Category: News

ՀՀԿ ԳՄ անդամ Արտակ Զաքարյանը գրել է․

«Նոբելյան մրցանակի կոմիտեն մերժել է ԱՄՆ նախագահին խաղաղության մրցանակի արժանացնելու՝ Փաշինյանի և Ալիևի համատեղ դիմումը:

Ըստ Դոնալդ Թրամփի սոցցանցում արված գրառման՝ նա կարգավորել է ութ հակամարտություն, իսկ խաղաղության նոբելյան մրցանակը ստացել է մի կին, ում ոչ ոք չի ճանաչում և չգիտեն, թե ինչի համար:

Տարբեր աղբյուրներ նշում են, որ մրցանակ ստացած կինն ավելի շատ հայտնի է որպես ՀԱՄԱՍ-ի ջատագով ու նրա շահերի պաշտպան:

Նախագահ Թրամփի գրառումից ակնհայտորեն երևում է, որ նա նեղացած է նաև Նորվեգիայից ու բարկացած է տեղի ունեցածով: Նա նշել է, որ հակամարտությունների կարգավորման ընթացքում հանդես է եկել ԱՄՆ անունից: ԱՄՆ և իր նախագահը պետք է արժանանային խաղաղության ութ մրցանակի՝ յուրաքանչյուր հակամարտության կարգավորման համար:

Կարելի՞ է արդյոք ենթադրել, որ Փաշինյանի ու Ալիևի համատեղ դիմումը մերժելով՝ նոբելյան կոմիտեն վստահ չէ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև «խաղաղության» հարցում, կամ չի կարևորում այն: Կարծում եմ կա նաև այդ հանգամանքը:

Այնպես, ինչպես նախորդ տարիների մրցանակների տրամադրման հարցում վստահ չի եղել Իրանի և Իսրայելի, Իսրայելի և ՀԱՄԱՍ-ի կամ Պակիստանի և Հնդկաստանի միջև «խաղաղության» հարցերում: Այդ հակամարտությունները ևս նախագահ Թրամփը դասում է իր կողմից կարգավորված խնդիրների շարքին, որոնց համար ակնկալվում էր խաղաղության մրցանակ:

Նախորդ տարիներին ԱՄՆ Նսխագահ Թրամփին խաղաղության մրցանակ տրամադրելու համար, Նորվեգիայի նոբելյան կոմիտեին դիմել են Նորվեգիայի խորհրդարանի պատգամավոր Քրիստիան Տիբրինգ-Գյեդդեն, ԱՄՆ կոնգրեսական Դարել Իսան, Պակիստանի կառավարությունը, Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նաթանյահուն, Կամբոջայի վարչապետ Հուն Մանեթը և ԱՄՆ կոնգրեսական Կլաուդիա Թեննին»:

Հոկտեմբերի 8-ին Արցախի 44-օրյա պատերազմում հերոսացած կապիտան Իշխան Պետրոսյանի Հիշատակի օրն էր։ Ընտանիքի անդամները, հարազատները, ընկերները, կապիտանի հետ մարտական ուղի անցած տղաները հավաքվել էին մեկ վայրում՝ Իշխան Պետրոսյանի հայրենի գյուղի՝ Քասախի մշակույթի տանը, հիշելու ու խնկարկելու հերոսի հիշատակը։

6 տարի է՝ Իշխան Պետրոսյանի մասին որևէ մեկն անցյալով չի խոսում, նա իր թողած ավանդով, անցած ճանապարհով ներկա է բոլորի սրտերում։

Իշխան Պետրոսյանը հայրենիքի նվիրյալ էր, բնավորությամբ անհանգիստ, երբ խոսքը հատկապես վերաբերում էր իր հողի պաշտպանությանը։ 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին, երբ Ադրբեջանը հարձակվեց Արցախի վրա, Իշխան Պետրոսյանն առաջիններից էր, որ մեկնեց Արցախ՝ կամավոր, այդ ժամանակ կապիտանը թոշակի էր անցել երկար տարիների զինվորական ծառայությունից հետո։

Իշխան Պետրոսյանի կինը՝ Արուս Հարությունյանը,  դժվար է համակերպվել ու համակերպվում այն իրականության հետ, որտեղ չկա կապիտանը՝ իր հումորով, ծիծաղով, միաժամանակ՝ խստապահանջությամբ, ով իր երկու դուստերի ու կնոջ համար նախևառաջ ընկեր էր։

«Դժվար է ամեն ինչ, սկզբում երբ դուրս էի գալիս, մտածում էի, որ ամեն տեղ կարող եմ հանդիպել Իշխանին…

