Category: News

2024 թվականի նոյեմբերին հրապարակվել էր բանակի կերպափոխման հայեցակարգը:

Փաստաթղթի հեղինակները բանակի կերպափոխումը հիմնավորել էին այն հանգամանքով, որ ռազմական պլանավորման և պատերազմավարման ներկայումս գործող ձևերի և եղանակների հետագա կիրառման դեպքում ՀՀ զինված ուժերը տեսանելի հեռանկարում չեն կարողանա ապահովել իրենց առջև դրված խնդիրների կատարումը: Ուստի անհրաժեշտ է արմատապես վերանայել զինված ուժերի և դրանց հետագա զարգացման վերաբերյալ մոտեցումները:

Եվ չնայած այս պնդումներին, ինչպես գրել ենք, երբեմնի «Սանձահարում/Զսպում» հայեցակարգից անցանք հակառակորդից պաշտպանվելու հայեցակարգի:

Ավելին, հիմա իշխանության ներկայացուցիչները նույնիսկ իրենց թույլ են տալիս ասելու, թե հայկական բանակը չունի հակառակորդ: Այստեղ բնական հարց է ծագում՝ ումի՞ց ենք պաշտպանվում:

Վերջերս Նիկոլ Փաշինյանը հիշել էր բանակի կերպափոխման հայեցակարգի մասին, թեև դեռ մոտ մեկ տարի առաջ նկատել ենք, որ նրա վարած քաղաքականությունը հեռացել է նույնիսկ այս փաստաթղթի բովանդակությունից, քանի որ այստեղ խոսվում է պատերազմական ձևերի ու եղանակների (ռազմավարական, մարտավարական, օպերատիվ օղակներում) վերանայման մասին, զորաշարժային մարտական գործողություններ վարելու ունակ կազմավորումների ձևավորման մասին, և այլն:

Փաշինյանն իր հարցազրույցներից մեկում հստակ նշել էր, որ «Հայաստանի բանակի կերպափոխման գործընթացը որևէ կերպ չի կարող վտանգել խաղաղությունը», այսինքն, ռազմական որևէ սցենար կամ հակասցենար չպետք է դիտարկվի:

«Ի՞նչ, մենք ուզում ենք նորից նույն պատմության մեջ մտնե՞լ։ Ո՛չ, ես համաձայն չեմ դրա հետ։ Խաղաղություն, ինստիտուցիոնալ երկարաժամկետ խաղաղություն, հարևանների միջավայրում ապրելու հմտություն և կարողություն և, իհարկե, նաև պաշտպանունակ բանակ, որի բարեփոխումները մեծ թափով տեղի են ունենում»,- շարունակել է Փաշինյանը:

Ավելին, բանակի կերպափոխման հայեցակարգի ընդունումից շատ չանցած՝ ռազմաքաղաքական խոսույթում արգելվեց «մարտական» բառը և այն փոխարինվեց «պաշտպանունակ»-ով:

Բացի նշված «տակտիկական» փոփոխություններից՝ այս ընթացքում զինված ուժերում փոխվել է ՀՀ զինանշանը, նաև՝ ԶՈւ մարտական դրոշը: Այսօր այն ոչ թե բալերանգ կարմիր է, այլ՝ կապույտ: Թե ինչո՞ւ, ի՞նչ գաղափարական «դետալ» կա այդ փոփոխության հիմքում, մինչև այսօր որևէ պարզաբանում ՀՀ պաշտպանական գերատեսչությունը չի ներկայացրել, թեև պատճառները կռահելի են: Այստեղ կեսկատակ-կեսլուրջ կարելի է մի բան նկատել. մարտական դրոշի գույնը փոխում են, բայց գրեթե նույն գունային լուծմամբ «պարադնի համազգեստ» են հաստատում: Մայիսի 28-ի զորահանդեսին տեսած կլինեք:

ՀՀ զինված ուժերն ունի նոր դաշտային համազգեստ՝ ձմեռային, ամառային, աշնանային, այն դեռ զորային փորձարկումների փուլում է: Դրա գունային լուծումների վերաբերյալ գուցե վերապահումներ լինեն, բայց ասում են՝ հարմարավետ է, թեպետ բոլոր զորատեսակներում դրա փորձարկումը դեռ չի ավարտվել:

Նոր համազգեստը ենթադրում է նաև տարբեր գույների բերետներ, որոնց միջոցով, ըստ էության, կարելի է տարբերակել զորատեսակները կամ ստորաբաժանումները, կամ՝ այն կրողի զինվորական մասնագիտացումը: Այս թեման ևս բավարար չափով չի մանրամասնվել:

Իսկ վերջին օրերին սոցցանցային հարթակում քննարկման առարկա էր դարձել ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ պետ Էդվարդ Ասրյանի համազգեստի թևքի վրայի տարբերանշաններից մեկը, որի վրա գրված է՝ «Ռազմական հետախուզություն»: Այստեղ, թերևս, փորձել են զինվորական մասնագիտացումը նշել:

աշնանային,                    

Բայց զինված ուժերում փորձ է արվել ներմուծել նաև նատօական արարողակարգային կանոններ:

Հոկտեմբերի 16-ին ՀՀ պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանն անցկացրել է կադրային ընդունելություն, մի խումբ սպաների շնորհել զինվորական հերթական կոչումներ, որի ժամանակ զինծառայողները պատվի են առնում առանց գլխարկի: Սա ևս նորամուծություն է, բայց ՀՀ ԶՈւ ներքին ծառայության կանոնագիրքը չի փոխվել:

Այս բոլորը նատօական բանակներից են ընդօրինակվում, և ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը հարկ չի համարել ներկայացնել դրանք, հիմնավորել, թեև այս օրերին մեր կողմից առաջարկվել է դա անել:

Ի վերջո, գործ ունենք պետական ինստիտուտի հետ, և քննարկվող, և առավելևս՝ հաստատված փոփոխությունները պիտի ներկայացվեն առնվազն փորձագիտական կամ լրագրողական հանրությանը:

Ի դեպ, որքանով հնարավոր է եղել նկատել, փոխվել է նաև ազատ հրամանի դեպքում կանգնելու ձևը, և գուցե դեռ այլ փոփոխություններ կան, որոնք դեռ չերևացող են:

Որքանո՞վ են լավ կամ վատ այդ նորամուծությունները հայկական զինված ուժերում, որոշ դրվագների դեպքում կարող ենք տեսակետ հայտնել, բայց դա կանենք կոնկրետ պարզաբանումներից հետո, թեև արդեն իսկ վերապահումներ կան առանց գլխարկի պատվի առնելու հետ կապված, ինչպես նաև՝ մարտական դրոշի գույնի փոփոխության, նոր զինանշանին քարտեզ ավելացնելու վերաբերյալ. քարտեզը խորհրդանիշ չէ:

Այն, որ զինվորի համազգեստը պետք է հարմարավետ լինի, քննարկման ենթակա չէ: Այն, որ զորատեսակների և ստորաբաժանումների դեպքում կարող են լինել տարբերակման լուծումներ, նույնիսկ՝ համաձայն ենք:

Խնդիրն այն է, որ բանակը փորձում են «պոկել» ռուսական կամ խորհրդային բանակի մոդելից, բայց հիմա էլ ընկնում ենք այլ ծայրահեղության մեջ՝ ամեն ինչ ընդօրինակելով ՆԱՏՕ-ական երկրներից: Ընդ որում՝ հաճախ այս ամենն արվում է՝ ելնելով զուտ այս կամ այն պաշտոնյայի անձնական նախասիրություններից, թերևս: Բայց կարևորը՝ խոսում ենք ազգային բանակ ունենալու մասին:

Այս համատեքստում հարկ է հավելել, որ 2020 թվականի սկզբներին թուրքական բանակում որոշեցին վիզուալ փոփոխությունների գնալ և ցամաքային զորքերի զինծառայողները շքերթային համազգեստի կազմում սկսեցին կեպիների փոխարեն բերետներ կրել։ Այդ ժամանակ Թուրքիայի այսօրվա պաշտպանության նախարար Յաշար Գյուլերը ԳՇ պետ էր, և նա նույնպես մի միջոցառման ժամանակ բերետ էր կրում:

Ավելին, այդ ժամանակ թուրքական լրատվամիջոցները պարզել էին, որ դեղնականաչավուն գույնի բերետները կրելու են ցամաքային զորքերի զինծառայողները, սևերը՝ տանկիստները, կապույտները՝ կոմանդոսները, և մուգ կարմիր գույնի բերետները՝ Հատուկ գործողությունների հրամանատարության զինծառայողները։

