Armenian and Syriac figures in the Jazira have called for containing current tensions, upholding dialogue and peaceful coexistence, and resisting attempts to sow discord among communities. They warned that maintaining stability is a collective responsibility during Syria’s transitional phase.
Amid the sensitive circumstances facing the region and ongoing attempts to undermine civil peace and foment Arab-Kurdish discord, particularly in Hasakah, where demonstrations originating in the Ghuwayran neighborhood have been accompanied by acts of vandalism against property and inflammatory rhetoric, our agency spoke with figures from the Armenian and Syriac communities.
Yusuf Malla, a member of the Armenian Council, said many things had recently gone off course, explaining that they had hoped the period following the fall of the Baath regime would bring better days under a new mindset and a new system. However, he said, the current situation did not reflect their hopes and aspirations.
Malla expressed dissatisfaction with the situation and attitudes prevailing in the region. Citing the position taken by Afrin residents when demanding the right to return to their homes, he noted that they had held demonstrations, raised their flags and symbols, and chanted slogans calling for their return without burning the Syrian flag, attacking other symbols, or chanting slogans offensive to any party.
Malla stressed that all displaced people have the right to return to their areas, including residents of the Ghuwayran neighborhood in Hasakah. However, he emphasized that their return must not become a means of harming the people already living in the area.
He called on tribal elders and community leaders to assume their responsibilities and stand against attempts to incite discord. He stressed the need to prevent divisions among communities, particularly between Kurds and Arabs.
He noted that relations between members of the two communities had gone beyond neighboring communities and developed into family and kinship ties. This, he said, made it essential to preserve these relationships, contain tensions, and resist attempts to destabilize the region.
At the end of his remarks, Malla urged the relevant authorities to resolve outstanding issues through dialogue and mutual understanding, stressing that violence does not lead to peace and is not a path toward resolving disputes.
He also emphasized that building a new Syria requires collective participation and creating space for all communities to live according to their identities and cultures on the basis of coexistence. Preserving this approach, he said, is everyone’s responsibility.
For his part, Habib Arditish, a representative of the Syriac community in the city of Tirbespi, underscored the importance of coexistence and resolving disputes through communication and dialogue among communities.
Arditish said the difficult experiences and circumstances the region had endured had reinforced the conviction that peaceful coexistence among all its residents must be upheld as the path toward resolving disputes.
He added that achieving coexistence was closely linked to guaranteeing the rights of all communities, as they form an integral part of the region’s social fabric.
Arditish concluded by emphasizing that discussion and dialogue remain the best means of addressing current political and social issues and overcoming obstacles, while avoiding anything that could fuel discord or undermine stability.
a.k
—
Never Again Means Never Again for Everybody: Karabakh and the Price of Ignorin
Nagorno-Karabakh did not empty in a single day.
For months, the Armenian population lived under increasingly severe restrictions and humanitarian deprivation. The Lachin Corridor was blocked for nine months. Food, medicine, and other essential supplies became scarce. International institutions issued warnings, while human rights organizations documented the deterioration.
In February 2023, the International Court of Justice ordered Azerbaijan to take all measures at its disposal to ensure unimpeded movement of persons, vehicles and cargo through the Lachin Corridor in both directions. Armenian experts were warning that the Armenians of Karabakh were facing a direct threat of genocide, calling for urgent international action based on human rights and international law.
Assessing the consequences of Azerbaijan’s blockade and military intervention in Karabakh, former International Criminal Court prosecutor Luis Moreno Ocampo warned in August 2023 that there was a reasonable basis to believe that genocide was being committed against the Armenians of Nagorno-Karabakh. He argued that the deliberate deprivation of food, medicine, and other essential goods could constitute genocide under Article II(c) of the Genocide Convention and warned that without immediate action, the Armenian population could be destroyed within weeks.
Israel was a major supplier of arms to Azerbaijan before and during the 2020 Nagorno-Karabakh war. According to the Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Israel accounted for 27 percent of Azerbaijan’s imports of major arms from 2011 to 2020 and 69 percent from 2016 to 2020. Israeli-supplied loitering munitions, unmanned aerial vehicles, and other systems were used during the 2020 war.
This does not establish a direct causal link between Israeli arms transfers to Azerbaijan and the later humanitarian crisis in Gaza. But it does raise a broader question about international responsibility: When states transfer military capabilities into conflict zones, how seriously are the foreseeable consequences for civilians and regional stability taken into account?
The warning was there. The humanitarian evidence was there. The international mechanisms were there. But prevention failed.
After Azerbaijan’s September 2023 military operation, UN agencies subsequently documented more than 100,000 Armenian refugees (the whole endogenous Armenian population from Karabakh) arriving in Armenia. Meanwhile, Armenian officials from Karabakh remain imprisoned in Baku. In February 2026, Amnesty International described the trials of 16 ethnic Armenian defendants as a “travesty” and said that their prosecution before a military court raised serious concerns and was incompatible with fair-trial guarantees. Amnesty International’s assessment therefore reinforces concerns about whether these proceedings can provide genuinely fair and impartial justice.
Karabakh was a test of whether the international community could recognize a danger before it became a catastrophe. It was also a missed opportunity to demonstrate that early warnings, preventive diplomacy and international pressure can actually protect a population before displacement becomes irreversible.
The latest OCHA Humanitarian Situation Report, dated September 12 2026, continues to document serious humanitarian and protection concerns across the Occupied Palestinian Territory. In Gaza, military activity continues to cause civilian casualties and damage to civilian infrastructure, while humanitarian operations remain constrained by access, security, and funding problems. Most people remain displaced and face severe difficulties obtaining adequate shelter, water and essential services.
The humanitarian situation is particularly severe for women and children. In the West Bank, OCHA documented more than 1,600 settler attacks causing Palestinian casualties or property damage between January and August 2026, across 275 communities – an average of 6.7 attacks every day. The report also documents continuing demolitions and displacement.
On September 10, an Israeli airstrike in northern Gaza killed a man, his wife, and their two daughters, aged eight and twelve, while they were reportedly asleep in their home. Two days later, The Guardian reported the death of 27-year-old Iman Shalouf, who was eight months pregnant, after she was shot in the head while sitting in a tent in Khan Younis; both the woman and her unborn child died. A ceasefire that does not reliably protect civilians from continuing attacks cannot by itself amount to a durable peace. The humanitarian crisis is therefore also a crisis of security, territory and displacement.
Is “Voluntary Emigration” Really Voluntary?
Perhaps the most disturbing development in the current Israeli political debate is the renewed discussion about the future of Gaza in terms of Palestinian departure.
In September, far-right Israeli ministers again promoted plans for what they call “voluntary emigration” of Palestinians from Gaza. At the same time, Israeli Foreign Minister Gideon Sa’ar said on September 9 that the government has no plans to deport Palestinians from Gaza. The distinction is important. It would be inaccurate to describe mass deportation as an established Israeli government policy. But it would be equally misleading to dismiss the political significance of senior government ministers openly advocating mass emigration.
The central question is simple: How voluntary is departure when the conditions for remaining have become unbearable?
This is where the Armenian experience becomes relevant.
What does “Never Again” Require?
“Never Again” should not be understood as a privilege belonging to the victims of one particular genocide. If it has a universal meaning, then the identity of the victims cannot determine whether their suffering matters.
Jewish organizations and activists have made precisely this argument. Jewish Voice for Peace, for example, has used the formulation “Never Again for Anybody” in its discussion of Gaza.
Raphael Lemkin, the Polish-Jewish jurist who coined the term “genocide,” was deeply influenced by his early exposure to reports of the destruction of Armenians in the Ottoman Empire. His experience contributed to his conviction that international law needed to protect national, ethnic and religious groups from destruction. He later made it his life’s mission to establish genocide as an international crime, helping pave the way for the UN Genocide Convention of 1948.
This history matters. The Armenian demand for recognition of the 1915 Genocide is not simply about preserving Armenian memory. At its strongest, it is also a demand that the lessons of mass atrocity be transformed into international mechanisms capable of preventing future atrocities.
That is why recognition of the Armenian Genocide should not be understood only as an Armenian historical demand. It can also be understood as part of a universal commitment to prevention.
Armenia formally recognized the State of Palestine on June 21, 2024, and established diplomatic relations with Palestine on September 27, 2024, well before the cruel events unfolding today, when Spain, Ireland, Norway and Slovenia had only recently taken the same step.
And this principle should also apply when the victims are Palestinians. One does not have to choose between the humanity of Israeli victims and the humanity of Palestinian victims. That is precisely what “Never Again” should mean.
Karabakh should therefore not be remembered only as a past failure. It should also be treated as a warning for populations currently at risk. The lesson of Karabakh is therefore not simply that the international community failed to prevent one particular catastrophe. It is that warnings can become meaningless if they are not translated into timely diplomatic pressure, humanitarian access, civilian protection, and other preventive measures.
