչքներ են իրականացվել JF-17C (Block III), Su-25ML և Su-25 ինքնաթիռներով։
Ըստ այդմ, հնարավոր է, որ «Միության ուժը-2026»-ի համատեքստում օդ են բարձրացվել նաև Պակիստանից Ադրբեջանի ձեռք բերած JF-17C կործանիչները:
Իսկ սեպտեմբերի 30-ից հոկտեմբերի 2-ը Բաքվում անցկացվելու է ADEX-2026 միջազգային պաշտպանական ցուցահանդեսը, որի ժամանակ առանձին տաղավարներ կունենա 14 երկիր՝ Ադրբեջանը, Մեծ Բրիտանիան, Իսրայելը, Իտալիան, Չինաստանը, Պակիստանը, Ռուսաստանի Դաշնությունը, Բելառուսը, Ռումինիան, Սլովակիան, ԱՄՆ-ը, Թուրքիան, Ուզբեկստանը և Չեխիան։
«Միության ուժը-2026»-ում ցուցադրված կամ կիրառված համակարգերի մի մասը, ըստ էության, կապված է հենց այն երկրների ռազմարդյունաբերության հետ, որոնք ADEX-2026-ում ունեն ազգային տաղավարներ։
—
Դիվանագիտական մանևրներ Կովկասում. Ադրբեջանն ակտիվանում է, Հայաստանը՝ պասիվանո
Սեպտեմբեր 29, 2026
Իլհամ Ալիևն այսօր զանգահարել է Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանին: Ալիևը շնորհավորել է Փեզեշքիանին ծննդյան օրվա կապակցությամբ, մաղթել նրան քաջ առողջություն, արևշատություն և հաջողություններ գործունեության մեջ: Իրանի նախագահը շնորհակալություն է հայտնել Իլհամ Ալիևին ուշադրության և շնորհավորանքների համար:
Հեռախոսազրույցի ընթացքում պետությունների ղեկավարները գոհունակությամբ հիշել են իրենց վերջին հանդիպումը Բիշքեկում և դրա շրջանակներում քննարկված հարցերը: Նշվել է, որ ներկայումս Ադրբեջանի կառավարական պատվիրակությունը գտնվում է Իրանում, որի ընթացքում քննարկումներ են անցկացվում երկկողմ օրակարգի հարցերի շուրջ: Նշենք, որ Ադրբեջանի փոխվարչապետ Շահին Մուստաֆաևի գլխավորած պատվիրակության՝ Իրան կատարած այցի շրջանակում կայացել է երկկողմ տնտեսական համագործակցության համատեղ հանձնաժողովի համանախագահների հանդիպումը, որտեղ քննարկվել են առևտրատնտեսական, տրանսպորտային ու հումանիտար կապերի զարգացման, ինչպես նաև «Հյուսիս-Հարավ» միջազգային տրանսպորտային միջանցքի և Աղբենդ-Կելալե ավտոճանապարհային կամրջի շահագործման հարցերը՝ կարևորելով նախագահների միջև ձեռք բերված պայմանավորվածությունների հետևողական իրականացումը։
Իլհամ Ալիևի հեռախոսազանգն Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանին՝ վերջինիս ծննդյան օրվա կապակցությամբ, առաջին հայացքից կարող է թվալ զուտ դիվանագիտական քայլ, սակայն աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից վկայում է Բաքվի և Թեհրանի միջև հարաբերությունների խորքային դինամիկայի մասին։
Այս շփումը ոչ միայն ցույց է տալիս Ալիևի ցանկությունը՝ հնարավորինս կարգավորել Իրանի հետ հարաբերությունները, այլև երկրների ղեկավարների անձնական մակարդակում հաստատել կառուցողական շփումներ, ինչը ծառայում է՝ որպես երկկողմ պետական օրակարգի առաջմղման հերթական հարթակ։
Հատկանշական է, որ զրույցի ընթացքում կողմերն առանձնահատուկ գոհունակությամբ են հիշել իրենց վերջին հանդիպումը Բիշքեկում։ Բիշքեկյան շփումը կարծես դարձել է այն հանգրվանը, որտեղ կողմերը կարողացել են առանց նախնական պայմանների քննարկել երկկողմ և տարածաշրջանային անվտանգությանն ու տնտեսությանը վերաբերող ամենազգայուն հարցերը՝ նվազեցնելով անցյալի տարաձայնությունները։
Դիվանագիտական այս ակտիվությունը միայն բառերով չի սահմանափակվում, ինչի վառ ապացույցն է ներկայումս Իրանում գտնվող Ադրբեջանի կառավարական պատվիրակության այցը։ Ադրբեջանական պատվիրակության գտնվելը Թեհրանում վկայում է գործնական մակարդակում համագործակցության խորացման մասին, որն ընդգրկում է տնտեսական, տրանսպորտային և էներգետիկ լայն շրջանակի խնդիրներ՝ վերածվելով ինստիտուցիոնալ գործընկերության։
Այս իրողությունները դառնում են առավել ուշագրավ, երբ դրանք դիտարկվում են Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող լայնածավալ աշխարհաքաղաքական վերադասավորումների համատեքստում։ Մինչ Բաքուն և Թեհրանը փորձում են, հաղթահարելով անցյալի դժվարությունները, զարգացնել իրենց միջպետական կապերը, գտնել փոխշահավետ համագործակցության եզրեր և ակտիվացնել փոխայցելությունները, հայ-իրանական հարաբերություններում նկատվում է որոշակի սառնություն և շփումների ինտենսիվության նկատելի անկում։ Հայաստանի և Իրանի միջև ավանդաբար ջերմ հարաբերությունները վերջին շրջանում բախվում են նոր մարտահրավերների՝ պայմանավորված Հայաստանի արտաքին քաղաքական վեկտորի տատանումներով և Արևմուտքի հետ ակտիվացող երկխոսությամբ, ԹՐԻՓՓ պրոյեկտով։
Իսկ ադրբեջանա-իրանական մերձեցումը ռազմավարական լուրջ հաղթաթուղթ է Բաքվի ձեռքում, քանի որ այն թույլ է տալիս չեզոքացնել հնարավոր անվտանգային ռիսկերը և ամրապնդել իր դիրքերը տարածաշրջանային նախագծերում, օրինակ՝ Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքի համատեքստում։ Միևնույն ժամանակ, Թեհրանի համար սա հնարավորություն է՝ փորձել վերականգնել իր ազդեցությունն Ադրբեջանում և ռեգիոնում՝ որպես ռեգիոնալ տերություն։