Բանակը կենդանի օրգանիզմ է, որը պետք է մշտապես զարգանա՝ ընդ որում, համահունչ ժամանակակից աշխարհի պայմաններին և պատերազմի օրենքներին: Զինվորը պետք է ունենա հարմարավետ համազգեստ, բայց վիզուալ և արարողակարգային նորամուծությունները պետք է լինեն տրամաբանական և հիմնավորված, ոչ թե պայմանավորված առանձին պաշտոնյաների նախասիրություններով, կամ՝ իշխանությունների քաղաքական դավանանքով:

Նշենք, որ մեր տեղեկություններով՝ Հայաստանից դիմորդ չի եղել Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիայում սովորելու համար: Հարց է՝ ցանկացող չի՞ եղել, թե՞ ռուսական ուղղվածությամբ նախկին համագործակցությունը չկա նաև այս առումով: Այս հարցը ևս պարզաբանման կարիք ունի:

Այսպիսով, բանակի կերպափոխումը չի կարող սահմանափակվել համազգեստի, տարբերանշանների կամ արարողակարգային կանոնների փոփոխությամբ։ Եթե խոսքը զինված ուժերի արմատական վերափոխման մասին է, ապա հասարակությունը պետք է հասկանա՝ ինչ ռազմավարական նպատակների են ծառայում այդ փոփոխությունները, ինչ սկզբունքների վրա է կառուցվում նոր բանակի մոդելը, և ինչպես են դրանք նպաստելու Հայաստանի պաշտպանունակության բարձրացմանը, հատկապես, երբ Ադրբեջանի հետ խաղաղությունը թեև հաստատված է համարվում, բայց նաև՝ փխրուն: Եվ հետո՝ պաշտպանությունը նաև հարձակողական և հակահարձակողական տարրեր է պարունակում:

Իսկ ազգային և պրոֆեսիոնալ բանակ ունենալը միայն այդ մասին հայտարարություններ անելը չէ․ դա նաև սեփական ռազմական մոդելի, հստակ սկզբունքների և հիմնավորված որոշումների առկայությունն է։ Հակառակ դեպքում բանակի կերպափոխումը կարող է ընկալվել ոչ թե որպես համակարգային բարեփոխում, այլ որպես մի մոդելից հրաժարվելու և մեկ այլ մոդելն առանց բավարար հիմնավորումների ընդօրինակելու փորձ:

Հ.Գ. Հարկ է հավելել, որ նախկին իշխանությունների օրոք նատօական տարբեր բանաձևեր են ներդրվել ՀՀ զինված ուժերում՝ սերժանտական համակարգի ներդրումից մինչև «Հրամանատրում առաջադրանքի միջոցով» սկզբունք:

«Ատոմի ազատ արձակված ուժը փոխեց ամեն ինչ, բացի մեր մտածելակերպից»

Ալբերտ Էյնշտեյն

Մարդկությունն ունի տարօրինակ հատկություն. այն հազվադեպ է հասցնում հաղթահարել իր ստեղծած մեկ վտանգը՝ նախքան հաջորդը ստեղծելը: Սառը պատերազմը մեզ թողեց գրեթե կատարյալ օրինակ: Միացյալ Նահանգները և Խորհրդային Միությունը ստեղծեցին միջուկային զինանոցներ, որոնք բավարար էին ոչ այնքան միմյանց հաղթելու համար, որքան հաղթանակի բուն գաղափարն աբսուրդի վերածելու համար: Քաղաքակրթության տեխնիկական հզորությունն առաջին անգամ համեմատելի դարձավ հենց քաղաքակրթության ոչնչացման հնարավորության հետ:

Ընդ որում, աղետի համար ամենևին էլ պարտադիր չէ, որ երկու գերտերությունների ղեկավարները գժվեն։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ հսկայական գործընթացները երբեմն սկսվում են համեմատաբար փոքր իրադարձություններով: Գավրիլո Պրինցիպի կրակոցը Սարաևոյում Առաջին համաշխարհային պատերազմի «պատճառը» չէր բառի խիստ իմաստով. Եվրոպան արդեն հագեցած էր հակասություններով, դաշինքներով, մոբիլիզացիոն ծրագրերով և փոխադարձ վախով: Բայց հենց այդ պատճառով պարզվեց, որ փոքր ձգանն ի վիճակի է շարժման մեջ դնել հսկայական մեքենա: Միջուկային զենքի հայտնվելուց հետո նման ձգանանման մեխանիզմի գինն անհամեմատ բարձրացավ։