Gaza presents another test of whether the international community has learned to act while there is still time.
Keywords: Armenia, Nagorno-Karabakh, Gaza, Israel, Palestine, Never Again, ethnic cleansing, genocide, peace, conflict, conflict resolution, Karabakh, warnings, early
—
168: Ի՞նչ ոճրագործություն իրականացրին ադրբեջանցիները Շուշիի ազատագրման օրը՝ Ա
Հոկտեմբեր 11, 2026
Արցախի Ասկերանի շրջանի Վարազաբուն գյուղն այն բնակավայրերից է, որը 1918 թվականի թուրք-թաթարական բախումների, ինչպես նաև Արցախյան առաջին ազատամարտի տարիներին ամենածանր հետևանքներն է կրել պատերազմներից:
Թշնամին բնակավայրն օկուպացնելով՝ խաղաղ բնակիչներին սպանել և գերեվարել է, ինչպես նաև բնակավայրը մի քանի անգամ ավերել է: 1918 թվականին օսմանյան և մուսավաթական ուժերի հրետակոծության հետևանքով Վարազաբուն գյուղում և հարևան Նախիջևանիկում բազմաթիվ տներ հիմնովին ավերվել կամ հրդեհվել են։ Խորհրդային ժամանակաշրջանում գյուղը, բնականաբար, խաղաղ է եղել:
Այդ շրջանում է կազմակերպվել գյուղի կոլտնտեսությունը, մարդիկ զբաղվել են խաղողագործությամբ, հացահատիկի մշակմամբ, զարգացել է գյուղի դպրոցն ու տնտեսական կյանքը: Վարազաբունն ունի նաև Արանզամին անունը:
Կան նաև վարկածներ այն մասին, որ հնում բնակավայրը եղել է հայ իշխանների ամառանոցավայրը:
Սակայն գյուղի ամենաարյունալի օրերը եղել են Արցախյան առաջին պատերազմի շրջանում: 1991 թվականի դեկտեմբերին ադրբեջանական ուժերը հարձակվում են Ասկերանի ուղղությամբ, օկուպացնում մի շարք գյուղեր:
Արդեն իսկ 1992 թվականին՝ Շուշիի ազատագրման օրը, ադրբեջանական ուժերը նոր գործողություններ են իրականացնում Ասկերանի ուղղությամբ, հարձակվում են նաև Վարազաբուն գյուղի վրա և իրականացնում իրենց բնորոշ ոճրագործությունը խաղաղ բնակչության նկատմամբ:
Այդ օրվա մանրամասների մասին կարողանում ենք տեղեկանալ 1993 թվականին գրված մի դիմումից: Ստորև ներկայացնում ենք դիմումն ամբողջությամբ, որտեղ մանրամասն ներկայացվում են 1992 թվականի մայիսի 10-ի արյունալի իրադարձությունները.
«ԼՂՀ Ստեփանակերտի քաղխորհրդի նախագահ՝ ընկեր Յ. Բ. Ներսիսյանին
Ասկերանի շրջանի Արանզամին գ. բնակիչ՝ փախստական, 57 տարեկան Հրանտ Մովսեսի Հակոբյանից
Դիմում
Սույնով հայտնում եմ Ձեզ, առ այն, որ ես իմ ընտանիքով մեկտեղ աշխատում և ապրում էինք գյուղում: Ընտանիքս բաղկացած էր երեք հոգուց՝ ես՝ Հրանտ Մովսեսի Հակոբյանս, ծնված 1935 թ., աշխատում էի Նախիջևանիկի միջ. դպրոցում որպես տնտեսվար:
2. Կինս՝ Բաղդասարյան Նադյա Սուրենի, ծնված 1935 թ., աշխատում էր որպես բուժկետի վարիչ և փոքրիկ աղջիկս՝ Անահիտ Հրանտի Հակոբյան, ծնված 1975 թ., սովորում էր Նախիջևանիկի միջնակարգ դպրոցի 10-րդ դասարանում: Մեզ հետ էին ապրում զոքանչս՝ ծնված 1911 թ., պենսիոներ՝ ամուսինը զոհված Մեծ Հայրենականում և հորեղբորս աղջիկը՝ Փառանձեմ Նիկոլայի Հակոբյանը, ծնված 1920 թ., բժիշկ-պենսիոներ, Բաքվից փախած:
1992 թ. մայիսի 10-ին, երբ մեր մայրաքաղաք Ստեփանակերտում ուրախ նշում էին Շուշիի հաղթանակը, թուրքերը 8 տանկով, մի քանի զրահամեքենայով և մոտ 400 հոգով մտան Դահրազ-Աղբուլաղ և Արանզամին գյուղերը:
Շատերը թողել էին գյուղը, հեռացել՝ առանձնապես կանայք և երեխաները: Երբ մերոնց ասում էի՝ դուք էլ հեռացեք, արդեն թուրքերը Աղբուլաղ գյուղում են, նրանք ինձ պատասխանում էին՝ մենք բժիշկներ ենք և իրավունք չունենք դուրս գալու, մնում ենք, որպեսզի կապենք վիրավորների վերքերը, իսկ 3-րդը՝ զոքանչս, մեծահասակ էր և գյուղից հեռանալ չէր կարող:
Թուրքերը գերուժով մտան մեր գյուղը՝ Արանզամինը: Մենք չկարողացանք դիմադրել, կռվում էինք գյուղի չորս կողմից, սակայն անարդյունք: Իմ աչքի առաջ կորցրեցինք մեր բակում գտնվող անասունները, թալանեցին տունը, վառեցին այն և թուրքերը գյուղից տարան 10 կին, որից 3-ը մեր տնից, մինչև օրս արդեն 10 ամիս է անհայտ կորած, ոչ մի տեղեկություն չունենք:
Այդքանից հետո շարունակեցինք մնալ գյուղում մինչև հունիսի 12-ը։ Երբ մերոնք մեզ հույս էին տալիս և ասում էին․ «Արդեն մենք ենք հարձակվելու և մինչև Բարդա․ «Անահիտի» աղբյուրը պիտի վերցնենք։ Սակայն թուրքերը նորից էին թարմացնում իրենց ուժերը, հունիսի 12-ին մեծ մասշտաբով հարձակվելով վերցրեցին Ասկերանի շրջանի 5 գյուղեր՝ Դահրազ, Աղբուլաղ, Արանզամին, Փիրջամալ, Նախիջևանիկ, որտեղ և մնացին մոտ 3 ամիս։ Բացի երիտասարդ կռվողներից, գյուղում ոչ մեկը չմնաց։ Աղջկաս հետ եկանք քաղաք Ստեփանակերտ։
Ապրելու տեղ գտանք Լենինի 21 փողոցի համար 30 տանը։ Մեկ սենյականոց բնակարանում, որը պատկանում էր մեր բարեկամ Իզաբելա Ասլանյանին՝ 81 տարեկան-պենսիոներ։ Ինքը օգնության ու խնամակալի կարիք է զգում, իսկ մենք՝ տան։ Ուստի իր համաձայնությամբ խնդրում ենք մեզ գրանցեք Իզաբելա Ասլանյանի տանը, մինչև մեր գյուղերի վերականգնումը։ Հույսով եմ, որ դիմումս չեք մերժի։
Դիմող․՝ Հրանտ Հակոբյան,
10․03․93․ թվական»։
(Այս փաստաթղթին ժամանակին կարողացել ենք ծանոթանալ Ստեփանակերտի Ազգային արխիվում՝ 2017 թվականին):
1992 թվականից հետո գյուղն ազատագրվեց հայկական ուժերի կողմից: 2020 թվականի պատերազմի ժամանակ Վարազաբունը շարունակեց մնալ Արցախի Հանրապետության կազմում: 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-20-ին տեղի ունեցած պատերազմից հետո գյուղն օկուպացվեց թշնամու կողմից: Այս բացառիկ նամակը փաստում է այն իրողությունը, որ թշնամին բոլոր ժամանակներում չի կորցրել իր ձեռագիրը:
Նրա գենետիկայի և բնության մեջ է դրված հայ մարդուն դաժանորեն սպանելը և գերեվարելը: Եվ այդպես լինելու է միշտ:
Զ. Շուշեցի
—
«ՌԴ պատժամիջոցների վերացումը կարող է փոխել ընդհանուր միջազգային իրավիճակը. աշ
Հոկտեմբեր 11, 2026
ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը և ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը երեկ՝ հոկտեմբերի 9-ի ուշ երեկոյան, հեռախոսազրույց են ունեցել։ ԱՄՆ նախագահը հետախոսազրույցից հետո հայտարարել է, որ Ռուսաստանի նախագահի հետ հաջող հեռախոսազրույցի ընթացքում պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել դիզելային վառելիքի մեծածավալ մատակարարումների շուրջ։ Նրա խոսքով՝ Ռուսաստանը վառելիք կմատակարարի ամերիկյան և համաշխարհային շուկաներին։
Այս զրույցը տևել է մեկուկես ժամ, որից հետո Թրամփը գրառում էր կատարել և շնորհակալություն հայտնել ՌԴ նախագահին՝ այս գործարքի համար։
ԵՊՀ քաղաքական ինստիտուտների և գործընթացների ամբիոնի վարիչ, քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Գարիկ Քեռյանի բնորոշմամբ՝ ամեն ինչ շատ պարզ է, թաքնված որևէ բան չկա։
«Պատժամիջոցները, որոնք դրված էին ՌԴ-ից արտահանվող վառելիքի և գազի վրա բավականին լուրջ տնտեսական խնդիրներ են առաջացրել և՛ եվրոպական երկրներում, և՛ Միացյալ Նահանգներում։ Հատկապես Միացյալ Նահանգներում, որտեղ մեծաքանակ մեքենաներ կան, որոնք աշխատում են դիզելային վառելիքով, կա նաև նավատորմ, որն օգտագործում է դիզելային վառելիք։ Պատժամիջոցների հետևանքով Միացյալ Նահանգները զրկվել էր ռուսական բավականին հարմար գնվող ներկրվող դիզելային վառելիքից, և սա շղթայական մեծ թանկացումներ էր առաջացրել Միացյալ Նահանգների գրեթե բոլոր ոլորտներում, օրեցօր աճում էր սոցիալական դժգոհությունը Թրամփի վարչակարգի նկատմամբ։
Նոյեմբերին էլ տեղի են ունենալու Կոնգրեսի միջանկյալ ընտրությունները, փորձագետների ու վերլուծաբանների մեծ մասը նշում է, որ սոցիալական նման լարվածության պահպանության պայմաններում հանրապետականները շատ քիչ շանս կունենան հաղթելու։ Իսկ այս ամենի հետևանքը լինելու է այն, որ Կոնգրեսը կանցնի Դեմոկրատների վերահսկողության տակ և օբյեկտիվ հիմքեր կստեղծվեն Թրամփի պաշտոնազրկումը՝ իմպիչմենտն իրականացնելու համար»,- 168.am–ի հետ զրույցում ասաց Գարիկ Քեռյանը։
Նրա խոսքով՝ սա էլ դարձել է այն կարևոր ազդակը, որը ստիպել է Թրամփին գնալու նման քայլի։ Երկրորդ ազդակն էլ ձգվող պատերազմն է Ուկրաինայում և Մերձավոր Արևելքում։ Ըստ էության այնպես է ստացվել, որ նույնիսկ ժամկետի երկարաձգումը և ԵՄ երկրների կողմից Ուկրաինային ցուցաբերվող ռազմատեխնիկական և տնտեսական օգնությունը չի փոխում իրավիճակը։
Քաղաքագետի դիտարկմամբ՝ այս ամենը շատ վատ է անդրադառնում Թրամփի վարչակարգի վրա, որովհետև 2024 թվականի նախընտրական ամբողջ արշավի ընթացքում նա խոստացել էր, որ իշխանության գալուց հետո շատ արագ կերպով կավարտի բոլոր պատերազմները։
«Հիմա հակառակ պատկերն է ստացվում, ոչ միայն չի հաջողվել ավարտել պատերազմն Ուկրաինայում, այլ ավելին՝ Թրամփն արկածախնդրորեն մխրճվեց Իրանի դեմ պատերազմի մեջ։ Այս պատկերը պետք է փոխվեր, հակառակ պարագայում Թրամփի ամբողջ նախընտրական արշավի բովանդակությունը կարող է հօդս ցնդել և անբարենպաստ վիճակ ստեղծել նոյեմբերին կայանալիք ընտրություններում»,- հավելեց Գարիկ Քեռյանը։
Մեր զրուցակիցը նաև շեշտեց՝ Թրամփը նաև շատ լավ հասկանում է, որ եթե պատերազմը շարունակվի, ինչ անկանխատեսելի հետևանքներ կարող է ունենալ, որովհետև վերջերս Պուտինի նախագահությամբ ընթացած Անվտանգության խորհրդի նիստում արված հայտարարությունները պարզ ազդակ էին եվրոպական երկրներին, Միացյալ Նահանգներին, որ անհրաժեշտության դեպքում Ռուսաստանը ստիպված կլինի դիմելու նաև միջուկային հարվածների, ինչը կարող էր բերել Եվրոպայի ու Միացյալ Նահանգների երաշխավորված ոչնչացման, իհարկե, նաև Ռուսաստանի գլոբալ աղետի։
«Համադրելով այս ամենը, տեսնում ենք, որ Թրամփի հետնահանջը ՌԴ-ի հետ դիմակայունությունից ունի և՛ տնտեսական, և՛ քաղաքական ու էքզիստենցիալ լուրջ նախադրյալներ։ Պատժամիջոցների վերացումը կարող է փոխել նաև ընդհանուր միջազգային իրավիճակը, որովհետև միլիոնավոր տոննաների դիզվառելիքի վաճառքի թույլտվությունը, նաև պատժամիջոցների հանումը կամ մեղմացումը կհզորացնի Ռուսաստանի տնտեսական պոտենցիալը։ Սա էլ իր հերթին՝ կնպաստի Ռուսաստանի գերակշիռ դերի բարձրացմանը։
Փորձագիտական շրջանակներում առկա կարծիքը, թե՝ մոտ ապագայում կարող ենք ականատես լինել Ռուսաստանի, Միացյալ Նահանգների և Չինաստանի միջև նոր գլոբալ համաձայնության, կամ, ինչպես ես եմ հաճախ նշում՝ փաստացիորեն աշխարհը գնում է դեպի նոր Յալթայի՝ նոր բաժանման և գլոբալ ազդեցության գոտիների սահմանագծման»,- ասաց Գարիկ Քեռյանը։
Քաղաքագետը միաժամանակ նշեց, որ այս ամենը չպետք է անտարբեր թողնի հարավկովկասյան երկրներին, հատկապես Հայաստանի իշխանությանը, որովհետև ուշադրությամբ պետք է հետևեն նման գործընթացներին։
«Այստեղ շատ կարևոր է, թե նոր Յալթայի գործընթացներում Հարավկովկասի, մասնավորապես մեզ խիստ անհանգստացնող Հայաստանն այդ եռաբևեռ աշխարհի հսկաներից որի ազդեցության գոտում կարող է հայտնվել։ Պետք է լինել շատ զգույշ և խուսափել կտրուկ շրջադարձերից ընդդեմ Ռուսաստանի կամ ընդդեմ ԵՄ-ի կամ ԱՄՆ-ի, սպասել ու ընտրել ավելի անվտանգային կայուն տարբերակը»,- ընդգծեց Գարիկ Քեռյանը։
—
Կաշառում էին ԽՍՀՄ գիտնականներին, և հօգուտ Ադրբեջանի պատմություն էր ստեղծվում․
Հոկտեմբեր 11, 2026
Ջուղան հայկական միջնադարյան քաղաքներից է։ Դեռևս վաղ միջնադարում ավանի հռչակ ձեռք բերած այս բնակատեղին X–XIII դարերում վեր է ածվել քաղաքավանի, իսկ XV-XVII դդ այն Հայաստանի նշանավոր առևտրական կենտրոններից էր։ Ինչպե՞ս այն ավերվեց, ինչո՞ւ լռեց աշխարհը։ Այս մասին 168TV-ի «Մարդիկ» հաղորդաշարի շրջանակներում զրուցել ենք հայագետ, նախիջևանագետ Արգամ Այվազյանի հետ։
– Ե՞րբ է հիմնադրվել Ջուղան։
– Ջուղան պատմական Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից մեկն է։ Գտնվում է այժմյան Նախիջևանի Հանրապետության տարածքի, նախկին պատմական Երնջակ գավառի, այժմյան Ջուրֆայի շրջանում՝ անմիջապես Արաքսի ափին։ Քաղաքի որոշ թաղամասեր տարածված են եղել Արաքսի մյուս ափին՝ այժմյան պարսկական հատվածում։