Պետք է արձանագրել, որ Հարավային Կովկասում շարունակում է ձևավորվել ուժերի նոր բալանս, որտեղ Ադրբեջանը հաջողությամբ օգտագործում է դիվանագիտական ճկունությունն Իրանի հետ հարաբերությունները նոր մակարդակի հասցնելու համար։ Ուշագրավ է, որ Միացյալ Նահանգների համար Ադրբեջանը ևս շարունակում է մնալ առանցքային գործընկեր տարածաշրջանում, Բաքվին ԱՄՆ-ի հետ համագործակցությունը չի կաշկանդում զարգացնել շփումները, խորացնել տնտեսական կապերն Իրանի հետ։
Հայաստանի համար սա լուրջ ազդանշան է։ Առավել քան ակնհայտ է դառնում Հայաստանի և Ադրբեջանի մոտեցումների կտրուկ հակադրությունը Թեհրանի ուղղությամբ։ Մինչ Բաքուն, վարելով ճկուն բազմավեկտոր քաղաքականություն, որտեղ համատեղվում են ԱՄՆ-ի հետ ռազմավարական գործընկերությունն ու Իրանի հետ տնտեսական ու տրանսպորտային կապերի ինստիտուցիոնալ խորացումը, ամրապնդում է իր դիրքերը տարածաշրջանում, Հայաստանն այս ուղղությամբ ցուցաբերում է անհանգստացնող դանդաղություն և զգալի պասիվություն։ Արևմուտքի հետ մերձեցման ու արտաքին քաղաքական վեկտորի տատանումների պայմաններում Երևանը ռիսկի է դիմում կորցնելու իր երբեմնի առանցքային ու արտոնյալ գործընկերային դիրքը Թեհրանի համար:
Չնայած օրերս Նյու Յորքում Փաշինյանը հանդիպել էր Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանին, սակայն հանդիպումն, ըստ հաղորդագրությունների, կարծես չէր նշանավորվել որևէ էական առաջընթացով կամ պայմանավորվածությամբ։
—
Եթե դրա դեմը չառնվի, կարող ենք ականատես լինել 2-րդ Նախիջևանի. Հովիկ Ավանեսով
Սեպտեմբեր 29, 2026
Արցախի հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման ու յուրացման տեմպերն ահագնանում են, իսկ Հայաստանի իշխանությունները շարունակում են պասիվ արձագանքել այս լրջագույն մարտահրավերներին՝ դրանց անդրադառնալով միայն կողմնակի հարցադրումների դեպքում և խուսափելով ուղիղ հակադարձումներից:
Բաքվի նկրտումներն արդեն դուրս են գալիս Արցախի սահմաններից և թիրախավորում Հայաստանի տարածքը: Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի՝ Արցախյան գաստրոլներին հաջորդեց Ադրբեջանի մշակութային ժառանգության պահպանության պետական ծառայության ղեկավար Սաբինա Հաջիևայի հայտարարությունը, թե Դադիվանքից հանված որմնանկարների և խաչքարերի վերաբերյալ տվյալները դեռ 2025 թվականի հոկտեմբերին փոխանցվել են Ինտերպոլին՝ հայկական կողմին մեղադրելով «գողության» մեջ:
Զուգահեռաբար, Ադրբեջանի պետական քարոզչամեքենայի գործիք հանդիսացող, այսպես կոչված, «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը» նոր աշխատանքային խումբ է ձևավորել: Դրա նպատակը Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքում գտնվող քրիստոնեական հուշարձանների աղավաղումն ու «ուսումնասիրության» պատրվակով դրանց նկատմամբ հավակնություններ ներկայացնելն է։
Ադրբեջանի այս ծավալապաշտական քաղաքականությանը և, մասնավորապես, Արցախյան մշակութային կորուստների ընդլայնվող քարտեզին «168 TV»-ի «Զառան հարց ունի» հաղորդաշարի շրջանակում անդրադարձել է Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն Հովիկ Ավանեսովը՝ վերլուծելով ստեղծված ճգնաժամային իրավիճակն ու հայկական կողմի քաղաքական վարքագծի հետևանքները։
Հովիկ Ավանեսովի մի շարք արձանագրումներ՝ ստորև․
- Եթե դրա դեմը չառնվի, կարող ենք ականատես լինել 2-րդ Նախիջևանի։ Բայց քանի որ կան որոշակի հնարավորություններ, որպեսզի միջազգային ճնշումներ, համապատասխան դիվանագիտական աշխատանք իրականացնելով՝ նվազեցվի այս ահագնացող վտանգը, պետք է իրականացվեն։
- Նախկինում՝ մինչ այս օգոստոսի 8-ի նախաստորագրված «խաղաղության» փաստաթղթերը, համապատասխան մարմինները (Կրթության, գիտության, մշակույթի, սպորտի նախարարությունը՝ իր ենթակա մասնագիտացված ՊՈԱԿ-ներով, Արտաքին գործերի նախարարությունը) որոշակի դեպքերով ահազանգում էին և հատկապես՝ 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում, երբ Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին էր թիրախավորվում, և այլն։
Այդ ժամանակ նրանք տալիս էին համապատասխան գնահատականներ, այդ ամենը՝ պաշտոնական խողովակներով, մեդիայով փոխանցվում էին միջազգային կազմակերպություններին, քննադատվում էր այդ քաղաքականությունը։ Բայց վերջին ժամանակահատվածում, ցավոք սրտի, մենք ականատես ենք լինում կատարյալ լռության, կամ՝ եթե խոսում են, խոսում են այն ձևաչափով, որը կանաչ լույս է վառում Ադրբեջանի համար։
- Վանդալիզմի բոլոր դեպքերը վառ ապացույց են, որ Ադրբեջանը մտադրություն չունի խաղաղության, և սա լավագույն խաղաքարտը կարող է լինել Հայաստանի իշխանությունների ձեռքին՝ միջազգային հանրությանը ցույց տալու, որ սա է Ադրբեջանի դիմագիծը։
- Եթե չլիներ Մայր Աթոռի, Կիլիկիո կաթողիկոսության, հասարակական տարբեր նախաձեռնությունների, անկախ ակադեմիական հարթակների և Սփյուռքի հայկական կազմակերպությունների գործունեությունը, մենք տեղեկատվական դաշտում ավելի վակուումային իրավիճակում կարող էինք հայտնվել։
Մանրամասները՝ տեսանյութում
—
168: Պուտինի հետ հանդիպումից առաջ ԵԽԽՎ-ից ապտակեցին, ասացին՝ խելո՛ք մնա, մենք
Սեպտեմբեր 29, 2026
«Պրեսսինգ» հաղորդաշարի եթերում Սաթիկ Սեյրանյանի հյուրը բանակցային գործի մասնագետ, կոնֆլիկտաբան, CM Partners ընկերության ավագ խորհրդատու, բոստոնաբնակ Արթուր Մարտիրոսյանն է:
Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.