Երեխաներիս դաստիարակության հարցում ինքս ավելի խիստ եմ եղել, Իշխանը բոլորիս հետ ընկեր էր։ Երբ տուն էր մտնում, մեր տանն արդեն ուրախություն էր, երբեք հացի մենակ չի նստել։

Մենակությունը մեզ համար չի եղել, որովհետև միշտ շրջապատված ենք եղել ընկերներով, հարազատներով, որովհետև Իշխանը լավ ընկեր էր, որդի, լավ հայր ու ամուսին։

Այն, ինչ հիմա կատարվում է մեր շուրջը, սա մեր հերոս տղաների և Իշխանի դրած հիմքերն է, թողած հայրենասիրությունը, որը մեզ դրդում է վրեժի։ Բազմիցս ասել եմ, մեր տղաները կռվել են ու կռվել են մինչև վերջ, իրենք թիկունքից են դավաճանվել։ Սա որևէ մեկը չի մարսելու, մենք մեր պայքարը մինչև վերջ տանելու ենք…»,- 168.am-ի հետ զրույցում նշեց Արուս Հարությունյանը։

Փառավոր էր այն ուղին, որով անցավ կապիտան Իշխան Պետրոսյանը, ով մարտի դաշտում ընկերներին ոգևորում էր, ժամկետային զինծառայողներից մեկ քայլ առաջ կանգնում՝ թշնամու կրակն իր վրա ընդունելով՝ պաշտպանում նրանց, հետո էլ բարձրաձայն ասում. «Տղերք, հաղթանակից հետո բոլորս հոկտեմբերի 19-ին գնալու ենք դստերս հասանիքին»։

Կապիտանի հիշատակին նվիրված հուշ-երեկոն բացվեց Անահիտ Մութաֆյանի հեղինակած «Երդվում եմ» ֆիլմի ցուցադրմամբ, որն Իշխան Պետրոսյանի ու պատերազմում նահատակված մյուս տղաների հերոսական ուղու, մտորումների, Արցախի ամբողջական կորստի ու վերջում այն մեծ հույսի մասին էր, որ Արցախը հավերժ չի կարող լինել օկուպացված, և յուրաքանչյուրն ինքն իր մեջ պետք է երդվի Արցախը վերադարձնելու համար։

Ֆիլմի հեղինակի խոսքով՝ պատերազմում ընկած տղաները չպետք է ներեն մարդկանց այսօրվա լռության, անկյալության, նաև այն ամենի համար, ինչը մինչև օրս Հայաստանում կատարվում է։

«Ֆիլմը ստեղծելու գաղափարն առաջացել է Արցախի ամբողջական կորստից հետո, երբ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից անցել էր 3 տարի, և այդ տարիների ընթացքում ամենօրյա շփումների մեջ էի Իշխան Պետրոսյանի ընտանիքի ու մյուս հերոս տղաների ընտանիքների հետ։ Մեջս շատ բան էր կուտակվել ու ինչ-որ ձևով պետք է դուրս գար, անկախ ինձանից եմ գրել սցենարը։ Սցենարը գրելուց հետո ընկերներս կարդացին, որից հետո որոշվեց ֆիլմ նկարահանել։

Այս ֆիլմում Իշխան Պետրոսյանին մարմնավորել էր Արմենը, իսկ ամենահուզիչն Իշխան Պետրոսյանի դստեր հարսանիքի պահն էր, որը պետք է տեղի ունենար 2020 թվականի հոկտեմբերի 19-ին…»,- 168.am-ին ասաց Անահիտ Մութաֆյանը։

Ֆիլմի հեղինակը վստահ է՝ որքան էլ իշխանությունը ձգտի փակել Արցախի թեման, չի հաջողելու, քանի որ իր ու իր նման հազավոր մարդկանց համար Արցախի թեման երբեք չի կարող փակվել, քանի որ Արցախը եղել է ու պետք է մնա հայկական։

«Քանի դեռ մենք, մեր երեխաները կանք, Արցախի թեման չի կարող փակվել, մենք մեծացել ենք այդ թեմայի քննարկումների ու պայքարի մեջ, այսօր էլ իմ եղբոր երեխաներն են Արցախով ապրում, սերնդեսերունդ սա այդպես գնալու է։

Թող իմ սերն Արցախի հանդեպ պատերազմ հրահրի, պատերազմը մենք չենք հրահրում, պատերազմ հրահրողն արդեն իսկ հրահրել է։