Պատմագիտության մեջ Ջուղան հիշատակվում է հին շրջանից, մասնավորապես՝ Մովսես Խորենացու պատմության մեջ։ Պատմահայրը գրում է, որ Տիգրան 2-րդն Աժդահակի հետ ընդհարումից հետո այդտեղ է տեղափոխվում բավականին մեծ թվով բնակչություն։ Ջուղան զարգացում է ապրում, մասնավորապես, միջնադարում։ Օտար և հայ հեղինակների վկայությամբ այնտեղ ապրել է մոտավորապես 3000 տուն հայ բնակչություն։ Դա կազմում է 15․000-20․000 մարդ։
Ջուղան ավերվում է 1604-1605թթ․ Շահ Աբասի կողմից, բայց մինչ այդ՝ 1602-1603թթ․, Շահ Աբասն այցելում է Ջուղա, և Առաքել Դավրիժեցին նկարագրում է այդ այցը. Արաքսի ափից մինչև Ջուղայի քաղաքապետի՝ խոջա Խաչիկի ապարանքը լրիվ գորգեր են փռած լինում, և ընդունելության ժամանակ սեղանին մրգեր են դրված լինում, որոնք ոսկուց են եղել, սակայն բնական տեսք են ունեցել։ Շահ Աբասի վեզիրներից մեկը նրան զգուշացնում է, որ հանկարծ այդ մրգերին ձեռք չտա, որովհետև ոսկուց են պատրաստված։ Շահ Աբասը զարմանում ու մտածում է՝ ինչպե՞ս անի, որ կարողանա Պարսկաստանում էլ այդ մշակույթը զարգացնի։ Եվ 1604-1605թթ․ բռնագաղթի է ենթարկում Ջուղայի ողջ բնակչությանը, շինություններն ավերում են։
– Ի՞նչ կառույցներ են եղել Ջուղայում։
– Ուներ 7 եկեղեցի։ Բոլորը չեն ավերվել, 3-ը հասել էին մինչև մեր օրեր.Ամենափրկիչ վանքը, Հովվի եկեղեցին, Պոմպոլոզի ժամը։ Բռնագաղթից խուսափած մի քանի ընտանիք, ինչպես նաև մի քանիսը Պարսկաստանից տեղափոխվում են Ջուղա։ Եղել է քարավանատուն, որտեղ բնակվում են, հետո որոշ շենքեր են նորոգում և այնտեղ բնակվում։
– Կա տեղեկություն, որ Անիի կործանումից հետո անեցիներն են այնտեղ տեղափոխվել և ապրել։
– Այդ տեղեկությունը գալիս է Ղազար Ջահկեցի կաթողիկոսից, որն իրականությանը չի համապատասխանում։ Անեցիները Ջուղա չեն տեղափոխվել։ Փաստորեն, ջուղայեցիները՝ որպես առևտրականներ, այնքան զարգացում ապրեցին, ինչպես Անին էր։ Բնակիչները հիմնականում առևտրականներ են եղել։ Հասել են մինչև Մանիլա կղզի։ Այսօր էլ մեծ համայնք ունեն ջուղայեցիները Վենետիկում, անգամ կա Ջուղայեցիների փողոց։ Ջուղայում զարգացած է եղել նաև գրչությունը։ Անգամ առաջին հայ կին մանրանկարիչը ջուղայեցի է՝ Մարիամ գրչուհին։
Շահ Աբասը բռնագաղթից հետո Սպահանի մոտ հողատարածք է հատկացնում, և ջուղայեցիներն անմիջապես կարողանում են վերակենդանացնել ջուղայական արվեստը։ Առաջ եկավ Նոր Ջուղան։ Ու նույնիսկ 1655թ․ ռուս Ալեքսանդր ցարին ջուղայեցիները նվիրում են գահ, որը հիմա Մոսկվայում է, Զինապալատի ցուցադրության մեջ, և ամբողջովին զարդարված էր 4 կգ-ից ավելի ոսկով և մարգարիտներով։
– Շահ Աբասը երբ կազմակերպում է այդ բռնագաղթը՝ գերեզմանոցին և խաչքարերին ձեռք չի տալիս։
– Այո։ Ջուղայի գերեզմանոցը քաղաքից քիչ հեռավորության վրա գտնվող թեք լանջերի 3 բլուրների վրա է։ Սկզբնական մասում 9-10-րդ դարերի խաչքարերն էին։ Ջուղայի խաչքարական արվեստը եզակի է։ Պատմական Հայաստանի ոչ մի տարածքում այդքան խաչքարեր մենք չենք ունեցել։ Եղել է շուրջ 10․000 խաչքար։ Ցավոք, Ջուղան մի քանի անգամ եղեռնագործության է ենթարկվել։ Առաջինը Շահ Աբասի կողմից կատարված մարդկային բռնագաղթն էր, երկրորդը մշակութային արժեքների եղեռնագործությունն էր, որն իրականացվեց 1903-1905թթ․, երբ Երևանից գնացող երկաթգիծը՝ դեպի Մեղրի և հետագայում Ադրբեջան, անցավ Ջուղայի տարածքով։ Եվ այդ ժամանակ խաչքարային արվեստի հին շրջանի խաչքարերը, որոնք փոքր էին 1-1,5 մետրի սահմաններում, տեղափոխելը հեշտ էր, բայց տանում-լցնում են փոսորակները։ Մոտավորապես 5000-ի չափ խաչքարեր լցվել են այդ երկաթգծի տակ, և եթե պեղումներ անեն հիմա՝ կարելի է հանել այդ խաչքարերը։
Եվ երրորդը մեր աչքի առջև 1998-2006թթ․ հիմնահատակ ավերվեց և գետնի երեսից ոչնչացվեց Ադրբեջանի կողմից։
Այդ տարիներին Ադրբեջանի պետական վանդալիզմի կիրառմամբ Նախիջևանի տարածքում հիմնահատակ գետնի երեսից ավերվեց ամբողջ հայկական ժառնագությունը։ 100-ից ավելի վանական համալիրներ, եկեղեցիներ, գերեզմանատներ, խաչքարեր․․․։ 27․000-ի հասնող հայկական հետք ոչնչացրեցին մեր աչքի առջև։ Հայաստանը ոչ պետականորեն, ոչ գիտականորեն հետևողական չեղավ։ Հայաստանն առ այսօր ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին չի դիմել, որպեսզի Ադրբեջանին պատասխանատվության ենթարկեն և համաձայն իրենց կանոնադրության՝ հեռացնեն։ Եվ այն ժամանակ, եթե Նախիջևանի հուշարձաններն ավերում էին գաղտնի, այդ իրավունքը մենք ենք տվել Ադրբեջանին՝ մեր անգործության հետևանքով։ Այսօր էլ Արցախի 8 եկեղեցի, գերեզմանատներն ավերում են։
– Ադրբեջանն իր «պատմաբանների» միջոցով կեղծ հոդվածներ է գրում ու առաջ տանում։ Հիմա էլ Արցախի հայկական ժառանգությունը ներկայացնում են՝ որպես աղվանական։
– Այդ կեղծարարությունն Ադրբեջանը նոր չի սկսել։ 1940-50-ական թվականներից է սկսվել։ Կաշառում էին ԽՍՀՄ գիտնականներին և հօգուտ Ադրբեջանի պատմություն էր ստեղծվում։ 1950-ականներին Մոսկվայի գիտնականներից մեկին՝ Իգոր Դյակոնովին, կաշառեցին՝ Մարաստանի պատմությունը գրելիս։ Այդտեղ կարծիք էր հայտնում, որ իբր այսօրվա ադրբեջանցիները մարերի ժառանգորդներն են։
Փաստորեն առ այսօր Ադրբեջանը չի կողմնորոշվում՝ մարերի, թուրքերի թե աղվանների հետնորդներ են, թե ինչ։ Աշխարհի օտար հայագետների մի մասին կաշառում են, որոնք կարծիքներ են հայտնում, հոդվածներ գրում հօգուտ Ադրբեջանի։
Իսկ մեր ԳԱԱ-ն քնած վիճակում է։ Մինչև վերջին շրջանը ՀՀ-ում ոչ մի աշխատություն, գիրք չի հրապարակվել Նախիջևանի պատմության, մշակույթի վերաբերյալ՝ բացառությամբ 1-2 հոդվածի։ Միայն 1937թ․ հրատարակվել է հնագետ Սմբատ Տեր-Ավետիսյանի «Ջուղա» գիրքը։ Ոչ մի թեկնածուական, դոկտորական չի պաշտպանվել։ Ուզում եմ ասել՝ եթե մենք չենք անում, նրանք են անում։ Ժողովրդական խոսք կա՝ «Չուտողի ապրանքն ուտողին հալալ է»։
– Այսինքն, երիտասարդներին չի՞ հետաքրքրում, ինչո՞ւ չեն անդրադառնում։