• Հանրայինով սեպտեմբերի 27-ին՝ 44-օրյա պատերազմի 6-րդ տարելիցի, Արցախի վրա հարձակման օրը, Թաթայի համերգը հեռարձակելը միանշանակ կանխամտածված քայլ էր իշխանությունների կողմից, քանի որ այս իշխանությունը նպատակ ունի առհասարակ մարդկանց հիշողությունից հանել Արցախը, մեր հերոսներին: Թիրախը, իրենց նպատակն այն է, որ դու այդ օրը զվարճանաս ու մոռանաս Արցախը: Սա մանկուրտ դառնալու ամենակարճ ճանապարհն է:
• Ես ո՛չ ՀՅԴ-ական եմ, ո՛չ էլ մեկ այլ կուսակցության անդամ, բայց երբ ՔՊ-ն ասում է՝ ՀՅԴ-ն արմատախիլ եմ անելու, ակամայից երկու հոգու ես հիշում, որ նույն կերպ իրենց համար անընդունելի գաղափարախոսությունն էին արմատախիլ անում՝ Հիտլերն ու Ստալինը:
• Այն, ինչ հիմա կատարվում է Հայաստանում, դրսի պատվեր է: Զիջումների մասով Փաշինյանը չունի կարմիր գիծ, իսկ զիջումները շարունակվում են՝ միայն թե ինքը մնա իշխանության: Քարոզում է՝ լինել մանկուրտ և լավ ապրել. սա է Փաշինյանի հավատամքը: Միայն թե մնա իշխանության:
• Իրենք մի բան են լավ անում՝ հարկերը շատ լավ հավաքում են, ինչպես ուզում՝ ծախսում են մեր գումարները պետբյուջեից, մեր փոխարեն որոշում են՝ ինչ պետք է մենք անենք: Իրենք ասում են՝ մենք մեծամասնություն ենք, ինչ ուզենք՝ կանենք, ինչ անում ենք՝ լավ ենք անում… բայց իրական ժողովրդավար երկրների իշխանությունը պիտի իմանա, որ եթե այսօր մեծամասնություն են, վաղը կարող են փոքրամասնություն լինել:
• Սա ոչ թե Հանրային հեռուսատընկերություն է, այլ մի կուսակցության՝ ՔՊ-ի հեռուստաընկերություն է, որովհետև գիշեր-ցերեկ զբաղված են այդ կուսակցության քարոզով:
• Ինչո՞ւ է Փաշինյանը տեսանյութով ցույց տալիս՝ ինչ կա օդանավի բիզնես կլասում՝ գուլպա, տարբեր իրեր… Սա ի՞նչ բան է: Դա ի՞նչ ցույց տալու բան է առհասարակ… Մարդկանց ուշադրությունն ինչերո՞վ ես զբաղեցննում… Այդպիսով մարդկանց ասում է, որ այսուհետ միայն նման բաների մասին պետք է մտածել, նման էժանագին տեսարաններով զբաղեցնում, շեղում են ուշադրությունը… Ի՜նչ անվտանգություն, ի՜նչ պաշտպանություն, ասում է՝ մեզ բանակ պետք չէ, հո թուրքի ու ադրբեջանցու դեմ չե՞նք կռվելու… Բա Ալիևն էլ է ասում՝ բանակը ձեր ինչի՞ն է պետք: Այս պայմաններում սահմանին դիրքում կանգնած զինվորը ինչպե՞ս պիտի հողը, Հայրենիքը պաշտպանի, եթե գիտի, որ իր զոհվելը մեր հասարակությունը, Թաթայի համերգով տարված, կարող է անգամ չնկատել… Ի՞նչ ուղերձ ես դրանով հղում սահմանին կանգնած զինվորին… որոնց զոհված ընկերների մայրերի դեմ քո հրահանգով բռնություն է կիրառվում Եռաբլուրում և քարշ են տալիս աստիճաններով…
• Թուրքերի ու ադրբեջանցիների նպատակը Հայաստանը կառլիկ, ամբողջովին իրենցից կախված պետություն դարձնելն է: Վաղն ասելու են՝ տարածքն ինչների՞դ է պետք, տվեք, թե չէ՝ պատերազմ կլինի: Ու այդ խաղաքարտը թշնամիդ միշտ օգտագործելու է քո դեմ:
• Տեսաք՝ ԵԽԽՎ-ում ինչ արեցին։ Փաշինյանին ԵԽԽՎ զեկույցով ասացին, որ ԱԺ ընտրություններում ձայները գողացել եք. էլ ի՞նչ պետք է ասեն, դրանից հզոր ապտակ հնարավո՞ր է։ Նա, ով մեզ ամեն քայլափոխի ասում է՝ «հավատացեք ժողովրդավարությանը, տեսեք՝ եվրոպացիներն ինչ են ասում, մենք ժողովրդավարության բաստիոնն ենք այս ռեգիոնում», հիմա պարզվում է, որ ձայներ է գողացել, և դա հայտարարվում է ԵԽԽՎ զեկույցով։ Բայց չէ՞ որ 2018 թվականին, նույնիսկ 2021-ին նա գալիս ու երդվում էր, որ ոչ մի ձայն չի կորելու, որ այլևս քաղաքացուց քվե որևէ մեկը չի գողանալու, որ այդպիսի հանցանք երբեք չի հանդուրժելու… Հիմա պարզվեց, որ ձայները հենց ինքն է գողացել։
Այսինքն՝ ԵԽԽՎ այս նստաշրջանի ապտակը Պուտինի հետ հանդիպումից առաջ զգուշացում էր Փաշինյանին։ Ես այդպես եմ դիտարկում, որովհետև եթե իրենք իսկապես լուրջ մտահոգված լինեին և արժեքային դիրք զբաղեցնեին, լրիվ այլ միջոցներ էին կիրառելու այս իշխանությունների նկատմամբ։ Տեսեք՝ ինչո՞ւ Ռուսաստանի դեմ չկիրառեցին։ Ի վերջո, դուրս բերեցին, չէ՞, կազմից, անգամ այնպես արեցին, որ Ռուսաստանն ասաց՝ ավելի լավ է դուրս գանք, քան մնանք։ Նույնիսկ, երբ պետք է լինում, Ալիևի մասին էին ասում, բայց հետո կտրուկ լռում են, երբ շահերն այլ են։ ԵԽԽՎ նիստով Փաշինյանին ասացին՝ մի՛ մոռացիր, որ մենք ամեն ինչ տեսնում ենք և ամեն ինչ հիշում ենք։ Սա է խնդիրը, որ չմոռանան՝ իրենց ձեռքում ևս լծակ կա։ Իրենք լավ գիտեն՝ ինչ է եղել ընտրությունների ժամանակ, ինչպես են ձայնագողություն արել ընդդիմությունից, ինչպես նաև, թե ինչ հարձակում է տեղի ունենում Հայ Առաքելական եկեղեցու վրա…
• Այդ եվրոպական կառույցն ու Եվրոպան հասկանում են, որ Փաշինյանն այժմ պետք է շատ դժվար ընտրություն կատարի՝ հասկանալու համար, թե ուր է գնում։ Եվ քանի որ նրանք տեսնում են, որ նա, հնարավոր է, դարձյալ հայտարարի՝ «դե, տեսնում եք՝ տնտեսությունն ինչ վիճակում է հայտնվելու, ստիպված եմ գնալ ռուսների հետ» (կամ դեռ շարունակելու է ռուսների հետ), որպեսզի դա տեղի չունենա, նրան հիշեցնում են իրականությունը։ Նրան հիշեցնում են ու ասում․ «Այս պահին մենք ամեն ինչ գիտենք․ խելոք մնա՛»։
• ՔՊ-ական պատգամավորը ԵԽԽՎ-ում ասում է՝ Կաթողիկոսի եղբայրը գործակալ է…Դուք լո՞ւրջ եք ասում. անգամ НКВД-ն նման մեղադրանքներ չէր ներկայացնում:
• Այս իշխանությունները որոշել են, որ պետք է տեղավորվեն Մեծ Թուրանի մեջ, բայց դրա համար ժամանակ է պետք, միանգամից չեն կարող ասել՝ 1915թ. Ցեղասպանություն չի եղել, դրա համար նախ դեռ պետք է լվանալ երիտասարդության ուղեղը, ինչը հիմա անում են…
• ԹՐԻՓՓ-ով, թե այլ պայմանագրով 100 տարվա խաղաղություն չի լինելու, ես դա որպես բանակցող եմ ասում, որքան էլ իրենք տեղավորվեն Մեծ Թուրանի մեջ, գովաբանեն Թրամփին: Այդ խոսքերի գինը զրո է, կարևորն այն է՝ ով որտեղ է գտնվում գետնի վրա…