Այս ֆիլմի ցուցադրությունը ես չկարողացա կազմակերպել որևէ կինոթատրոնում, քանի որ պատճառաբանում էին, որ «Արցախն արդեն իսկ քաղաքական թեմա է, որևէ դահլիճ չեն կարող տրամադրել քաղաքական թեմայի համար»։ Ես էլ փոքր-փոքր ցուցադրություն եմ կազմակերպել։ Որքան էլ փորձեն խեղդել, ֆիզիկայից պետք է զսպանակի ուժը սովորեն, որքան զսպանակը սեղմում են, այնքան արագ է բաց թողնվում»,- նշեց Անահիտ Մութաֆյանը և հավելեց, որ առաջիկայում ֆիլմը կցուցադրվի Իրանի, Կանադայի, Բելգիայի հայկական համայնքներում։

2020 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Իշխան Պետրոսյանն արդեն Ջրականի դիրքերում էր, նրա մարտական ընկերները հետո են պատմել, թե ինչպես է կապիտանը ինքնամոռաց առաջ նետվել՝ պաշտպանելու ոչ միայն իր ընկերներին, այլև Արցախի հողը. «Կռիվ տալ ոչ մի քայլ հետ» կարգախոսով։

Կռվի թեժ պահերին վերջին զանգն է կատարել՝ կնոջը հուսադրել է, թե ամեն ինչ լավ է, հետո կզանգահարի.

«Մենք չենք նահանջի, մինչև վերջ կպայքարենք»,- ասել է կապիտանը, բայց հետո այդպես էլ չի զանգահարել…

Իշխան Պետրոսյանը պայքարել է մինչև հոկտեբերի 9-ը, որից էլ բռնել է հավերժի ճամփան՝ փրկելով ընկերների կյանքը։

Հայաստանի Հանրապետության Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը դրամաշնորհի հատկացման պայմանագիր է կնքել «ԳԵՎՈՐԳԻԱՆ ԿՈՆՑԵՌՆ» ՍՊԸ-ի հետ: ՍՊԸ-ն կկազմակերպի դպրոցականների միջև անցկացվող «ՀՀ Վարչապետի գավաթ» լողի մրցաշարի նախապատրաստումն ու եզրափակիչ փուլը։

Համաձայն ստորագրված պաշտոնական փաստաթղթերի՝ ծրագրի իրականացման համար պետական բյուջեից հատկացվել է ընդհանուր առմամբ 60 մլն 645.000 դրամ:

Գումարի շրջանակում մատակարարը պետք է ապահովի սննդի և տրանսպորտային ծառայությունները, ինչպես նաև՝ պատվոգրերի,  հավաստագրերի տպագրությունը, մեդալների, ծաղիկների, հուշանվերների, շապիկների ու գլխարկների ձեռքբերումը, լողավազանի վարձակալությունը, ինչպես նաև՝ մրցաշարի ուղիղ հեռարձակումն ու գովազդային արշավը։

Այս մատակարարի մասին 168․am-ը տասնյակ հրապարակումներ ունի․ այս ուշադրության պատճառը հենց պետական գերատեսչությունների նախընտրությունն է։  «Գևորգիան Կոնցեռնի» սեփականատերը Վլադիմիր Գևորգյանն է, որն իրեն ու իր ընտանիքին առնչվող այլ ՍՊԸ-ներով՝  «Կոնցեպտ Իվենթս», «Օլ հոթելս», «Պեցցո», «Լոռե Թրավել» և այլն, մասնակցում է պետգնումներին և հաճախ պայմանագրեր կնքում առանց մրցույթի։

Politico պարբերականը գրել էր, որ Ֆրանսիան արգելափակել է Ադրբեջանի հետ ՆԱՏՕ-ի գործընկերության գործընթացը՝ երկկողմ տարաձայնությունների պատճառով, իսկ Թուրքիան արգելափակել է Հայաստանի հետ գործընկերությունը՝ պնդելով, որ երկու ծրագրերն էլ պետք է հաստատվեն միաժամանակ։

Առաջարկվող գործընկերությունները նախատեսում են ընդլայնել համատեղ զորավարժությունները, ռազմական վերապատրաստումն ու քաղաքական համագործակցությունը։

Գրեթե նույն ժամանակ Թուրքիայի պաշտպանության նախարարությունը հայտնում է, որ Թուրքիան և Ֆրանսիան ստորագրել են ճանապարհային քարտեզ` ուղղված փոխադարձ շահերի հիման վրա պաշտպանության և անվտանգության ոլորտներում համագործակցությունը զարգացնելուն, ինչպես նաև՝ անվտանգային որոշ ուղղություններում արդեն գոյություն ունեցող համագործակցությանն առավել ինստիտուցիոնալ բնույթ հաղորդելուն։