– Մեր անմիաբանությունն ու անհետևողականությունն է պատճառը։ Ոչ մի պետական, գիտական ծրագիր գոյություն չունի հայկական մշակույթը պահելու համար։ Ադրբեջանը Հեյդար Ալիևի հիմնադրամի միջոցով այս վերջին 15-20 տարվա ընթացքում հակագիտական, հակահայկական գիրք ու գրականություն է հրատարակում անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, թուրքերեն և այլ լեզուներով՝ սփռելով ամբողջ աշխարհում։
– Ճի՞շտ է այն տեղեկությունը, որ Վազգեն Ա կաթողիկոսը Ջուղայի մի քանի խաչքար փրկել է ՝ կաշառելով ադրբեջանցիներին։
– Երեք խաչքար բերվել է 1949թ․ մի քանի հոգու կողմից։ Երկուսը մեր Պատմության թանգարանում է, մեկն Էրմիտաժ են ուղարկել։ Դրանից հետո Վազգեն Ա-ի հանձնարարությամբ տղաները կարողացան բերել մի քանիսը։
– Դուք այն անձն եք, որը կարողացել է նկարել Նախիջևանում, Ջուղայում հայկական մշակութային ժառանգությունը։ Խաչքարերը 1970-ական թվականների՞ն եք նկարել։
– Այո, մինչև 1990-ականները։ Մեկ անգամ Մոսկվայից սահմանապահ զորամասերի հրամանատարությունը, Գրիգոր Խանջյանը, ևս մի քանիսը եղել են Ջուղայում, խնդրել են, որպեսզի տեղափոխեն որոշ խաչքարեր։ Նշաններ էին արել, թե որոնք կարող են տեղափոխել։ Փոխանակ նույն կամ հաջորդ օրը կազմակերպեին 15-20 խաչքարի տեղափոխման հարցը, որը թույլատրել էր Մոսկվան, թողնում են հետագային։ Խորհրդային Միության պաշտպանության նախարարը թույլտվություն տվել էր։ Դանից հետո փաստորեն Ադրբեջանն արգելեց, ու ոչ մի խաչքար չկարողացան տեղաշարժել։ Մոտավորապես 25 խաչքար ամեն դեպքում փրկվել է։
– Երբ լուսանկարում էիք խաչքարերը՝ ի՞նչ էին պատմում դրանք հայ մարդու մասին։
– Լուսանկարահանման աշխատանքները գաղտնի են արվել։ Դժվարություններ կային՝ հայ մարդու Նախիջևան գնալու, էլ չեմ ասում՝ լուսանկարելու հետ կապված։ Ինքս էլ եմ հիմա զարմանում, թե ինչպե՞ս դա հաջողվեց։ Բազմիցս ձերբակալել են, նկարածն առգրավվել, եղել է ծեծ ու ջարդ։ 10-յակ հազարավոր կադրեր արվել են գաղտնի և դժվարությամբ։ 75 մեծ ու փոքր հատոր եմ հրատարակել, որոնցից 63-ը միայն Նախիջևանին է վերաբերում։ 6 հատորով հրատարակել եմ նաև Նախիջևանի ողջ վիմագրական ժառանգությունը։ Լեզու էի գտել ռուս հրամանատարի հետ, ու ամեն իմ գաղտնի այցելության ժամանակ 2 ժամ էին տրամադրում։ Մոտավորապես 15-17 անգամ Ջուղայում տարբեր տարիներին եղել եմ։
Ջուղայի խաչքարերը եզակի են հայկական խաչքարական արվեստի մեջ։ Քարը վարդագույն է, 9-15-րդ դարերի խաչքարերն ավանդական հայկական խաչքարային արվեստին շատ բնորոշ են, իսկ դրանց հետո հզորագույն զարգացում է ունեցել՝ 2 մետրից ավելի բարձրությամբ։ Քիվերը քանդակազարդ են, կան պատկերաքանդակներ, արձանագրություններ՝ ներքևի մասում։ Վիմագրության մեջ նորույթ է եղել․ տեղ խնայելու համար, օրինակ՝ Ա տառի դեպքում մեկ գծիկ են օգտագործել։ Քանդակվել է նաև մահացածի պատկերը։
– Նախիջևանի մշակութային ժառանգությունը, որը վերացվեց Ադրբեջանի կողմից, ցավոք, այսօր այդ ամենի մասին տեղեկանում ենք լուսանկարների, տեսանյութերի միջոցով։ Ի՞նչ պատգամ ունեք երիտասարդներին։
– Երիտասարդների մոտ նվազագույն աստիճանի են հասցված հայրենասիրական նման թեմաները։ Ջուղայի վերաբերյալ լուսանկարներ, տեսանյութեր են հրապարակվել, բուհերը, դասախոսները, ուսանողները ցույցեր չկազմակերպեցին, չդիմեցին ՀՀ պետական իշխանություններին, որ աչալուրջ և հետևողական լինեին։
—
Թրամփյան «մեծ» ԱՄՆ-ի քարտեզը և Մեծ Բրիտանիայի տրոհման նախանշանները. Դմիտրի Նե
Հոկտեմբեր 11, 2026
Ուելսի, Շոտլանդիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի տեղական կառավարությունների ղեկավարները քննարկել են փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող հարցեր
Դոնալդ Թրամփի հրապարակած Միացյալ Նահանգների «մեծ» քարտեզը Հյուսիսամերիկյան մայրցամաքի սահմաններում, ինչպես նաև նրա հերթական հայտարարությունները լայն արձագանք են գտել, ինչը հղի է անգլոսաքսոնական՝ այլևս ոչ բարեկամական ճամբարում հետագա խառնաշփոթով։ Հյուսիսային և Կենտրոնական Ամերիկայի ֆրանսիական կղզիների հետ միասին, այս անգամ, որպես Միացյալ Նահանգների մաս՝ պատկերվել են Ատլանտյան օվկիանոսում գտնվող բրիտանական Բերմուդյան կղզիներն ու Թըրքս և Կայկոսը, ինչպես նաև Կարիբյան ծովի Վիրջինյան (Արևելյան), Անգիլիա, Մոնտսերերատ և Կայմանյան կղզիները: Ինչը զարմանալի չէ ոչ միայն այն պատճառով, որ պարոն Թրամփը մանրախնդիր չէ «կղզային» քաղաքական աշխարհագրության հարցերում․․․
Ի դեպ, խոսքը ոչ միայն քարտեզների մասին է, որոնք ցանկության դեպքում միշտ կարելի է վերագրել հանրային քաղաքականության շռայլ ոճին։
Լոնդոնում, ըստ մի շարք բրիտանական ԶԼՄ-ների, դժգոհ են Թրամփի հայտարարություններից, մինչդեռ Շոտլանդիայի և Ուելսի «առավել մեծ ինքնուրույնության» միտումները դրսևորվում են ավելի ու ավելի ակնհայտ։ «Շին Ֆեյն» կուսակցության ղեկավար Մերի Լու Մաքդոնալդի մասնակցությամբ՝ Ուելսի, Շոտլանդիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի առաջին նախարարները նախօրեին հանդիպել են Ուելսի մայրաքաղաք Քարդիֆում՝ քննարկելով «ավելի սերտ համագործակցությունը», այդ թվում՝ սահմանադրական հարցերի շուրջ: Սա ազգայնական կուսակցությունների առաջնորդների առաջին դեմ առ դեմ հանդիպումն էր մայիսին ձախ կենտրոնամետ «Փլայդ Քամրի» (Plaid Cymru) կուսակցությունից ուելսցի Ռուն ափ Իորվերտի ընտրվելուց հետո, որը, ինչպես և իր գործընկերները, հանդես է գալիս Միացյալ Թագավորության կազմից իրենց տարածաշրջանների դուրս գալու և անկախ պետությունների ձևավորման օգտին:
«Պատմության մեջ առաջին անգամ Շոտլանդիան, Ուելսը և Հյուսիսային Իռլանդիան գլխավորում են առաջին նախարարներ, որոնք հանդես են գալիս հանուն անկախության»,– ասել է Շոտլանդիայի առաջնորդ Սվինին՝ պնդելով, որ դա վկայում է սահմանադրական փոփոխությունների նկատմամբ աճող աջակցության մասին։ Հյուսիսային Իռլանդիայի առաջին նախարար և, համատեղության կարգով, «Շին Ֆեյն» կուսակցության փոխնախագահ Միշել Օ’Նիլի խոսքով՝ Իռլանդիա կղզու բնակիչների շահերը «երբեք չեն հարգվել Վեսթմինսթերում գտնվողների կողմից»։