• Կրծքին Հայաստանի քարտեզի կրծքանշանը խփելով՝ թուրքերին հասկացնում է՝ ամեն ինչ կանեմ, միայն թե այսքանը գոնե թողեք մեզ, բայց բոլորը պետք է իմանան՝ չե՛ն թողնելու: Լավագույն դեպքում՝ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր են տալու՝ 5 կարաբինով:
Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր . 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ի լույս 3-ի գիշերը Հայաստանի Հանրապետության և Քեմալական Թուրքիայի միջև ստորագրված հաշտության պայմանագիր։ Կնքվել է 1920 թ. հայ-թուրքական պատերազմում հայկական կողմի կրած պարտության արդյունքում։ Թուրքիայի կողմից այն ստորագրել է թուրքական բանակի հրամանատար Քյազըմ Քարաբեքիրը, հայկական կողմից՝ Ալեքսանդր Խատիսյանը։
Պայմանագրով Թուրքիային էին անցնում Կարսի մարզն ու Սուրմալուի գավառը, իսկ Նախիջևանը, Շարուրի, Շահթախթիի շրջանները հայտարարվում էին ժամանակավորապես Թուրքիայի հովանավորության ներքո գտնվող տարածքներ, որոնց հետագա ճակատագիրը պետք է որոշվի հանրաքվեի միջոցով։
Հայաստանը զրկվում էր զինապարտության հիմունքով բանակ պահելու իրավունքից, հայկական բանակի թիվն ամրագրվում էր 1500 զինվորի, 8 թնդանոթի և 20 գնդացիրի չափով։ Թուրքիան պարտավորվում էր զինված օգնություն ցույց տալ Հայաստանին ներքին և արտաքին վտանգի դեպքում` ըստ հայկական կառավարության դիմումի։ Հայաստանի կառավարությունը հրաժարվում էր Սևրի պայմանագրից։ Թուրքիան իրավունք էր ստանում վերահսկելու Հայաստանի տարածքով անցնող երկաթուղիներն ու հաղորդակցության ճանապարհները, ռազմական միջոցառումներ իրականացնելու երկրի ներսում։ Առկա էին այլ` Հայաստանի համար ոչ բարենպաստ դրույթներ։ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը պետք է վավերացվեր կնքումից մեկ ամիս հետո, սակայն Հայաստանի խորհրդային կառավարությունը, որն անցել էր իշխանության գլուխ գրեթե միաժամանակ պայմանագրի կնքման հետ, այն չճանաչեց։
Այս փաստաթուղթը փոխարինվեց 1921 թ. հոկտեմբերի 13-ին Կարսում կնքված պայմանագրով։
«4. Անկեղծորեն ձգտելով վերացնել Անտանտայի իմպերիալիստական կառավարությունների հետագա մեքենայությունները, որոնք կարող են խախտել երկրի անդորրությունը, Հայաստանի կառավարությունը համաձայնում է. բացի թեթև և երկրի կարգն ու անվտանգությունը պաշտպանելու համար բավարար քանակությամբ զենք ունեցող ժանդարմերիայից, սահմանների պահպանության համար չունենալ այլ ռազմական ուժ, բացի 1500 զինվորից բաղկացած ջոկատից՝ 8 լեռնային կամ դաշտային հրանոթով և 20 գնդացիրով։ Զինապարտությունը Հայաստանում պարտադիր չի լինի… Հայաստանին իրավունք է վերապահվում բերդեր (ամրություններ) կառուցել և այնտեղ դնել ծանր հրանոթներ… այնպիսի քանակությամբ, որը նա հարկավոր կհամարի, պայմանով, որ չդնի 15 սանտիմետրանոց տրամաչափի և հեռահար հրանոթներ, որոնք գործադրվում են ինչպես հայկական, այնպես էլ ուրիշ բանակներում»,- ասվում էր այդ պայմանագրի 4-րդ հոդվածում։
• Ռազմաբազայի մասին զրույց բացելով՝ Պուտինը կանխեց Փաշինյանի հնարավոր «շանտաժը»: Երբ գնում ես բանակցելու, դու պետք է ունենաս այլընտրանք, եթե դա չունես, պետք է համաձայնես նրան, ինչ քեզ կտան: Փաշինյանի «դիվանագիտական» վարքային առանձնահատկությունն այն է, որ նա որևէ այլընտրանք չունենալով՝ ուռճացնում, այլընտրանքի բլեֆ է առաջացնում: Բայց երբ դիմացինդ փորձառու է, հասկանում է, որ դա բլեֆ է, դու այլընտրանք չունես, ու դրա համար էլ շարունակում է քեզ ճնշել:
• Մեր տնտեսության մեջ ՀՆԱ-ն ուժեղանում է դրսից եկած հոսքերի հաշվին: Ասում են՝ մարդ կա, ռուս, որ Երևանի կենտրոնում 50 միլիոն դոլարով շենք է գնել: Հնարավո՞ր է, իհարկե… Իսկ հնարավո՞ր է՝ արտաքինից գնորդը լինի ռուս, բայց տակը լինի, օրինակ, թուրքական փող, իհարկե… Դա էլ է հնարավոր: Այս իշխանության համար էական չէ, կարևորը՝ փողը գա: Ու պետք է հիշել՝ մեծ տնտեսագետներն ասում են՝ ՀՆԱ-ի աճը դեռ տնտեսության լավ վիճակի մասին չի խոսում. այդտեղ բազմաթիվ գործոններ կան:
• Ռուսները հետևյալ կերպ են տեսնում իրավիճակը: Հայաստանը խաղում է իր խաղը, ուզում է նստել 2 աթոռի վրա: Իհարկե, կուզենային նստել մի աթոռի վրա, բայց դեռ լրիվ չեն կարող գնալ այդ ուղությամբ: Իսկ այդ աթոռը, որի վրա հայերն ուզում են նստել, իրենց թշնամուն է պատկանում: Դրա համար հարցը կտրուկ է դրված՝ կողմնորոշվեք…
• Հանրաքվեի հետ կապված մի քանի հարց կա։ Իշխանություններն, իհարկե, ինչ-որ նախապատրաստական քայլեր արել են, որովհետև նրանց նպատակը միայն տվյալ հանրաքվեն չէ (և խոսքը դրա մասին չէ), այլ Ալիևի պահանջած Սահմանադրական փոփոխությունները։ Նույնիսկ Վենետիկի հանձնաժողովը կհաստատի, որ սա խախտում է, քանի որ հանրաքվեի անցկացման կանոնները շատ կարճ ժամկետում փոխելը նշանակում է փորձել ազդել դրա արդյունքների վրա։
Ի՞նչ արեցին նրանք․ հայտարարեցին, որ Հայաստանում մոտավորապես 2 տարուց ավել չբնակվող քաղաքացիները (օրենքում դա կոնկրետ օրերով է ամրագրված) չեն կարող մասնակցել հանրաքվեին։ Սա սահմանադրական իրավունքի կոպիտ խախտում է։ Անգամ այն պետությունները, որոնք ունեն մոտավորապես նմանատիպ օրենքներ (օրինակ՝ Մեծ Բրիտանիան, որտեղ 15 տարի չապրելու դեպքում կարող են զրկել տեղական կամ խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու իրավունքից), ոչ ոք չի կարող արգելել մարդուն մասնակցել հանրաքվեին։