Ի՞նչ է ենթադրում այս ճանապարհային քարտեզը, և ինչո՞ւ է դրա ստորագրումն ուշագրավ Հայաստանի համար։

Ճանապարհային քարտեզի համատեքստում  Թուրքիան և Ֆրանսիան  նախատեսում են պարբերաբար խորհրդակցություններ անցկացնել պաշտպանության և անվտանգության հարցերի շուրջ, խորացնել համագործակցությունը հիբրիդային սպառնալիքների դեմ պայքարի, հետախուզական տեղեկատվության փոխանակման և հակաօդային պաշտպանության ոլորտներում՝ միաժամանակ բարձրացնելով իրենց համակարգերի օպերատիվ համատեղելիությունը։

Փաստաթուղթը նախատեսում է նաև համատեղ վարժանքների ընդլայնում, զինվորական ակադեմիաների միջև անձնակազմի փոխանակման ծրագրեր, ռազմածովային նավերի մուտք նավահանգիստներ, ինչպես նաև՝ ցամաքային զորքերի, ռազմածովային և ռազմաօդային ուժերի մասնակցությամբ համատեղ զորավարժություններ:

Բացի այդ, Թուրքիան և Ֆրանսիան  մտադիր են նաև զարգացնել պաշտպանական արդյունաբերության ոլորտում համատեղ նախագծերն ու գործարար հնարավորությունները, խրախուսել տեղեկատվության և տեխնոլոգիաների փոխանակումը, ընդլայնել կապերը երկու երկրների պաշտպանական ընկերությունների միջև։

Ակնկալվում է, որ ճանապարհային քարտեզի շրջանակում հանդիպումները հերթագայությամբ կանցկացվեն Փարիզում և Անկարայում։ Առաջին հանդիպումը նախատեսվում է անցկացնել 2026 թվականի վերջին եռամսյակում՝ կողմերի միջև ձեռք բերվելիք պայմանավորվածության համաձայն։

Ֆրանսիա-Թուրքիա պաշտպանական հարաբերությունների համատեքստում հավելենք, որ ամիսներ առաջ տեղեկությունն էր շրջանառվել, թե Ֆրանսիան ավելի բաց և մեղմ դիրքորոշում է որոշել որդեգրել Թուրքիային SAMP/T համակարգի հնարավոր վաճառքի հարցում։ Իսկ Թուրքիային SAMP/T համակարգը պետք է իր՝ «Պողպատե գմբեթ» հակահրթիռային համակարգի համար:

SAMP/T-ը ֆրանս-իտալական համատեղ մշակված բազմաշերտ ՀՕՊ համակարգ է:

Ավելի վաղ Ֆրանսիան քաղաքական և աշխարհաքաղաքական տարաձայնությունների՝ այդ թվում՝ Սիրիայի հյուսիս-արևելքում թուրքական գործողությունների պատճառով սահմանափակել էր Թուրքիային զենք-զինամթերքի վաճառքը:

Երկու տարի առաջ, մասնավորապես, անդրադարձել ենք թուրքական SOM թևավոր հրթիռների շարժիչների հարցին: Այդ հրթիռներում օգտագործվել են ֆրանսիական Microturbo ընկերության TRI 40 տուրբոռեակտիվ շարժիչներ։ Ֆրանսիական շարժիչների արտահանման թույլտվության հարցի շուրջ առաջացած խնդիրները հաշվի առնելով, հետագայում թուրքական Kale Arge ընկերությունը մշակեց  KTJ-3200 ռեակտիվ շարժիչը՝ SOM թևավոր հրթիռների կիրառման համար։

Այս օրինակները ցույց են տալիս, որ Ֆրանսիա–Թուրքիա ռազմատեխնիկական հարաբերություններում առկա են՝ ինչպես համագործակցության հնարավորություններ, այնպես էլ՝ տեխնոլոգիական և քաղաքական սահմանափակումներ։ Հետևաբար, նոր ճանապարհային քարտեզի ստորագրումը դեռևս չի նշանակում, որ կողմերն արդեն համաձայնության են եկել սպառազինության համատեղ արտադրության կամ կոնկրետ տեխնոլոգիաների փոխանցման շուրջ։

Ամեն դեպքում, Ֆրանսիա-Թուրքիա պաշտպանական հարաբերությունների զարգացումը Հայաստանի համար ուշագրավ է նաև Երևանի և Փարիզի միջև ձևավորված պաշտպանական գործընկերության համատեքստում, հատկապես, երբ ռազմական և ռազմատեխնիկական համագործակցության հարցերը քաղաքական և աշխարհաքաղաքական շահերի տրամաբանության մեջ են, ինչի մասին գրել եք:

Թուրքիա-Ֆրանսիա ճանապարհային քարտեզը, ինչը ենթադրում է նաև հետախուզական տվյալների փոխանակում, կարևոր է դիտարկել  նաև, եթե հաշվենք ֆրանսիական աղբյուրների հայտնած այն տեղեկությունը, որ  Ֆրանսիան կարող է ստանձնել  Հայաստանի Արտաքին հետախուզության ծառայության կադրերի պատրաստումը, ընդ որում, այս տեղեկությունն այն ժամանակ  կապվում էր Ֆլորիան Էսկյուդիեի՝ ՀՀ-ում Ֆրանսիայի դեսպան նշանակվելու հետ, ով մասնագիտացած է ռազմավարական հարցերի, անվտանգության և կիբերանվտանգության ոլորտներում:

Մյուս կողմից, ֆրանսիական կողմը մեկ անգամ չէ, որ վստահեցրել է, թե Հայաստանի հետ ռազմավարական կամ պաշտպանական հարաբերությունները չի պայմանավորում այլ երկրների հետ իր հարաբերություններով: Ամեն դեպքում դեռ ժամանակը ցույց կտա՝ արդյո՞ք Ֆրանսիան կկարողանա միաժամանակ խորացնել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ և շարունակել Հայաստանի զինված ուժերի արդիականացմանն աջակցությունը՝ առանց իր քաղաքական առաջնահերթությունները վերանայելու։

Եկեղեցու «բարենորոգման» հարցով ԱԺ հանձնաժողովը ոչ թե հանձնախումբ, այլ հակասահմանադրական հանցախումբ է։ ԱԺ-ն օրենսդիր մարմին է և պետք է հսկի կառավարության գործունեությունը։ Այն ունի կանոնակարգ-օրենք, որի շրջանակը չի կարող գերազանցել ՀՀ Սահմանադրությունը։ Արման Եղոյանի գլխավորությամբ՝ միայն ՔՊ-ականներից բաղկացած հակասահմանադրական հանցախումբը չի կարող զբաղվել եկեղեցու ներքին հարցերով։ 168TV-ի «#ՕրաԽնդիր» հաղորդման ժամանակ նման կարծիք հայտնեց Բյուրականի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու հոգևոր հովիվ Արժանապատիվ Տեր Վրթանես քահանա Բաղալյանը։

«Սահմանադրության 17-րդ հոդվածը սահմանում է, որ եկեղեցին անջատ է պետությունից։ Իրենք, իհարկե, կարող են հանդես գալ հանրային կարևոր և մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերով, որը կարող է նաև եկեղեցին լինել, բայց ոչ այս պարագայում, քանի որ եկեղեցին Սահմանադրությամբ անջատ է պետությունից։ Սա Սահմանադրության և իրենց լիազորությունների ընդարձակում է, որի իրավունքն իրենք չունեն։ Նման իրավիճակներում ՍԴ-ն պետք է կասեցնի այսպիսի հանցախմբերի ձևավորումը։ Իրենք դեռևս նախընտրական փուլում էին հակասահմանադրական դրույթ ներառել իրենց ծրագրում, սակայն անգամ դրա արդյունքում հասարակության մեծամասնության ձայները չստացան»,- ասաց հոգևորականը։

«Չնայած վարչական ռեսուրսի չարաշահմանը, ընտրաթոշակին, պաշտոնների խոստացմանը, իրենք 50+1 տոկոս ձայն չստացան։ Մեծաթիվ ընտրակեղծիքներ են տեղի ունեցել, Նիկոլ Փաշինյանը գիշերն իր տոկոսն էր հայտարարում, Վահագն Հովակիմյանն էլ նկարում էր դա։ Բայց անգամ մեծամասնություն ստանալու դեպքում նրանք նման իրավասություն չունեին։ Քանի որ Փաշինյանը հասարակության մեծամասնության աջակցությունը չի վայելում, առավել ևս՝ եկեղեցու դեմ պայքարի հարցում հանրության աջակցությունը չունի։ Նա ունի 4-5 տոկոսանոց աջակիցների փոքր խումբ։ Ում որ նա սկսում է քննադատել, հասարակությունը սկսում է ավելի շատ պաշտպանել նրան»,- նշեց Տեր հայրը։