«Ուելսի, Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի ինքնորոշման ուղին տարբեր է եղել, և մենք ապրում ենք պատմական ժամանակներում»,- BBC Wales-ին տված հարցազրույցում ասել է «Շին Ֆեյնի» նախագահ Մերի Լու Մաքդոնալդը: Եվ իսկապես, եթե Սվինին և Օ’Նիլը բացահայտ խոսում են հանրաքվեներ անցկացնելու անհրաժեշտության մասին, ապա ափ Իորվերտն առայժմ ավելի զգուշավոր մոտեցում է ցուցաբերում։
Կելտական ժողովուրդների գագաթնաժողովի արդյունքներով համաձայնեցվել է համագործակցության շրջանակային հուշագիր, որը հիմք է հանդիսանում Լոնդոնի հետ հետագա բանակցությունների համար:
«Փլայդ Քամրի» (Plaid Cymru) կուսակցությունը հաղորդել է, որ Բրիտանական կղզիներում «փոփոխվող քաղաքական լանդշաֆտն» ամուր հիմք է ստեղծում գործնական քաղաքական համագործակցության համար այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են էներգետիկան, տնտեսությունն ու Եվրոպայի հետ փոխգործակցությունը։ Ընդ որում, դա վերաբերում է նաև «մեր ժողովուրդների առջև ծառացած ավելի լայն քաղաքական ու սահմանադրական հարցերին, ինչպես նաև ինքնորոշման իրավունքին»։
Անկախության ևս մեկ հանրաքվե չի աջակցվի մինչև հաջորդ համընդհանուր ընտրությունները,- Սվինին ուղղված նամակում նշել է Մեծ Բրիտանիայի նորանշանակ վարչապետ Էնդի Բերնհեմը՝ հավելելով, որ ներկայումս չկա համապատասխան կոնսենսուս և չկա հստակ ապացույց, որ Հյուսիսային Իռլանդիայի բնակիչների մեծ մասը ցանկանում է դուրս գալ Բրիտանիայի կազմից: Բայց Թրամփն ակնհայտորեն այլ կարծիք ունի, համենայնդեպս՝ «իռլանդական հարցում»:
Դուբլին կատարած այցի ընթացքում նա ասել է․ «Կցանկանայի տեսնել Հյուսիսային Իռլանդիան և Իռլանդիայի Հանրապետությունը որպես միասնական պետություն, դա կլիներ ֆանտաստիկ և թույն»։ Բացի այդ, նա հավելել է․ «Ի վերջո, դա տեղի կունենա․․․ Իհարկե, Մեծ Բրիտանիան պետք է հայտնի իր կարծիքն այդ մասին, բայց ես կարծում եմ, որ դա (Իռլանդիայի վերամիավորումը) հիանալի կլիներ»։
Իռլանդիայի վարչապետ Միշել Մարտինը նախընտրել է հրապարակայնորեն չպատասխանել Թրամփի թեզերին, որին Դուբլինում և Դունբեգում դիմավորել են առնվազն 10 հազար ցուցարարներ: Դրանք նախապես կազմակերպված ցույցեր էին և կապ չունեին Իռլանդիայի միավորման վերաբերյալ հայտարարությունների հետ։ Ցույցերի մասնակիցները հիմնականում հանդես են եկել Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան գործողությունների և Իրանի դեմ շարունակվող պատերազմի դեմ։
Պաշտոնական Լոնդոնը Թրամփի «իռլանդամետ» էսկապադներից հետո, առանց նրան ուղղակիորեն քննադատելու, հաստատեց իր նախկին դիրքորոշումը. Հյուսիսային Իռլանդիայի՝ Միացյալ Թագավորության կազմից դուրս գալու վերաբերյալ հանրաքվեն ներկայումս չի դիտարկվում։
Գրեթե մեկ ամիս առաջ այդ մասին հայտարարել էր Էնդի Բերնհեմը Օլսթեր կատարած այցի ժամանակ, ինչը տարածաշրջանի բնակչության մի մասը, մեղմ ասած, միանշանակ չընդունեց։ Երկու շաբաթ անց, ելույթ ունենալով Համայնքների պալատում և կրկնելով նախկին դիրքորոշումը, Բերնհեմը խոստացավ խստորեն պահպանել 1998 թվականի Բելֆաստի խաղաղության համաձայնագիրը, որը հայտնի է նաև որպես «Ավագ Ուրբաթ» համաձայնագիր։ Դուբլինում դրա վերաբերյալ պաշտոնական արձագանքները դրական էին, բայց շատ հակիրճ․․․
Հավանաբար Թրամփի «իռլանդամետ» հանդիպումը մեծապես պայմանավորված էր ներքաղաքական նկատառումներով. Կոնգրեսի բարդ միջանկյալ ընտրությունների նախօրեին իռլանդական ծագում ունեցող ընտրողների աջակցությունը հանրապետականների համար ամենևին էլ ավելորդ չէր լինի։ Լայն առումով՝ իռլանդական սփյուռքն ԱՄՆ-ում ներկայումս կազմում է մոտ 33 միլիոն մարդ՝ երկրի ընդհանուր բնակչության մոտ 11%-ը (առանց Պուերտո Ռիկոյի, Ամերիկյան Վիրջինյան կղզիների, Գուամի և Արևելյան Սամոայի): Պատմականորեն իռլանդացիների մեծ մասը բնակություն է հաստատել Արևելյան ափի խոշոր քաղաքներում, հատկապես Բոստոնում, Նյու Յորքում, Բուֆալոյում և Ֆիլադելֆիայում:
Իռլանդացիների վերջին համեմատաբար խոշոր ներգաղթային ալիքն ԱՄՆ տեղի է ունեցել 1970-ականների կեսերից մինչև 1980-ականների առաջին կեսը, երբ Օլսթերում առավել հաճախակի էին դարձել ահաբեկչությունները, հակաբրիտանական ցույցերը, ինչպես նաև Իռլանդական հանրապետական բանակի (IRA) բախումները բրիտանական զորքերի ու ոստիկանության հետ: 1980-ականների վերջին այս իրավիճակը սկսեց փոխվել, երբ Օլսթերի հիմնախնդիրը հայտնվեց ամերիկյան բարձր քաղաքականության օրակարգում: Ըստ տարբեր հարցումների՝ ամերիկացի իռլանդացիների ավելի քան 60%-ը մինչ օրս հանդես է գալիս միասնական Իռլանդիայի (Էյրեի) օգտին։
Տրամաբանական է ենթադրել, որ «21-րդ դարի Մոնրոյի դոկտրինի» ոգով Վաշինգտոնում ուղղություն են վերցրել Բրիտանիային դուրս մղելու Կենտրոնական Ատլանտիկայից, Կենտրոնական Ամերիկայից և Կարիբյան ավազանից։ Գրեթե բոլոր վերոհիշյալ բրիտանական տարածքները վաղուց զբաղվում են օֆշորային բիզնեսով, իսկ Բրիտանական Վիրջինյան կղզիները հայտնվել են համաշխարհային ճանաչում ունեցող օֆշորային և վերաարտահանման հանգույցների շարքում:
Համապատասխանաբար, ԱՄՆ-ին հարակից տարածքները՝ Պուերտո Ռիկոն և Ամերիկյան Վիրջինյան կղզիները, որոնք նույնպես մասնագիտանում են տարբեր ստվերային սխեմաներում, արդեն տասնամյակներ շարունակ տնտեսապես տանուլ են տալիս իրենց բրիտանական հարևանների հետ մրցակցությունում։
Ընդ որում՝ ԱՄՆ նոր քարտեզի կազմում նիդեռլանդական պրոտեկտորատների վերաբերյալ հստակություն դեռ չկա։ Մինչդեռ Արուբա, Կյուրասաո, Բոնեյրե, Սաբա և Սինտ Էվստատիուս կղզիները գտնվում են Պանամայի ջրանցքի արևելյան «դարպասից» ոչ հեռու՝ հյուսիսից ծածկելով Վենեսուելան և մասամբ Կոլումբիան։
Կարիբյան կղզիների այս հարավային հատվածի ռազմավարական կարևորությունը պայմանավորված է նավթի և գազի խոշոր պաշարների առկայությամբ, ինչպես նաև Վենեսուելայի մայրաքաղաքին և Կոլումբիայի նավահանգիստներին մոտ լինելով (1940 թվականի վերջին՝ նացիստների կողմից Նիդեռլանդների օկուպացիայից հետո, Ռուզվելտի վարչակազմն առաջարկեց գնել այդ նույն կղզիները:
Սակայն Վիլհելմինա թագուհին, գտնվելով տարագրության մեջ Լոնդոնում, մերժեց Վաշինգտոնին, ինչին աջակցեցին բրիտանացիները: Արուբայում և Կյուրասաոյում ԱՄՆ ռազմական բազաներն ու հետախուզական օբյեկտները պահպանվում են այդ ժամանակվանից ի վեր…):
«Ինչ վերաբերում է Արուբային, Կյուրասաոյին, Բոնեյրեին, Սինտ Մարտենին, Սաբային և Սինտ Էվստատիուսին, ապա քարտեզն աշխարհագրական տեսանկյունից դժվար է հստակ որոշել, թե արդյո՞ք դրանք ներառված են ԱՄՆ-ի կազմում, չնայած Կարիբյան կղզիների շղթայի մեծ մասը (Արևելյան Կարիբյան արշիպելագը, Ճամայկան՝ բրիտանական Անգիլիայի, Մոնտսերերատի, Կայմանյան և բրիտանական Վիրջինյան կղզիների հետ միասին) ներկված է ամերիկյան գույներով»,- նիդեռլանդա-կարիբյան պորտալի հեղինակներն ակնհայտորեն ուշադիր ուսումնասիրում են Թրամփի քարտեզը՝ փորձելով պարզել Սպիտակ տան տիրոջ հետագա քայլերն ու մտադրությունները, որոնց վերաբերյալ առայժմ մեկնաբանություններ չկան։
Ամստերդամում խոհեմաբար լռում են՝ հավանաբար վախենալով անկանխատեսելի հետևանքներով հերթական սկանդալի մեջ ներքաշվելուց։ Չի բացառվում, որ Վաշինգտոնում հենց այդ կապակցությամբ սպասում են ինչ-որ հայտարարությունների, որպեսզի Կարիբյան ծովում նիդեռլանդական տարածքների «ճակատագիրը որոշեն» հերթական քարտեզի վրա։ Սակայն Արուբայում և Կյուրասաոյում գործող բարձր հզորությամբ նավթավերամշակման գործարանները, որոնք հիմնականում մշակում են վենեսուելական նավթը, կարող են դառնալ միայն առաջին քայլը. չէ՞ որ վերջերս՝ նախագահ Նիկոլաս Մադուրոյի առևանգումից հետո, Վենեսուելայի նավթարդյունաբերության վրա արդեն իսկ իրենց թաթն են դրել ամերիկյան Chevron և ExxonMobil անդրազգային կորպորացիաները:
Դմիտրի Նեֆյոդով
fondsk.ru
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
—
Սովորական մարդու հետ այնպես չեն աշխատել, որ Նիկոլ Փաշինյանը նրանց չկարողանար
Հոկտեմբեր 11, 2026
«Պրեսսինգ» հաղորդաշարի եթերում քաղաքական վերլուծաբան Հակոբ Բադալյանը խոսեց նաև արժեքների փոփոխության մասին:
«Երբ սովորական մարդը թքած ունի՝ Արցախը կա՞, թե՞ չէ, կարևորը՝ նախկինները կալանավորվում են, ու ինչ-որ տեղից փող է գալիս, ուրեմն մենք ինչ-որ տեղ խոշոր բացթողում ենք ունեցել: Սա մեծագույն խնդիր է: Մարդկային այդ տեսակը աղբ չէ, այլ մեր օրգանիզմի մի մասն է, որը պետք է բուժել: Օրգանիզմն այնքա՜ն հիվանդ է:
Երեք տասնամյակ պետական էլիտա եղածներն այս մասին պետք է մտածեին՝ ունենալով մեր միջավայրային ռիսկերը: Չի եղել պետության օրակարգում այն հարցը, թե ինչպիսի սովորական մարդ ենք ուզում ունենալ մենք: Եվ սա մեծագույն բաց է, սա վերածվել է մեծագույն հանքի, որն արդյունահանում են անդադար, ու դեռ չի սպառվում»,- ասաց Հակոբ Բադալյանը:
Մանրամասները՝ տեսանյութում:
—
«Ասել ենք՝ ախպեր ջան, Գյումրիում «զադնի» դնող չկա», ՔՊ-ն Գյումրիում իշխանությ
Հոկտեմբեր 11, 2026
«Բացառվում է, որ Նիկոլ Փաշինյանը Գյումրիում նոր ընտրություններ անի։ Գյումրին Առուշ Առուշանյանը չէ, որ ՔՊ-ի ցուցակով առաջադրվի կամ կոալիցիա կազմի։ Ասում եմ՝ ՔՊ-ն Գյումրիում իշխանություն չունի, մենք ասել ենք՝ ախպեր ջան, Գյումրիում «զադնի» դնող չկա»,- այս մասին 168.am-ի հետ զրույցում ասաց գյումրեցի ֆերմեր, հասարակական գործիչ Գևորգ Ավագյանը՝ անդրադառնալով Նիկոլ Փաշինյանի և իշխանության տարբեր ներկայացուցիչների հայտարարություններին, որ Գյումրիում պետք է հնարավորինս արագ արտահերթ ընտրություններ տեղի ունենան։
Մեր զրուցակցի խոսքով՝ Նիկոլ Փաշինյանն ասում էր, թե Գյումրում պետք է արտահերթ ընտրություններ լինի և հարցն իր ուշադրության կենտրոնում է։ Ընտրությունների մասին մտածելու փոխարեն, ըստ Գևորգ Ավագյանի, լավ կլինի, որ Նիկոլ Փաշինյանն իր ուշադրության կենտրոնում պահի կարևոր հարցերը։
«Գյումրեցին թասիբ ունի, չի կարող գնալ ու Նիկոլ ընտրել։ Այստեղ որևէ մեկը չի կարող խաղեր տալ ու իրենց հետ համագործակցել։
Իրենց 3 հոգի ավագանի է պետք, որպեսզի ՔՊ թեկնածու առաջադրեն, ոչ մի խմբակցություն իրենց ձայն չի տա, մարդ կա՝ կալանքի տակ է, մարդ կա՝ վարչական հսկողության, հարյուրավոր մարդկանց մասին է խոսքը, բոլորը պատրաստ են նստելու, բայց ՔՊ-ին իշխանություն չեն տա։ Առուշ Առուշանյանի նման կոմպրոմիսի չեն գնա, Ռոբերտ Քոչարյանը թող հենց սրա մասին մտածի, որ ասում էր՝ Առուշը մեզ հետ է, բայց հիմա Ռոբերտ Քոչարյանն ո՞ւր է, հիմա Առուշն ո՞ւմ հետ է։ Ցավալի է, որ հիմա հասել ենք այնտեղ, որ Սյունիքի համայնքապետերի մեծ մասը «թռան»»,- շեշտեց նա։
Ըստ նրա, մարդը պետք է «պրինցիպներ» ունենա և չմիանա կամ ընտրի մի մարդու, ով Արցախ է հանձնել կամ Տիգրանաշենը չի ճանաչում ՀՀ տարածք։
«Ինչ-որ առումով ես մեղադրում եմ նաև խորհրդարանական ընդդիմությանը, պետք է խորհրդարան չգնային, թողներ Նիկոլին միայնակ, թող ամեն օր դուրս գար ԱԺ ամբիոն ու խոսեր։ Եթե չգնային խորհրդարան, ապա հենց Նիկոլի ընտրողներն էլ իրեն կհեռացնեին իշխանությունից։ Նիկոլ Փաշինյանին «պարոն»-ով էլ դիմում են, դրա համար չպետք է գնային խորհրդարան, որ տեսնեին՝ այս «ժողովրդավար» Հայաստանը խորհրդարան չունի։ Թող Նիկոլին մենակ թողնեին, որ այս երկրի գլխին ինչ բերել է, ընդդիմությանը չդարձներ իր հետ հավասար պատասխանատու»,- շեշտեց Գևորգ Ավագյանը։
Խոսելով Սյունիքում զինված ադրբեջանցու հայտնվելու և Շաքիի բնակչուհու վրա կրակելու մասին, Գևորգ Ավագյանը շեշտեց՝ հետաքրքիր է, թե ինչով է զբաղված ԱԱԾ-ն ու իրավապահ համակարգը։
«Խոսում են խաղաղության մասին, սա՞ է իրենց խաղաղությունը»,- ընդգծեց Գևորգ Ավագյանը։
Հիշեցնենք, որ ՀՀ-ում խորհրդարանական ընտրություններից հետո, հունիսի 10-ին էր Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել, որ եթե անհրաժեշտ է, ապա Գյումրիում պետք է հնարավորինս արագ արտահերթ ընտրություններ իրականացնեն։
—
Կեղծ է այն թեզը, որ Հայաստանը Սերժ Սարգսյանի օրոք մի գիշերվա մեջ է մտել ԵԱՏՄ.