Հիմնական խնդիրն այն է, որ այս ուժը, որն իշխանության եկել է իբրև թե ժողովրդավարության ճանապարհով, իշխանության կլինի մինչև մյուս ընտրությունները, բայց դրանից հետո կարող է փոխվել։ Այդուհանդերձ, նրանք ցանկանում են փոխել մի հարց, որի հետ սերունդներն են ապրելու և համակերպվելու։ Դա անելու համար նրանց պետք է, որպեսզի հանրաքվեին մարդկանց մասնակցության շեմը ցածր լինի։ Նրանք այդ քայլերով փորձում են նվազեցնել մասնակցությունը, որպեսզի օրենքով սահմանված Սահմանադրության 25%-ի շեմը հեշտությամբ ապահովվի։ Այդ 25%-ը մոտ 620 հազար մարդ է, ինչը նույնիսկ մի փոքր ավելի քիչ է, քան իրենք հավաքել էին այս ԱԺ ընտրությունների ժամանակ։ Ուրեմն, մասնակցության շեմը նվազեցնելով՝ փորձում են հասնել իրենց նպատակին, ինչը հստակ Սահմանադրության խախտում է։
Քաղաքացին ինչո՞վ է քաղաքացի. նրանով, որ իրավունք ունի ընտրելու և ընտրվելու, ինչն ամրագրված է Սահմանադրությամբ։ Սահմանադրության մեջ գրված չէ, թե եթե 2 տարի չես ապրում երկրում, չես կարող մասնակցել հանրաքվեի, և այլն. դու կրում ես այդ անձնագիրը, ուրեմն քաղաքացի ես։ Բայց ո՞նց կարելի է քաղաքացուն զրկել այդ իրավունքից։ Խորհրդարանում մեծամասնություն (ոչ սահմանադրական) ձևավորելով՝ ընդունում են ինչ-որ օրենք և ասում՝ մեծամասնություն ենք, կարող ենք ցանկացած օրենք ընդունել։ Բայց այդպես չէ. ժողովրդավարության մեջ գոյություն ունեն տարբեր շեմեր՝ կախված նրանից, թե ինչ օրենք ես ընդունում, և ինչի վրա է այն ազդելու։ Սահմանադրության կամ տարածքի փոփոխությունը պահանջում է բոլորովին այլ մոտեցումներ:
Այստեղ նաև տրամաբանական աբսուրդ կա․ նրանք մի կողմից ասում են, թե Հայաստանում չի եղել ժողովրդի կողմից իրականում ընտրված Սահմանադրություն, որ հանրաքվեներն արդար չեն եղել և այլն, մյուս կողմից՝ պատրաստվում են օգտագործել այդ Սահմանադրությունն իրենց նպատակներով։ Իսկ ինչո՞ւ չօգտագործել այն մոտեցումը, որը կիրառվեց, օրինակ, Չեռնոգորիայում 2006 թվականին, երբ հարցը դրված էր՝ դո՞ւրս գալ Սերբիայի հետ միությունից, թե՞ մնալ։ Ես մանրամասները գիտեմ, որովհետև բանակցային գործընթացին մասնակցում էի, և սլովակ դիվանագետները մշակեցին կոմպրոմիսային մոտեցում։ Մի ճամբարն ասում էր՝ մնում ենք Սերբիայում, մյուսը՝ դուրս ենք գալիս։ Առաջարկվեց, և բոլոր կողմերն ընդունեցին հետևյալ պայմանը. մասնակցությունը չպետք է պակաս լինի 50%-ից, և «այո» ասող կողմը պետք է հավաքի նվազագույնը 55%։ Արդյունքում մասնակցությունը շատ բարձր էր՝ ընտրողների 86%-ը մասնակցեց, և 55%-ի շեմը հաղթահարվեց ընդամենը 2000 ձայնի տարբերությամբ։
Բոլորը նախապես պայմանավորվել էին խաղի կանոնների շուրջ, չնայած հետագա որոշ բողոքներին ու խախտումների մասին խոսքերին, կանոնների հարցում համաձայնություն էր ձեռք բերվել երկար ու դժվար բանակցությունների արդյունքում, և միայն դրանից հետո անցկացվեց հանրաքվեն։ Մինչդեռ մեր իրականության մեջ ասում են՝ Սահմանադրությունը թերի է ու ոչ լեգիտիմ, բայց երբ պետք է լինում, իրենք շատ հանգիստ օգտվում են հենց այդ Սահմանադրությունից։
• Երբ Ուկրաինայում պատերազմը սկսվեց, ես ասում էի, որ այն արագ չի ավարտվելու, և դժվար է պատկերացնել, թե այն կավարտվի Ռուսաստանի պարտությամբ։ Ինձ շատերն ասում էին՝ «դե, դու Ռուսաստանի կողմից ես, դրա համար ես ասում»։ Ո՛չ, ես Ռուսաստանի կողմից չեմ, ես ուղղակի վերլուծում եմ։ Եթե ես որակյալ վերլուծություն չանեի, ինձ չէին հրավիրի «Քենեդի» դպրոց՝ անցկացնելու սցենարային պլանավորում հենց այդ հարցով (դեռ չի հրատարակվել, բայց շուտով լույս կտեսնի,- Ա.Մ.)։
Ես ուզում եմ իրատեսորեն նայել իրավիճակին, ոչ թե առաջնորդվել միայն ցանկություններով, թե՝ «ես ուզում եմ, որ սա այսպես լինի…»։ Բա որ չեղա՞վ։ Բա որ չեղավ, ո՞նց ես դու բոլոր քո քարտերը խաղարկում՝ այն էլ այս վիճակում, երբ դեռ նոր համակարգը չի ձևավորվել, իսկ հինը չի աշխատում։ Սա արկածախնդրություն է, հասկանո՞ւմ եք։ Ո՞նց ես երկիրը տանում ինչ-որ ուղղությամբ՝ առանց հասկանալու, թե այս մեծ խաղն ինչով է ավարտվելու։ Այսինքն՝ չե՞ս հասկանում, որ այդ արկածախնդրությունդ կարող է շատ վտանգավոր լինել քո ազգի համար։
Ո՛չ, իրենք չեն զգում այդ վտանգը, որովհետև իրենց համար ամենօրյա գոյատևումն ու իշխանություն պահելն ավելի կարևոր են, քան ինչ-որ հեռավոր ապագային վերաբերող բաներ։ Ես իմ այս վերլուծությունն արդեն 8 տարուց ավելի է, ինչ ասում եմ՝ հետևելով Փաշինյանին և, թե ինչպես է նա գործում։ Կրկնում եմ՝ այդ մարդն օպորտունիստ է։ Իսկ օպորտունիստը նշանակում է, որ նա ընկած է տակտիկական շահերի հետևից և պատրաստ է միշտ փոխվել, հարմարվել, այստեղ մի բան ասել, այնտեղ՝ մեկ այլ բան, միայն թե առաջ տանի իր գիծը։
Եթե դա իրոք բխեր մեր պետության, ազգային շահերից, հլը մի կերպ կասեի՝ «եղավ, ոչինչ», հանուն ազգային շահի կդիմանանք դժվարություններին, բայց այստեղ իր միակ շահը սեփական իշխանությունը պահելն է։ Այո՛, ամեն ինչ արվում է, որ նա պահի իշխանությունը։ Դրա համար էլ մենք հիմա գտնվում ենք հենց այդ վտանգի առաջ։
• Միամիտ սպասելիքներ կան, որ ռուսը, ամերիկացին ու մյուսները պետք է գան ու քո փոխարեն մի բան անեն, իսկ դու ի՞նչ ես անում, Թաթա ես լսում ու ուրախանո՞ւմ… Ի՞նչ ռեալ այլընտրանքներ ես ստեղծել, 8 տարի է՝ իշխանության ես… Ո՛չ մի:
• Ի՞նչ է ասելու Փաշինյանը Մոսկվայում՝ Պուտինի հետ հանդիպման ժամանակ, ի՞նչ որոշում է կայացնելու: Ինքն այստեղ լսելու է իր համար վստահելի անձանց, այդ թվում՝ բիզնես ոլորտից, հաշվելու է՝ ինչքանով իր այս կամ այն քայլը կօգնի, որ ինքը մնա իշխանության, որպեսզի ժողովրդական դիմադրություն, ընդվզում չլինի, ժողովրդին խոստումներ է տալու՝ «էշ մի՛ սատկիր, գարուն կգա» սկզբունքով, ու գործի ըստ այդմ: Որովհետև եթե լսի տնտեսագետներին, միանշանակ ասելու են՝ Ռուսաստանի հետ հակամարտության մեջ մտնելը վատ է ավարտվելու: Բայց քանի որ իր միակ նպատակն իշխանությունը պահելն է, ինքը պիտի գործի իր ընտրազանգվածին գոհացնելու նպատակադրմամբ, որովհետև եթե իր ընտրազանգվածը սոված մնաց, իրեն ոչինչ չի փրկելու, նա կկորցնի նրանց, հետևաբար՝ կկորցնի իր իշխանությունը:
• Այսօր նախկին ԽՍՀՄ տարածքում չկա, Հայաստանից բացի, մեկ այլ երկիր, որի կախվածությունը Ռուսաստանից այդքան մեծ է:
• Նայեք սրանց շիզոֆրենիայի մակարդակը. մի կողմից ասում ես՝ Ռուսաստանը հիբրիդային պատերազմ է մղում մեր դեմ, Կաթողիկոսի եղբայրն էլ միջազգային գործակալ է, մյուս կողմից գալիս-ասում ես՝ Ռուսաստանը մեզ համար բարեկամ պետություն է: Հիմա բարեկա՞մ է, թե՞ հիբրիդային պատերազմ է մղում քո դեմ:
• Եվրոպա, ո՞ւր են ձեր արժեքները: Մի ամբողջ ժողովուրդ էթնիկ զտման ենթարկվեց Արցախում, լռեցիք, ձայն չհանեցիք, որևէ քայլ չարեցիք: Արևմուտք, սեփականության իրավունքի սկզբունքի նկատմամբ ձեր դիրքորոշումն ո՞ւր է, խլում են մարդկանց սեփականությունը, թե՞ էլ ձեզ համար նշանակություն չունի այդ հիմնարար իրավունքը…
• Այն, որ ԵԽԽՎ-ն ասաց՝ Հայաստանում իշխող ուժը ձայներ է գողացել, դրանից մեծ ապտակ չկա… Դու, որ ամենուր թմբակահարում էիր ազատ, ժողովրդավար ընտրությունների մասին, պարզվում է՝ ձայներ ես գողանում: Եվրոպան քեզ հիշեցրեց այդ մասին Պուտինի հետ հանդիպումից առաջ ասելով՝ մի՛ մոռացիր, որ մենք ամեն ինչ տեսնում ու լսում ենք:
• Ես չեմ տեսնում, որ մենք ունենք համախմբված հասարակություն: Փաշինյանին հաջողվել է պառակտել հասարակությանը: Բայց հավատացյալները պետք է համախմբվեն Հայ Առաքելական եկեղեցու և Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի շուրջ: Այն, ինչ Եկեղեցու դեմ անում է Փաշինյանը, աբսուրդ է, զուրկ որևէ իրավական հիմքից: Եվրոպայի ողջ պատմության մի դեպք ունենք, երբ պետությունը՝ ի դեմս Հենրի 8-րդի, հաղթել է եկեղեցուն՝ իրեն հռչակելով եկեղեցու առաջնորդ: Այլ դեպք չկա: Նիկոլայ Երկրորդ ռուս ցարն էլ դուրս եկավ եկեղեցու դեմ, բայց լավ չավարտեց: Պետությունը եկեղեցուց անջատ է: Այդպես է ամենուր: Ասել, որ եպիսկոպոսին կարգալույծ անելու իրավունք չուներ կաթողիկոսը, լրիվ աբսուրդ է: Եկեղեցին ինչ ուզի, ոնց ուզի, կարող է իր որոշումները կայացնել եկեղեցու վերաբերյալ:
• Եթե հավատացյալ ես, դու չես կարող ասել՝ ես դեմ եմ Կաթողիկոսին, բայց միևնույն ժամանակ հայտարարես, որ Հայ Առաքելական եկեղեցու զավակ ես: Չի կարող լինել նման բան: Այն մեռոնը, որով իրենք կնքել են իրենց երեխաներին, օրհնել է ներկայիս Կաթողիկոսը: Սրանք՝ այս իշխանությունները, դա էլ չեն հասկանում, իսկ դա աղանդներին բնորոշ բան է:
• Այս մարդը հայտարարում է, որ ինչ ուզի՝ կանի, կարող է անգամ խմբագիր փոխել: Այս մարդը (Փաշինյանը,- Ա.Մ.) տարրական ժողովրդավարության մասին կրթություն անգամ չունի:
• Էստեղ կարծիք կա, որ եթե մենք լավ լինենք Ամերիկայի քրիստոնյաների հետ, մենք կուժեղացնենք մեր դիրքերն ԱՄՆ-ում: Բայց երբ ասում են՝ Ամերիկայի քրիստոնյաներ, ես միշտ հարցնում եմ՝ ո՞ւմ նկատի ունեք, ո՞ւմ հետ կոնկրետ՝ կաթոլիկների՞, հույն ուղղափառների՞, թե՞ էլ ում հետ: Բայց պետք է իմանալ՝ ԱՄՆ իշխանություններին ավելի հեշտ է աշխատել աթեիստների հետ, քան իրական հավատացյալների: Մենք փոքր ազգ ենք, չենք կարող մեր հավատքի դռները բացել բոլորի առջև, որովհետև երբ դու դրանք բացում ես, նորից սկսում ես ֆրագմենտացնել, պառակտել քո հասարակությանը:
• Արժեքների հեղափոխություն հնարավոր է, բայց դա պահանջում է քաղաքական կամք: Ընդդիմությունը պետք է այլընտրանքներ առաջարկի, չի կարելի միայն ասել, որ այս իշխանությունը պետք է հեռանա, և վերջ. այլընտրանքներ են պետք: Եթե դու դա չես անում, պոպուլիստ իշխանություններն ամեն ինչ անում են, ամեն բացասական բան օգտագործում են, որ մարդուն դարձնեն նյութապաշտ կենդանի, ում պետք է դուրս բերել, արածեցնել, ասել՝ գնա՛, հարկեր վճարի, վարկեր վերցրու, որ ապրես, գնումներդ արա, երեկոյան կգաս, Թաթան քեզ կուրախացնի… Աշխատի՛ր, հարկեր տուր, որ մենք լավ ապրենք: Սա ողբերգություն է. երեկոյան Թաթա կլսես, ցերեկը քեզ Փաշինյանը նասկի ցույց կտա… Իսկ կարևոր խնդիրը մնում է. վտանգված է մեր ինքնությունը: Դժբախտաբար, մենք ո՛չ ուրիշի պատմությունից ենք դասեր քաղում, ո՛չ մեր: Հորինում են քաղաքական առասպելներ՝ իբրև թուրքերը փոխվել են: Միգուցե փոխվել են, իսկ փոխվե՞լ են Թուրքիայի և Ադրբեջանի քաղաքական նպատակները մեր նկատմամբ… Իհարկե ո՛չ:
Մանրամասները՝ տեսանյութում:
—
RFE/RL – Russia Reaffirms Readiness To Build New Nuclear Plant In Armenia
- RFE/RL’s Armenian Service
The head of Russia’s state nuclear corporation Rosatom discussed with Prime Minister Nikol Pashinian at length its proposal to build a new nuclear plant in Armenia during a visit to Yerevan on Tuesday.
“Rosatom offers Armenia proven nuclear technologies across various power ranges, including high-, medium-, and low-capacity power units,” the corporation said in a statement on Alexei Likhachev’s meeting with Pashinian cited by the TASS news agency.
“As we see it, there should be at least one such unit with a capacity of at least 1,000 megawatts,” Likhachev told reporters after the meeting. He said the “concrete proposal” made by Rosatom is “the best currently available on the global market.”
According to an Armenian government readout of the talks, Likhachev “presented details regarding the construction of a new nuclear power plant as well as proposals and potential mechanisms for building small and medium-capacity power units” at Armenia’s Metsamor nuclear plant.