Քաղաքագետ Հրանտ Միքայելյանի կարծիքով՝ հակաեկեղեցական արշավն այս իշխանությունը սկսել է դեռևս իր ընդդիմադիր տարիներից․ «Արհեստականորեն ստեղծում էին հարցեր և զբաղվում հակաեկեղեցական քարոզով։ Նրանք փորձում էին այս կետին մոտենալ դեռևս 20-25 տարի առաջ։ Երբ 2018-ին Փաշինյանը եկավ իշխանության, հակաեկեղեցական շարժում սկսեց և փորձեց կաթողիկոսի փոփոխության թեման բարձրացնել, բայց դրանում նա անուղղակիորեն էր մասնակցում։ 2018-ի վերջում օտարերկրյա ֆինանսավորմամբ մի խումբ ՀԿ-ներ զեկույց ներկայացրին կառավարությանը, որով նրանից պահանջում էին բարեփոխել եկեղեցին»:

«Քանի որ հակաեկեղեցական արշավն այս ամբողջ ընթացքում արդյունքի չէր հասնում, իշխանությունը ստիպված եղավ առաջին դեմքով հարձակում սկսել եկեղեցու դեմ։ Այն սկսվեց ճիշտ այն պահին, երբ Ադրբեջանում նման պահանջ հնչեց։ Ձերբակալեցին սրբազանների, կաթողիկոսի դեմ գործ հարուցեցին, բայց եկեղեցու հեղինակությունը ժողովրդի շրջանում միայն աճեց։ Քանի որ իշխանությունն անուղղակի միջոցներով տապալվել է, անցել է ուղիղ հարձակման»,- ասաց Հրանտ Միքայելյանը:

ԱՊՀ հիմնադրման 35-ամյակին նվիրված պետությունների ղեկավարների խորհրդի գագաթնաժողովը, որն անցկացվեց Թուրքմենստանի «Ավազա» ազգային զբոսաշրջային գոտում, յուրահատուկ հարթակ դարձավ՝ ցույց տալու հետխորհրդային տարածաշրջանում տեղի ունեցող խորքային վերաձևումները:

Արտաքուստ միջոցառումն ընթանում էր ընդգծված ջերմ, անգամ «ընտանեկան» մթնոլորտում. հյուրընկալ թուրքմենական կողմը ղեկավարների համար կազմակերպել էր յուրօրինակ վրաններ, ազգագրական ցուցահանդեսներ և ավանդական հյուրասիրություն:

Սակայն այդ էկզոտիկ ու «առանց փողկապների» ձևաչափի հետևում սովորաբար ընթանում է լուրջ դիվանագիտական երկխոսություն ու աշխատանք:

35 տարվա ընթացքում կառույցի կազմի փոփոխությունները՝ Վրաստանի ու Ուկրաինայի դուրս գալը, ինչպես նաև Մոլդովայի՝ 2027 թվականին դուրս գալու հայտարարված մտադրությունը, ըստ էության, էականը երկրորդականից զատելու գործընթաց են դարձել. ԱՊՀ-ում մնացել են այն 8 հիմնական երկրները, որոնք իրական տնտեսական ու անվտանգային շահեր են տեսնում այս հարթակում և հատկապես՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում:

Հատկանշական է, որ այս անգամ գագաթնաժողովին «ԱՊՀ պլյուս» ձևաչափով միացել էր նաև Իրանը. Նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը առանձնազրույց ունեցավ Վլադիմիր Պուտինի հետ՝ քննարկելով Պարսից ծոցի շուրջ լարվածությունը, էներգետիկ նախագծերն ու Կասպից ծովի էկոլոգիական խնդիրները:

Միջոցառման կուլիսներում կայացավ նաև Փեզեշքիան-Փաշինյան հանդիպում, որը թույլ տվեց ենթադրել, որ հայ-իրանական հարաբերություններում բարձրաստիճան այց ու փաստաթղթի ստորագրում է հասունանում։ Գագաթնաժողովի կուլիսներում տեղի ունեցան ոչ պաշտոնական շփումներ Փաշինյան-Պուտին, Փաշինյան-Ալիև ձևաչափերով, սակայն առանձին երկկողմ հանդիպումներ տեղի ունեցան միայն Իրանի, ինչպես նաև Թուրքմենստանի ու Ուզբեկստանի ղեկավարների հետ։

ԱՊՀ աշխաբադյան գագաթնաժողովի պաշտոնական նիստում պետությունների ղեկավարների ելույթները աչքի ընկան տարածաշրջանային անվտանգության և տնտեսական ինտեգրացիայի շուրջ ընդհանուր հռետորաբանությամբ: Նիկոլ Փաշինյանի ելույթն առանձնացավ Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության գործընթացի իրավական հենքերի ու տարածաշրջանային կոմունիկացիաների վերաբերյալ շեշտադրումներով:

Փաշինյանն իր խոսքում առանցքային տեղ հատկացրեց 1991 թվականի Ալմա Աթայի հռչակագրին՝ այն որակելով որպես խաղաղության հաստատման, սահմանազատման և ինքնիշխանության ճանաչման հիմնարար սկզբունք:

Փաշինյանը ներկայացրեց Վաշինգտոնի հռչակագրի շրջանակներում նախատեսված TRIPP նախագիծը, ապա շեշտեց Արևելք-Արևմուտք և Հարավ-Հյուսիս նոր լոգիստիկ ուղիների բացումը, ինչպես նաև Թուրքիայի հետ սահմանի ու ենթակառուցվածքների վերականգնումը ձեռնտու են տարածաշրջանի բոլոր երկրներին, իսկ ձեռք բերված խաղաղությունը, չնայած չլուծված հումանիտար հարցերին, ըստ նրա, արդեն անհերքելի փաստ է:

Ի հակադրություն սրան՝ Իլհամ Ալիևի ելույթում գերիշխում էին տարածաշրջանային լոգիստիկ ծրագրերում Ադրբեջանի առանցքային դերի մասին հավաստիացումները և հաշվետվությունը, թե ներկայումս ինչ հավակնոտ ծրագրեր ունի Ադրբեջանն այդ ոլորտում։

Սակայն հայկական լսարանի համար ամենաուշագրավ ու քննարկված դրվագներից մեկը դարձավ Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի և Նիկոլ Փաշինյանի կարճատև, բայց «բովանդակալից» շփումը:

Լուկաշենկոյի կեսկատակ-կեսլուրջ արտահայտությունը՝ «դե, մեզնից չես փախչի»՝ ուղղված Փաշինյանին, լայնորեն քննարկվեց մամուլում։

Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի այս հումորը տեղավորվում է նրա ավելի վաղ արած հայտարարությունների մեջ, թե «ում է պետք Հայաստանը», «ուր պետք է փախչի», որն էլ մի շարք այլ հայտարարությունների հետ սրեց իրավիճակը Հայաստան-Բելառուս հարաբերություններում։

Թուրքմենստանում Բելառուսի նախագահի հերթական այս անգամ կատակով ասված «մեզնից չես փախչի»-ն առաջին հայացքից սովորական միջանցքային հումոր է: Սակայն այդ «հումորն» իր մեջ պարունակում էր բավականին կոշտ և ուղղակի աշխարհաքաղաքական ակնարկ:

Այդ արտահայտության տակ թաքնված էր Մոսկվայի և Մինսկի հավաքական ուղերձը Երևանին՝ ուղղված Հայաստանի արտաքին քաղաքականության «դիվերսիֆիկացման» և Արևմուտքի հետ մերձեցման փորձերին:

Լուկաշենկոն ըստ էության ընդգծեց այն իրողությունը, որ անվտանգային, տնտեսական և աշխարհագրական տեսանկյունից Հայաստանը շարունակում է սերտորեն կապված մնալ հետխորհրդային տարածաշրջանային ճարտարապետության հետ: Ռուսաստանը, որի ապրանքաշրջանառությունն ԱՊՀ երկրների հետ գերազանցել է 110 միլիարդ դոլարը, ակտիվորեն կոչ է անում վերացնել առևտրային սահմանափակումները՝ հասկացնելով, որ տարածաշրջանային խնդիրների լուծումն ու տնտեսական զարգացումը պահանջելու են ուղիղ շփում հենց ավանդական դաշնակիցների հետ:

Հայաստան-Բելառուս այս ուշագրավ դրվագն ու Լուկաշենկոյի ուղղակի ակնարկն առավել քան խոսուն են դառնում, երբ դիտարկվում են հետխորհրդային տարածաշրջանում ընթացող ավելի լայն քաղաքական զարգացումների ու ժամկետների համատեքստում: Հայաստանյան պատվիրակության համար այս դրվագը տեղի ունեցավ այնպիսի պայմանում, երբ ԵԱՏՄ երկրների ղեկավարների կողմից Երևանին ըստ էության հստակ վերջնաժամկետ տրվեց մինչև ընթացիկ տարվա դեկտեմբեր՝ վերջնականապես կողմնորոշվելու ռազմավարական վեկտորի հարցում՝ Եվրոպական միությա՞ն հետ մերձեցում, թե՞ Եվրասիական տնտեսական միությունում լիարժեք անդամակցության պահպանում:

Սույն աշխարհաքաղաքական «ժամանակացույցի» տրամաբանական շարունակությունն է դառնալու առաջիկայում նախատեսվող Նիկոլ Փաշինյանի այցը Մոսկվա, որտեղ բարձր մակարդակի բանակցությունների առանցքում լինելու է հենց Հայաստանի արտաքին քաղաքական վեկտորի հարցը:

Մոսկովյան հանդիպումը, ըստ էության, դառնալու է այն հանգուցալուծումը, որտեղ Երևանից ակնկալվելու են ոչ թե դիվանագիտական մանևրներ կամ երկիմաստ հայտարարություններ, այլ հստակ դիրքորոշում՝ հաշվի առնելով ԵԱՏՄ-ում մնալու կամ ԵՄ-ի հետ ինտեգրացիոն գործընթացների խորացման տնտեսական ու քաղաքական հետևանքները: Այս համատեքստում Լուկաշենկոյի «մեզնից չես փախչի» ձևակերպումը ոչ այլ ինչ էր, քան Եվրասիական տնտեսական բլոկի հավաքական դիրքորոշման արտացոլումն առաջիկա բարդ ու վճռորոշ երկխոսությանն ընդառաջ։

Վերադառնալով ԱՊՀ գագաթնաժողովին՝ դրա պաշտոնական արդյունքներով ստորագրվեցին շուրջ 15 փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում էին ազատ առևտրի գոտու ամրապնդմանը, արդյունաբերական կոոպերացիային, անվտանգային ոլորտում կոորդինացիային և պատմական ժառանգության պահպանմանը: Չնայած առանձին հարցերում երկրների տարբերվող մոտեցումներին՝ կողմերն ընդգծեցին դիվանագիտական հավասարակշռություն գտնելու կարևորությունը:

Հաջորդ պաշտոնական գագաթնաժողովը նախատեսված է անցկացնել 2027 թվականին Ուզբեկստանում, իսկ մինչ այդ ղեկավարները նախատեսում են հանդիպել դեկտեմբերի 21-ին Սանկտ Պետերբուրգում՝ ավանդական ոչ պաշտոնական հավաքի շրջանակում:

Ամփոփելով՝ Թուրքմենստանում կայացած հոբելյանական գագաթնաժողովը ցույց տվեց, որ ԱՊՀ-ն շարունակում է ծառայել որպես ոչ միայն պաշտոնական համաձայնագրերի, այլև բարդ աշխարհաքաղաքական ազդակների փոխանակման հարթակ: Հայաստանի իշխանությունների համար այս հանդիպումը հերթական փորձությունն էր՝ մանևրելու ավանդական ձևաչափերի և արտաքին քաղաքական նոր առաջնահերթությունների միջև, որտեղ անգամ թեթև, «ընտանեկան» հումորի ներքո թաքնված էին լուրջ քաղաքական ազդակներն ու ռեգիոնալ իրողությունները:

168TV-ի «Թրիգեր» հաղորդաշարի հյուրը քաղաքագետ, Տնտեսագիտության բարձրագույն դպրոցի Համաշխարհային ռազմական տնտեսության և ռազմավարության ինստիտուտի կենտրոնի փոխտնօրեն Գեորգի Ասատրյանն է:

Հաղորդման ընթացքում քննարկվել են Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև միջուկային հակամարտության սպառնալիքը, հետագա էսկալացիայի հեռանկարները և մեծ պատերազմի ռիսկերը:

Խոսվել է նաև ռուս-ամերիկյան հարաբերությունների, 2026 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Դոնալդ Թրամփի և Վլադիմիր Պուտինի հեռախոսազրույցի արդյունքների, ինչպես նաև համաշխարհային և ամերիկյան շուկաներ ռուսական դիզվառելիքի մատակարարման շուրջ ձեռք բերված պայմանավորվածությունների մասին:

Անդրադարձ է կատարվել Իրանի շուրջ ստեղծված իրավիճակին, ամերիկյան քաղաքների ուղղությամբ հնարավոր հրթիռային հարվածների մասին Թրամփի հայտարարություններին և հակամարտության ընդլայնման ռիսկերին:

Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել TRIPP նախագծին, դրա աշխարհաքաղաքական նշանակությանը, Իրանի դիրքորոշմանը և տարածաշրջանային անվտանգության վրա հնարավոր հետևանքներին։

Բացի այդ, դիտարկվել են միջազգային իրավիճակի ընդհանուր սրացումը, Ռուսաստանի և Արևմուտքի առճակատումը և համաշխարհային ճգնաժամի զարգացման հեռանկարները:

Հայկ Դերզյան

—