Հոկտեմբեր 11, 2026
«Ես համաձայն եմ այն թեզի հետ, որ Ռուսաստանն իր պատժամիջոցների արսենալի մի չնչին մասն է կիրառել: Փաստեր կան, և դրանց հետ պետք է հաշվի նստես: Տարակուսելի է, երբ մտնում ես բոքսի ռինգ՝ առանց հաշվի առնելու քո ու դիմացինիդ քաշային կարգերը: Նայենք թվերին: 2018թ. շուրջ 680 միլիոնի չափ արտահանում եղել է դեպի Եվրամիություն, 660 միլիոն՝ Ռուսաստան: Անգամ 2015թ. ԵԱՏՄ մտնելուց հետո շուրջ 50%-ով արտահանումը դեպի ԵՄ ավելացել է:
Հիմա դեպի Ռուսաստան արտահանման կշիռն անգամներով է աճել, ԵՄ-ի դեպքում թվերն ընկել են՝ 666 միլիոնի կարգի, իսկ դեպի Ռուսաստան արտահանման 660 միլիոնը դարձել է 2.9 միլիարդ դոլար, ներառյալ՝ վերաարտահանումը»,- «Դասեր» հաղորդաշարի եթերում ասաց Հանրային ֆինանսների կառավարման միջազգային փորձագետ, ՀՀ ֆինանսների նախկին նախարար, ԱՄՆ Իլինոյսի համալսարանի բիզնես-մագիստրոս Վարդան Արամյանը:
Վերջինս նշեց՝ Ռուսաստանն ամբողջությամբ դեռ չի փակել արտահանումը:
«Տեքստիլի արտահանումը չի փակվել: Եթե դա փակվի, օրինակ, Սամվել Ալեքսանյանի «Ալեքս տեքստիլը» լուրջ խնդիրներ է ունենալու, իսկ դա աշխատատեղ է: Այն դեպքում, երբ Ռուսաստան է գնում հայկական տեքստիլ արտադրանքի շուրջ 90%-ը: Մենք հաշվի չենք առնում, որ մեր այս ծաղկուն կյանքի «մեղավորը» ռուսներն են: Ինչպես ասացինք, 160 000 ռուս մնացել ու ապրում է այստեղ: Եթե լինեն միգրացիայի սահմանափակումներ, դա ևս լուրջ խնդիր է»,- ասաց Վարդան Արամյանը:
Մանրամասները՝ տեսանյութում:
—
Սուտ է, որ եթե ժողովրդին չտաս իր ուզած անորակ երաժշտությունը, սոված կմնաս. Ար
Հոկտեմբեր 11, 2026
90-ականների դժվար տարիներից մինչև սեփական երաժշտական նախագծի ստեղծում․ երաժիշտ և պրոդյուսեր Արթուր Ալիխանյանի ճանապարհը սկսվել է այն ժամանակ, երբ երաժշտությամբ զբաղվելը շատերի համար պարզապես մասնագիտություն չէր համարվում։
Ալիխանյանը պատմում է, որ ընտանիքում երաժշտությունը միշտ կարևոր տեղ է ունեցել, սակայն մասնագիտության ընտրության հարցում ծնողների համար առաջնային էր կայուն ապագան։
«Երբ ընտրում էինք երաժշտություն, մեր ծնողները, մեծերը մշտապես ասում էին՝ երաժշտությամբ տուն պահել հնարավոր չէ»,- 168TV-ի «Ռանդևու» հաղորդաշարի ժամանակ պատմեցէ նա։
Երաժշտության հանդեպ սերը, սակայն, ավելի ուժեղ էր։ Արթուր Ալիխանյանը հիշում է, որ փոքր տարիքից երազում էր երաժշտական գործիք ունենալու մասին և նույնիսկ ծնողներին խնդրել էր մի քանի տարի ծննդյան նվերներ չգնել, որպեսզի կարողանա հասնել իր նպատակին։
Հետագայում նա հայտնվել է ընտրության առջև՝ բժշկությո՞ւն, թե՞ երաժշտություն։ Բանակից վերադառնալուց հետո նա վերջնական որոշում է կայացրել.
«Արդեն ասացի՝ բավականին մեծ եմ, 20 տարեկան, ու կարող եմ ես ինքս ինձ համար որոշումներ կայացնել։ Ցտեսություն ասացի բժշկությանը, հետ վերադարձա երաժշտություն, որովհետև մեծ մագնիս էր, որ կանչեց»։
Սակայն երաժշտական ճանապարհը նույնպես հեշտ չէր։ Ռեստորաններում աշխատելու տարիներին երաժիշտները նույնիսկ կայուն աշխատավարձ չունեին․ նրանց եկամուտը հաճախ ձևավորվում էր պատվերներից։
«Առաջին դժվարությունը գիտե՞ս որն էր, որ գնում էինք ռեստորան գործի ու աշխատավարձ չէինք ունենում»,- հիշում է նա։
Ալիխանյանը նշում է, որ սկսել է այն ժամանակ, երբ մեկ երաժշտական պատվերի դիմաց վճարվում էր ընդամենը 500 դրամ։ Հետագայում գումարը հասել է 5000 դրամի։
Այդ տարիներն էլ, նրա խոսքով, ձևավորեցին իր հիմնական սկզբունքը՝ տարբերվել։
«Եթե իմ կոլեգաները, իմ ընկեր երաժիշտները նվագում էին իքս ժանրի մեջ, ես նվագում էի իգրեկ ժանրի մեջ։ Ասում էի՝ պիտի տարբերվենք»։
Ալիխանյանի համար հատկապես կարևոր թեմա է ռեստորանային երաժշտության որակը։ Նա չի ընդունում այն մոտեցումը, թե ռեստորանում հանդիսատեսին պետք է մատուցել միայն հեշտ ընկալվող և ցածր պահանջներ ունեցող երաժշտություն։
«Հասարակության այդ ձևավորված կարծիքին, որ սիրում է սա, պիտի տաս սա, թե չէ սոված կմնաս, ես դեմ եմ եղել ի սկզբանե»,- ասում է նա։
Նրա համոզմամբ՝ հնարավոր է միաժամանակ և՛ աշխատել, և՛ հանդիսատեսին ներկայացնել որակյալ երաժշտություն.
«Բազմիցս ապացուցել եմ, որ հնարավոր է ստեղծել մի երգացանկ ու միջավայր, մի մթնոլորտ, որը նաև կգնահատվի, կարելի է դրա տակ նաև պարել, գինովնալ, իհարկե, և վայելել երեկոն»։
Ալիխանյանը քննադատում է նաև հայկական երգացանկում օտար երաժշտության գերակայության միտումը՝ շեշտելով, որ հայկական երաժշտական ժառանգությունն ունի բավարար ներուժ.
«Մենք ունենք հրաշք երգեր, հրաշք կոմպոզիտորներ, թեկուզ, ինչո՞ւ չէ, հրաշք էստրադային արտիստներ, որ կարելի է կատարել»։
Այս գաղափարների շուրջ էլ, նրա խոսքով, ձևավորվեց «Ալիխանյան Պրոյեկտը»։ Նախագիծը նրա համար միայն բիզնես չէ․ այն նաև երաժշտական ճաշակ փոխանցելու փորձ է։
«Ես հասկացա, որ պետք էր ոչ միայն ստուդիաներ, ոչ միայն փորձասենյակներ և ոչ միայն գումար վաստակել, այլ նաև ինչ-որ բան անել, ինչ-որ արժեքավոր բան, և այդ նույն ճաշակը փոխանցել»։
Ալիխանյանը կարևորում է նաև թիմային աշխատանքի սկզբունքը։ Նրա խոսքով՝ ինքը բեմում թիմի անդամ է և չի փորձում իր դերը մյուսներից վեր դասել։
«Ես թիմի մի մասնիկն եմ։ Ես բեմի վրա թիմի մի մասնիկն եմ»։
Միևնույն ժամանակ նա ընդգծում է աշխատանքի ճիշտ բաշխման կարևորությունը.
«Չի կարելի, որ մարդ զբաղվի բոլոր գործերով։ Ես չեմ կարա լինեմ և՛ լավ գործիքավորող, և՛ լավ պրոդյուսեր, և՛ կազմակերպիչ, և՛ լավ երաժիշտ։ Իմ համար ընդունելի է, որ ամեն մարդ զբաղվի իր գործով»։
Ալիխանյանը խոսում է նաև ժամանակակից երաժշտական դաշտի խնդիրների մասին։ Նրա գնահատմամբ՝ այսօր երաժշտության մեջ հաճախ պակասում են բարդությունը, խորիմաստ տեքստը և ներդաշնակությունը.
«Չկան բարդ երաժշտություններ, չկան բարդ, խորիմաստ տեքստեր, գրեթե չկան։ Կարող է շատ գլոբալ եմ հիմա խոսում, բայց մեծամասնության մասին եմ ասում»։
Խոսելով մրցակցության և իր աշխատանքի կրկնօրինակման մասին՝ Ալիխանյանը նշում է, որ իրեն չի անհանգստացնում, երբ ուրիշները փորձում են կրկնել իրենց գաղափարները։
«Առաջին հերթին ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել էդ քոփի անող բոլոր խմբերին։ Դա ես դիտարկում եմ՝ ինչ-որ մի փոքր աստիճան մենք առաջ ենք գնացել, որ մեզ կարելի է կրկնօրինակել»։
Միաժամանակ նա ընդգծում է, որ սեփական տեսակը փոխել չի պատրաստվում.
«Տեսակը երբեք չի փոխվում, չես կարող փոխվել։ Փոխում ես կոնցեպցիայի պարունակությունը, բայց հիմքը, սյուները, էդ ամեն ինչը մնում է»։
Անդրադառնալով ոլորտում միջնորդների և կազմակերպիչների հետ հարաբերություններին՝ երաժիշտը նաև մի կարևոր սկզբունք է ներկայացնում․ իր խոսքով՝ նախագծում կատեգորիկ արգելված է պատվիրատուից սեփական հոնորարից ավելի գումար վերցնելը.
«Մեզ մոտ կատեգորիկ արգելված է մեր հոնորարից ավել հոնորար վերցնելը հաճախորդից»։
—