The design capacity of Metsamor’s sole functioning reactor, which generates roughly a third of Armenia’s electricity, is only 400 or so megawatts. The Soviet-built reactor’s life has been twice extended as a result of capital repairs mostly carried out by Rosatom specialists. It is now due to be decommissioned in 2036.
In Likhachev’s words, the Armenian government is now exploring the possibility of keeping the Metsamor reactor operational for another ten years, until 20246. The Rosatom chief questioned the economic wisdom of such a solution, saying that it would require hundreds of millions of dollars in investments that would make electricity generated by Metsamor far more expensive.
Pashinian’s government says it has been negotiating with various foreign countries and companies interested in replacing the plant with a modern facility equipped with small modular reactors (SMRs). Pashinian was reported to tell Likhachev that it is still weighing up the options proposed by them and will make a decision “soon.” He implied that the decision will not be affected by a continuing deterioration of Russian-Armenian relations.
“Nikol Pashinian emphasized that the final decision will be of an exclusively economic nature, taking into account price, quality, safety, timelines, and guarantees,” added the government statement.
In February this year, Pashinian and U.S. Vice President JD Vance finalized an agreement on U.S.-Armenian cooperation on nuclear energy.
“American technology is going to be coming to this country,” Vance announced at the time, fueling speculation that the Armenian government wants to rely on the United States in the possible implementation of its ambitious nuclear project.
Russian officials expressed concern at such a prospect in the following days, with Kremlin spokesman Dmitry Peskov saying that Moscow is offering Yerevan better terms than Washington. Armenian leaders insisted afterwards that they have still not decided which foreign company should build the new nuclear facility.
Some Armenian opposition leaders and other critics of Pashinian claim that he is intent on ending Armenia’s reliance on nuclear energy under pressure from Azerbaijan and Turkey. Pashinian gave them more ammunition in late August with ambiguous remarks on the issue made in the Armenian parliament. In particular, he noted that the country’s former government had pledged to close the Metsamor plant.
The remarks followed Azerbaijani President Ilham Aliyev’s claim that the Soviet-built facility is “obsolete and poses a danger to the entire region.” Aliyev said Azerbaijan is ready to supply electricity to Armenia after its closure. In an apparent rebuff of Aliyev’s statement, the Russian Foreign Ministry insisted on August 22 that Metsamor is safe enough and vital for Armenia’s “sovereignty and energy security.”
—
Moscow Again Brings Up Yerevan’s Accession To ‘Anti-Russian’ Court
- RFE/RL’s Armenian Service
Amid heightened tensions with Armenia, Russia’s Security Council again cited on Tuesday the Armenian government’s decision to join an international court that issued an arrest warrant for Russian President Vladimir Putin in 2023.
The Armenian parliament ratified the founding treaty of the International Criminal Court (ICC), also known as the Rome Statute, three years ago despite stern Russian warnings. Armenia’s Constitutional Court gave the green light for the ratification in March 2023 one week after the ICC issued the arrest warrant for Putin over war crimes allegedly committed during Russia’s invasion of Ukraine.
Bringing Azerbaijan to justice for its war crimes against Armenians and preventing more Azerbaijani attacks on Armenia was the main official rationale for the ratification initiated by Prime Minister Nikol Pashinian’s government. Armenian opposition politicians argued that Azerbaijan is not a party to the Rome Statute and would therefore ignore any pro-Armenian ruling by the ICC. They said the real purpose of joining the court is to drive another wedge between Russia and Armenia and score points in the West.
Yerevan has not filed any lawsuits against Baku in the ICC since then. It essentially ruled out such a course of action last year with the initialing of an Azerbaijani-Azerbaijani peace treaty that commits the two South Caucasus countries to withdrawing their international lawsuits filed against each other.
“As far as I know, the Armenian authorities have not yet appealed to the court or initiated any investigation,” a spokesman for the Russian Security Council said in comments to the press cited by Russian news agencies.
The unnamed official insisted that Yerevan decided to submit to the ICC’s jurisdiction at the behest of the European Union. The Hague tribunal has repeatedly demonstrated its “readiness to carry out the political orders of Western sponsors,” claimed the official.
The Security Council secretary, Sergei Shoigu, listed Armenia’s accession to the ICC among “unfriendly” steps taken by Pashinian’s administration during a meeting at the Kremlin in May. Russian authorities banned imports of Armenian agricultural products and beverages in the following weeks. They also warned of more serious economic sanctions against Armenia.
Putin and Pashinian are expected to meet in Moscow later this year for further talks on the future of Russian-Armenian relations. Yerevan is facing growing Russian pressure to quickly choose between seeking EU membership and remaining part of a Russian-led economic bloc.
—
RFE/RL – Another Pashinian Critic Arrested For ‘Hate Speech’
- Naira Bulghadarian
In a continuing crackdown on Prime Minister Nikol Pashinian’s detractors, Armenian law-enforcement authorities arrested on Tuesday an outspoken writer and playwright on charges of spreading antigovernment “hate speech” on social media about two years ago.
Armenia’s Investigative Committee claimed that Vahram Sahakian incited “hatred, intolerance and hostility” in a Facebook post in January 2025. The law-enforcement agency did not publicize the post. It based the accusation on the findings of an “expert assessment” received by it on September 1.
Sahakian, who never minced his words to attack current and former government officials or other individuals, was due to appear before a court in Yerevan late in the evening. His lawyer, Ruben Melikian, said it is not yet clear whether prosecutors will ask the court to remand him in pretrial custody. Sahakian will face between one and four years in prison if convicted.
Several other individuals highly critical of the government have also been prosecuted on the same or similar accusations over the past year. Armenian prosecutors did not deny last November reports that they are monitoring people posting angry comments about Pashinian and other state officials and have ordered criminal investigations into some of them. The total number of such criminal cases remains unknown.
In February, a young man in Yerevan was arrested for posting an offensive video about Pashinian on the TikTok platform. Around the same time, a 55-year-old woman from the northwestern town of Akhurian was prosecuted for making a disparaging statement about the prime minister and his family in a private message sent online.
Another Yerevan resident was arrested in May right after using offensive language to attack Pashinian during campaigning for the June 7 parliamentary elections. The man, Artak Avetisian, was initially charged with disseminating hate speech. The charge was later changed to one of grave “hooliganism.” A court in the Armenian capital acquitted Avetisian last week.
No Pashinian supporters have been prosecuted for offending or voicing threats against opposition politicians. Pashinian himself has regularly insulted opposition leaders and other critics. During the parliamentary election campaign, he pledged to “take out” his main political foes.
—
Միլիոններ՝ պաշտոնյաներին, բայց խնայվող բյուջե՝ զոհված զինծառայողի ընտանիքի հա
Սեպտեմբեր 29, 2026
2021 թվականի նոյեմբերին Վայքի N զորամասի մարտական դիրքից անհետացած, ապա դատարանի որոշմամբ մահացած ճանաչված պայմանագրային զինծառայող Վահե Մանուկյանի այրին՝ Լիանա Մելիքսեթյանը, ահազանգում է՝ պետությունն իրեն ու իր 3 անչափահաս երեխաներին զրկել է անապահովության նպաստից։
Նոր համակարգի «հարվածը». զոհված զինծառայողի ընտանիքը՝ անապահովության շեմից դուրս
Վահե Մանուկյանի անհետացումից շուրջ մեկ տարի անց դատարանը նրան ճանաչեց մահացած։ Դրանից հետո ընտանիքը, անապահովության նպաստից բացի, սկսեց օրենքով սահմանված կարգով հատուցումներ ստանալ նաև «ԶԻՆԱՊԱՀ» զինծառայողների ապահովագրության ազգային հիմնադրամից։
Սակայն այս տարվա հուլիսից Սոցիալական ապահովության ծառայությունը զոհված զինծառայողի ընտանիքի եկամուտը «շատ է համարել»․ գերատեսչությունը մերժել է նպաստի տրամադրումը՝ հետևյալ ձևակերպմամբ. «Ընտանիքի մեկ հաշվարկային անդամի ամսական եկամտի չափը բարձր է ՀՀ կառավարության սահմանած անապահովության նպաստ ստանալու իրավունք տվող սահմանային շեմից»։
Պաշտոնական գրության մեջ ավտոմատ կերպով հավելել են. «Ձեր ընտանիքը չի ճանաչվել անապահով», իսկ որպես այլընտրանք՝ չզբաղված անդամներին առաջարկել են աշխատանքի խորհրդատվություն։
Զրկված են անգամ կոմունալ վճարումների համար նախատեսված զեղչերից
168․am-ի հետ զրույցում Լիանա Մելիքսեթյանը հուզմունքով պատմեց, որ երեք անչափահաս տղաներից մեկը հատուկ խնամքի կարիք ունի, և ինքն ի վիճակի չէ աշխատել ու համատեղել խնամքը։
«Հիմա նպաստը, գազի, լույսի, ջրի զեղչերը… դուրս եկան։ Մնաց միայն հիմնադրամի տված գումարը։ Ասում են՝ ամենքին հասանելիք 70 ու քանի հազար դրամը հերիք է, թե՝ ցախ կառնես, ինչ կանես, ոնց կանես, ձմեռ կհանես…Հիմա չեմ էլ կարողանա «պլիտա» միացնել, ոչ էլ գազ օգտագործել, որովհետև զեղչերը զրոյացվել են։ Ասում են՝ ձեր ամսական եկամուտը սպառողական զամբյուղին համապատասխան է»,- մանրամասնեց նա։
Զոհված ճանաչված զինծառայողի այրին փաստում է, որ իր շրջապատում նպաստից զրկվել են բազմաթիվ այլ ծայրահեղ անապահով ընտանիքներ. «Մարդ կա՝ 6 մանկահասակ երեխա ունի, ամուսնու սիրտը ստենդավորված է, սկեսուրն ընդհանրապես շարժունակ չէ, բայց իրենցն էլ են կտրել։ Հաշմանդամություն, շաքարային դիաբետ ունեցող երեխայի թոշակն են կտրել»։
Հիշեցնենք, որ անապահովության գնահատման նոր համակարգը, Կառավարության N 840-Ն որոշման համաձայն, 2026 թվականի հուլիսի 1-ից արդեն ամբողջությամբ գործում է Երևանում և ՀՀ բոլոր մարզերում (Կոտայքի և Սյունիքի մարզերում այն ներդրվել էր դեռ 2025-ի մարտից)։ Այս ռեֆորմին զուգահեռ՝ հարյուրավոր քաղաքացիներ ահազանգում են, որ զրկվել են գոյատևման նվազագույն միջոցներից։
Աղքատության հաշվին խնայողություն՝ պաշտոնյաների բարձրացող աշխատավարձերի ու պարգևավճարների ֆոնին
Մինչ անապահով ընտանիքների հաշվին բյուջետային միջոցներ են խնայվում, Կառավարության անդամներն ու բարձրաստիճան պաշտոնյաները շարունակում են միլիոնավոր դրամների պարգևավճարներ ստանալ։ Ավելին՝ սեպտեմբերի 17-ին գործադիրը հավանություն տվեց պետական պաշտոնյաների վարձատրության համակարգի փոփոխություններին, որով էականորեն վերանայվում և բարձրացվում են նրանց հիմնական աշխատավարձերը։ Միայն այս ծրագրի իրականացման համար 2027 թվականի պետական բյուջեից կպահանջվի շուրջ 30 միլիարդ դրամ լրացուցիչ միջոց։
—
Տնտեսական ակտիվության աճը դանդաղում է. «ԼՈՒՅՍ» հիմնադրամ
Սեպտեմբեր 29, 2026
«ԼՈՒՅՍ» հիմնադրամը վերլուծել է ՀՀ տնտեսության սոցիալ-տնտեսական զարգացումները 2026թ. հունվար-օգոստոս ամիսներին։
Այսպես.
- Տնտեսական ակտիվության աճը 2026թ. հունվար-օգոստոս ամիսներին բարձր մակարդակում է, սակայն վերջին ամիսներին նկատվում է դրա աստիճանական դանդաղում և աճի կառուցվածքի անհավասարակշռության վատթարացում։ Հունվար-օգոստոսի կուտակային աճը կազմել է 7.3%: Ութ ամիսների աճը հիմնականում ապահովվել է ծառայությունների, արդյունաբերության և շինարարության ոլորտների հաշվին։ Միաժամանակ, ծառայությունների և շինարարության բարձր աճի պայմաններում արդյունաբերությունում օգոստոսին անկում է գրանցվել, իսկ առևտրի աճը մնացել է գրեթե զրոյական։ Արտաքին առևտրի դինամիկան, կապիտալ ծախսերի կրճատումը և գնաճի՝ թիրախային միջակայքից բարձր մակարդակը ևս վկայում են, որ բարձր ընթացիկ աճը չի վերածվում հավասարակշռված և երկարաժամկետ կայուն աճի։ Կարևոր է ոչ միայն աճի տեմպի պահպանումը, այլև դրա կառուցվածքի և որակի բարելավումը:
- Արտաքին առևտրում արտահանման և ներմուծման կուտակային դինամիկան շարունակում է շարժվել հակադիր ուղղություններով։ Օգոստոսին արտահանման տարեկան անկումը փոխարինվել է 1.3% աճով, իսկ հունվար-օգոստոսի կուտակային անկումը կազմել է 6.5%։ Միաժամանակ, ներմուծման աճն օգոստոսին կազմել է 14.9%, իսկ կուտակային աճը՝ 9.3%։ Այս տարբերությունը մեծացնում է արտաքին առևտրային հաշվեկշռի վատթարացման ճնշումը։ Հատկանշական է հունվար-հուլիսին բուսական ծագման արտադրանքի արտահանման գծով գրանցված 31.7% անկումը, որը կարող է արտացոլել նաև ՌԴ-ի կողմից հունիսից կիրառված սահմանափակումների հնարավոր ազդեցությունը:
- Հարկաբյուջետային հատվածում ծախսերի կառուցվածքը մտահոգիչ է։ 2026թ. հունվար-օգոստոսին ընթացիկ ծախսերն աճել են 17.8%-ով, մինչդեռ կապիտալ ծախսերը նվազել են 25.0%-ով։ Կապիտալ ծախսերի նվազումը շարունակում է սահմանափակել բյուջետային ներդրումների միջոցով տնտեսության պոտենցիալի զարգացման հնարավորությունները:
- Արտերկրից դեպի ՀՀ փոխանցվող դրամական միջոցների զուտ ներհոսքի կուտակային աճն արագացել է: Դրամական փոխանցումների զուտ ներհոսքը դարձել է ներքին պահանջարկին և արժութային շուկային աջակցող լրացուցիչ գործոն։ 2026թ. հունվար-հուլիսին ՀՀ բանկերի միջոցով ֆիզիկական անձանց դրամական փոխանցումների զուտ ներհոսքը կազմել է շուրջ 1.87 մլրդ ԱՄՆ դոլար՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի 716.6 մլն ԱՄՆ դոլարի դիմաց՝ աճելով 2.61 անգամ կամ 160.6%-ով։ Դրամական ներհոսքի աճի պայմաններում ՀՀ դրամը շարունակում է արժևորվել ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ:
Վերլուծությունն ամբողջությամբ հասանելի է հետևյալ հղումով.
—