Մարդկությունը, սակայն, աստիճանաբար սկսել է յուրահատուկ իմունային համակարգ մշակել սեփական տեխնոլոգիական հզորության դեմ։ Մոսկվայի և Վաշինգտոնի միջև ուղիղ գիծ է հայտնվել։ 1963-ին պայմանագիր կնքվեց մթնոլորտում, արտաքին տարածքում և ջրի տակ միջուկային զենքի փորձարկումներն արգելելու մասին: Այնուհետև առաջացան ռազմավարական սպառազինությունների սահմանափակում (ՌՍՍ), հակահրթիռային պաշտպանություն պայմանագրերը (ՀՀՊ), ավելի ուշ՝ ռազմավարական հարձակողական սպառազինություններ (ՌՄՍ) ընտանիքի համաձայնագրերը։

Ստեղծվել են ստուգումների, ծանուցումների, վերահսկողության և ստուգման ընթացակարգեր: Այս մեխանիզմները երբեք չեն երաշխավորել անվտանգությունը, բայց տեղի է ունեցել մի չափազանց կարևոր բան. վախն ինստիտուցիոնալացվել է: Մարդիկ ընդունեցին վտանգի առկայությունը և փորձեցին փոխադարձ վախը վերածել փոխադարձ վարքի կանոնների:

Բայց մինչ մարդկությունը վերջնականապես գլուխ կհաներ առաջին մոլորակային մրցավազքից, սկսվեց երկրորդը՝ արհեստական ինտելեկտի մրցավազքը: Եվ եթե 20-րդ դարում տեխնոլոգիական մրցակցության կենտրոնական առանցքը ԱՄՆ-ը ու ԽՍՀՄ-ն էին, ապա այսօր ավելի ու ավելի հստակ է առաջանում մեկ այլ առանցք՝ Միացյալ Նահանգներ-Չինաստան:

Առաջին հայացքից մեր առջև ընդամենը երկու հաջորդական տեխնոլոգիական հեղափոխություն է։ Բայց դա վտանգավոր պատրանք է։ Միջուկային զենքը չափազանց բարդ է, սակայն, որպես միջազգային վերահսկողության օբյեկտ, այն ունի կարևոր արժանիք՝ այն նյութական է։ Կարելի է հաշվել մարտագլխիկները, հայտնաբերել հանքերը, դիտարկել փորձարկումները, վերահսկել կրիչները, պայմանավորվել հրթիռների հեռահարության և արձակիչների քանակի մասին։ Բայց ինչպե՞ս հաշվել արհեստական ինտելեկտը: Պրոցեսորների քանակո՞վ: Ըստ տվյալների կենտրոնների հզորությա՞ն։ Ըստ էլեկտրաէներգիայի սպառմա՞ն։ Մոդելի պարամետրերի քանակո՞վ։ Ալգորիթմների արդյունավետությա՞մբ։ Ուսուցման տվյալների ծավալո՞վ։ Ըստ համակարգի հնարավորությունների՞։ Եվ վերջապես, որտե՞ղ է զենքը, եթե ալգորիթմը կարող է պատճենվել:

Այստեղ սկզբունքային խնդիր է առաջանում, որպիսին միջազգային քաղաքականությունը նախկինում գրեթե չգիտեր։ 20-րդ դարի միջազգային իրավունքը սովորել է վերահսկել իրերը։ 21-րդ դարի միջազգային իրավունքը պետք է սովորի վերահսկել հնարավորությունները։ Հրթիռները կարող են վերահաշվարկվել: Հանքերը կարելի է լուսանկարել արբանյակից։ Մարտագլխիկները կարող են ոչնչացվել տեսուչների հսկողության ներքո։

Բայց ինչպե՞ս կարելի է ստուգել ալգորիթմի կարողությունը, որն այսօր դեռ հետազոտական գործառույթ է, իսկ վաղը, մի քանի բաղադրիչ փոխելուց հետո, կարող է դառնալ ռազմական։ Սա արդեն ոչ միայն քաղաքական, այլև մեթոդաբանական խնդիր է. նախքան օբյեկտը սահմանափակելը, անհրաժեշտ է գոնե պայմանավորվել, թե որն է սահմանափակման օբյեկտը:

Բայց նման ուսուցման ժամանակը կրճատվում է: Ասենք, թե ԱՄՆ-ի և Չինաստանի ղեկավարները հավասարապես լավ են հասկանում արհեստական ինտելեկտի անվերահսկելի զարգացման հնարավոր վտանգը։ Դրանից ամենևին չի հետևում, որ նրանք կդադարեցնեն մրցավազքը։ Եթե մի կողմը կամավոր դանդաղում է, իսկ մյուսը շարունակում է շարժվել, ապա առաջինը ռիսկի է ենթարկվում՝ կրիտիկական տեխնոլոգիական ուշացում ունենալ: Հետևաբար՝ յուրաքանչյուր մասնակցի ռացիոնալ որոշումն է առաջ շարժվել:

Յուրաքանչյուրի ռացիոնալությունը կարող է առաջացնել համակարգի իռացիոնալություն: Ոչ ոք աղետի կարիք չունի, բայց բոլորի համար վտանգավոր է նախ կանգ առնել:

Ատոմային դարաշրջանի պատմությունը զարմանալի հանգ է թողել այսօրվա իրավիճակի հետ: 1939-ի օգոստոսին Ալբերտ Էյնշտեյնը ստորագրեց նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտին ուղղված հայտնի նամակը, որը պատրաստել էր հիմնականում Լեո Սիլարդը: Ֆիզիկոսները նախազգուշացրել են՝ նոր հայտնագործությունները թույլ են տալիս ստեղծել չափազանց հզոր ռումբ, և, որ նացիստական Գերմանիան կարող է շարժվել այդ ուղղությամբ:

Էյնշտեյնը ներգրավված չէր Մանհեթենի նախագծում, բայց նրա անունը նախազգուշացմանը տվեց հսկայական քաղաքական կշիռ: Պատերազմից հետո նրա հասարակական գործունեության ուղղությունը գրեթե հակառակն էր. նա հանդես էր գալիս ատոմային էներգիայի միջազգային վերահսկողության և միջուկային մրցավազքի դեմ։ 1955 թվականին նրա անվան հետ կապված վերջին խոշոր հանրային փաստաթուղթը Ռասել-Էյնշտեյնի մանիֆեստն էր։ «Հիշե՛ք, որ դուք մարդ եք, և մոռացե՛ք մնացած ամեն ինչի մասին»:

Դրանում կա գիտական և տեխնիկական քաղաքակրթության ողբերգական օրինաչափություն: Սկզբում գիտնականներն ապացուցում են, որ ինչ-որ բան հնարավոր է։ Այնուհետև ինժեներները հնարավորությունը վերածում են տեխնոլոգիայի: Պետությունները տեխնոլոգիայի մեջ ռազմավարական առավելություն են հայտնաբերում։ Մրցավազքը սկսվում է: Եվ վերջապես, տեխնոլոգիայի ստեղծողները սկսում են նախազգուշացնել հասարակությանը, որ իրենց ստեղծած ուժը սահմանափակումներ է պահանջում։

Այսօր այդ հաջորդականությունը սկսում է կրկնվել արհեստական ինտելեկտի հետ՝ միայն զգալիորեն ավելի արագ։

2023 թվականին AI Safety Center-ը հրապարակեց հռչակագիր, որը ստորագրել են Ջեֆրի Հինթոնը, Յոշուա Բենջիոն, Դեմիս Հասաբիսը, Սեմ Ալթմանը և բազմաթիվ այլ հետազոտողներ և ղեկավարներ. “Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority alongside other societal-scale risks such as pandemics and nuclear war”։

«ԱԻ-ի պատճառով մարդկության ոչնչացման ռիսկի նվազեցումը պետք է դառնա գլոբալ առաջնահերթություն՝ համաշխարհային մասշտաբի այլ ռիսկերի հետ միասին, ինչպիսիք են համաճարակները և միջուկային պատերազմը»: Այս կարճ արտահայտության մեջ կարևոր է ոչ միայն նախազգուշացումը, այլև հարևանությունը. արհեստական ինտելեկտը և միջուկային պատերազմն արդեն նույն տողում են:

Բայց այդ ժամանակից ի վեր նախազգուշացումների տոնն էլ ավելի մտահոգիչ է դարձել: AI-ի առաջատար լաբորատորիաների ղեկավարներն ու հետազոտողներն ավելի ու ավելի են խոսում ոչ թե ալգորիթմների շեղված էթիկայի, այլ ավելի ու ավելի ինքնավար համակարգերի նկատմամբ վերահսկողության կորստի, կիբերհարձակումների հնարավորությունների, կենսաբանական սպառնալիքների ստեղծման, մարդկանց մանիպուլյացիայի և անվտանգության մեխանիզմներ ստեղծելուց առաջ չսպասելու անհրաժեշտության մասին: Այստեղ հատկապես էական չէ, թե արդյո՞ք ամենահոռետեսական կանխատեսումները բառացիորեն ճիշտ են։

Ռիսկի պատմության մեջ, ընդհանուր առմամբ, վտանգավոր է պահանջել աղետի հարյուր տոկոսանոց ապացույց, նախքան սկսել պաշտպանվել դրանից: Մարդիկ, ովքեր ուղղակիորեն ստեղծում են AI-ի ամենահզոր համակարգերը, իրենք են պահանջում սահմանափակումներ իրենց սեփական տեխնոլոգիայի համար:

Այս առումով այսօրվա իրավիճակը հիշեցնում է ատոմային դարաշրջանը, բայց մեկ սկզբունքային տարբերությամբ։ Միջուկային տրոհման հայտնաբերման և միջուկային անվտանգության միջազգային ճարտարապետության ստեղծման միջև տասնամյակներ են անցել: Արհեստական ինտելեկտը մեզ նման ժամանակավոր շքեղություն չի թողնում։ Մոդելների սերունդներն ավելի արագ են փոխվում, քան դիվանագետները հասցնում են համաձայնեցնել նախորդ սերնդի սահմանումները։

Եվ ահա սկսվում է ամենաանհանգստացնողը: Միջուկային մրցավազքը և արհեստական ինտելեկտի մրցավազքը գոյություն չունեն միմյանցից անկախ: Նրանք աստիճանաբար մտնում են սիներգիայի մեջ։ Մի քանի գործոնների համատեղ գործողությունը տալիս է ավելի մեծ արդյունք, քան անհատական ազդեցությունների հանրագումարը: Բայց սիներգիան բացարձակապես պարտավոր չէ օգտակար լինել: Լինում է նաև աղետների սիներգիա։

Արհեստական ինտելեկտը գնալով խորանում է հետախուզության, արբանյակային տվյալների մշակման, կիբերգործողությունների, սպառնալիքների հայտնաբերման, ռազմական սցենարների մոդելավորման և որոշումների կայացման աջակցության համակարգերի մեջ: Որքան արագ է զարգանում այս ենթակառուցվածքը, այնքան ավելի մեծ է գայթակղությունը մեքենային փոխանցելու այնպիսի գործառույթներ, որոնցում արագությունը համարվում է առավելություն: Բայց միջուկային ռազմավարության մեջ լուծման արագությունը միշտ չէ, որ բարիք է:

Երբեմն մարդկային կասկածի մի քանի լրացուցիչ րոպեները կարող են ավելի կարևոր լինել, քան մեքենայական արդյունավետության մի քանի լրացուցիչ վայրկյանները։

Եվ այստեղ երկրորդ տեխնոլոգիական մրցավազքը սկսում է ցնցել առաջինը: Որքան լարված է ռազմավարական դիմակայությունը, այնքան ուժեղ է AI-ն օգտագործելու խթանը՝ առավելություն ստանալու համար: Որքան խորն է AI-ն մտնում ռազմական համակարգեր, այնքան մեծ է սխալ դասակարգման, կիբերմանիպուլյացիայի կամ որոշումների կայացման այնպիսի արագացման ռիսկը, որի դեպքում մարդուն մնում է ավելի քիչ ժամանակ ստուգելու համար: Միջուկային առճակատումն արագացնում է AI-ի ռազմական կիրառումը, իսկ AI-ի ռազմական կիրառումը կարող է մեծացնել միջուկային դիմակայության անկայունությունը: Երկու պարույրները սկսում են պտտվել միմյանց շուրջ:

Այդ իսկ պատճառով խոսքը պետք է գնա ոչ թե երկու սպառնալիքների պարզ գումարի, այլ դրանց սիներգիայի մասին։ Եթե երկու ռիսկերն անկախ են, մենք կարող ենք վերլուծել յուրաքանչյուրն առանձին: Բայց եթե առաջինը փոխում է երկրորդի իրականացման հավանականությունը, իսկ երկրորդը վերադառնում և ուժեղացնում է առաջինը, առաջանում է արդեն ոչ գծային համակարգ։ Մի փոքր վրդովմունքը կարող է անցնել եզրագծի երկայնքով, ուժեղանալ և վերադառնալ ելակետին շատ ավելի մեծ: Սա երկկողմանի դիզայնի ամենավտանգավոր առանձնահատկությունն է:

20-րդ դարում մենք սովոր ենք մարդակերպ ներկայացնել պատմության ձգանը։ Մարդ կա, մոտիվ ունի, ձեռքին զենք կա։ 21-րդ դարում նոր Գավրիլո Պրինցիպը կարող է ընդհանրապես դեմք չունենալ։ Դա կարող է լինել ճանաչման սխալ, նախազգուշացման համակարգի կեղծ ազդանշան, կիբերհարձակում, երրորդ պետության կամ ահաբեկչական խմբի գործողություն, սխալ մեկնաբանված արբանյակային պատկեր, ինքնավար ծրագրային գործակալ կամ, նույնիսկ ավելի սարսափելի, կատարյալ ռացիոնալ որոշումների շղթա, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձին-առանձին ողջամիտ է թվում:

Ձգանը դառնում է բաշխված: Խելագարին կարելի է փնտրել, մեկուսացնել, փորձել հասկանալ նրա մտադրությունները։ Բարդ համակարգը կարող է մտադրություններ չունենալ. այն ունի միայն դինամիկա:

Կա ևս մեկ հիմնարար անհամաչափություն. դիվանագիտությունն աշխատում է մարդկային ժամանակում։ Բանակցությունները շարունակվում են ամիսներով և տարիներով, պայմանագրերը համաձայնեցվում են տասնամյակներ շարունակ, միջազգային ինստիտուտները կամաց-կամաց մշակում են սահմանումներ, ստուգման ընթացակարգեր և պատժամիջոցներ։ Արհեստական ինտելեկտը զարգանում է տեխնոլոգիական ժամանակում։

Հետևաբար, սա է, թերևս, ներկա դարաշրջանի հիմնական բանաձևերից մեկը. տեխնոլոգիաների արագությունն աճում է, իսկ քաղաքական համաձայնեցման արագությունը գրեթե չի փոխվում:

Ժամանակին մարդկությունը կարող էր իրեն թույլ տալ նախ ստեղծել ատոմային ռումբը, ապա սարսափել դրա հետևանքներից, և միայն դրանից հետո տասնամյակներ շարունակ կառուցել սահմանափակումների համակարգ։ Արհեստական ինտելեկտի դեպքում նման հաջորդականությունն այլևս չի կարող ստացվել։

AI միջազգային պայմանագիրը չի կարող պարզապես պատճենվել ՌՄՍ պայմանագրից: Սակայն ՌՄՍ-ի տրամաբանությունն ինքնին անհրաժեշտ է. փոխադարձ խոցելիության ճանաչում, կարմիր գծերի սահմանում, ստուգում, արտակարգ հաղորդակցության ուղիներ և, ամենակարևորը, այն գաղափարի մերժում, որ մի կողմի անվտանգությունը կարող է անվերջ կառուցվել մյուսի անապահովության բարձրացման վրա:

Ուստի ինձ թվում է, որ բավարար չէ առանձին խոսել միջուկային անվտանգության և առանձին՝ արհեստական ինտելեկտի անվտանգության մասին։ Մեր առջև ձևավորվում է ռիսկի միասնական, ոչ գծային համակարգ։ Առաջին պարույրը միջուկային ոչնչացման կուտակված ուժն է։ Երկրորդն ալգորիթմական որոշումների կայացման արագ աճող ուժն է։ Յուրաքանչյուրն ինքնին վտանգավոր է, բայց երբ նրանք միահյուսվում են, կարողանում են փոխադարձաբար ուժեղացնել միմյանց:

Դա հենց այն է, ինչ ես անվանում եմ երկպարույր շնչափող ապագայի համար:

21-րդ դարի գլխավոր հարցը, հետևաբար, թերևս, այլևս այն չէ, թե ով կհաղթի արհեստական ինտելեկտի մրցավազքում։ Այս ձևակերպումն ինքնին պատկանում է մրցավազքի տրամաբանությանը. հարցը շատ ավելի տհաճ է. արդյոք մարդկությունը կկարողանա՞ սովորել ավելի արագ սահմանափակել սեփական ուժը, քան կսովորի ավելացնել այն:

Հիրոսիմայից և Նագասակիից հետո մարդկությունը, այնուամենայնիվ, սկսեց սովորել դա: Այն ստեղծեց անկատար, փխրուն, բազմիցս ճգնաժամեր ապրած, բայց միջուկային մրցավազքը սահմանափակելու իրական մեխանիզմներ։ Այժմ անհրաժեշտ է հաջորդ խելացի թռիչքը:

Վերահսկողության միջազգային համակարգը պետք է սովորի աշխատել ոչ միայն հրթիռների և մարտագլխիկների, այլև հաշվողական հզորությունների, ալգորիթմների, ինքնավարության և որոշումների կայացման արագության հետ: Հնարավոր է, որ մի օր հայտնվի արհեստական ինտելեկտի համար նախատեսված ՌՍՍ կամ ՌՄՍ անալոգը։ Հնարավոր է՝ սահմանվեն բացարձակ կարմիր գծեր՝ միջուկային զենքի կիրառման վերաբերյալ որոշումների ընդունման ուրվագծերում ինքնավար համակարգերը ներառելու համար։ Հնարավոր է՝ հայտնվեն կրիտիկական հաշվողական համակարգերի ստուգման միջազգային մեխանիզմներ։

Բայց այստեղ կա մի տհաճ բառ՝ «երբևիցե»։

Տեխնոլոգիան պարտավոր չէ սպասել, որ քաղաքական գործիչները, զինվորականները, գիտնականները և դիվանագետները պայմանավորվեն:

Ատոմային դարաշրջանը ծնեց մարդկանց, ովքեր նախ օգնեցին դուռ բացել դեպի նոր իրականություն, իսկ հետո իրենց կյանքի մնացած մասը նախազգուշացրեցին մարդկությանն այն մասին, թե ինչ կա այդ դռան հետևում: Նման մի բան այսօր տեղի է ունենում արհեստական ինտելեկտի հետ։ Միակ տարբերությունն այն է, որ այս անգամ նոր դուռը բացվում է հնի կողքին, որը մենք այդպես էլ չսովորեցինք հուսալիորեն կողպել։

Ատոմի ազատված ուժին գումարվում է ալգորիթմի ազատված ուժը։

Եվ եթե մեր մտածելակերպը կրկին մնա նույնը, երկու պարույրները կարող են վերջնականապես սեղմվել:

Այնուհետև շնչահեղձությունը կձգվի ոչ թե ներկայի, այլ ապագայի վրա։

«Կրկնակի շնչափողին» ընդառաջ

«Կրկնակի շնչափողի» վրա «տպագրական ներկը» դեռ չէր հասցրել չորանալ, երբ իրականությունն ինքը որոշեց նշում ավելացնել տեքստին։

Գրեթե միաժամանակ հնչեցին երկու հայտարարություններ, որոնք զարմանալիորեն ճշգրիտ նկարագրում էին մեր կառուցվածքի երկու օղակները։ Դոնալդ Թրամփն առաջինը ձևակերպեց առավելագույնս պարզ. «Մենք AI-ում առաջ ենք Չինաստանից… կհաղթի նա, ով կհաղթի AI-ում»։ Այստեղից հետևությունը նույնքան պարզ է՝ արգելակել չի կարելի։ Ցանկացած միակողմանի զգուշություն նշանակում է հակառակորդին տեխնոլոգիական, տնտեսական, իսկ հեռանկարում՝ նաև ռազմական առավելություն տալու ռիսկ։

Բայց գրեթե անմիջապես հետո Anthropic-ի ղեկավար Դարիո Ամոդեին ձևակերպեց ծուղակի երկրորդ կեսը. առաջ շարժվելու խթանները և դրա հետ կապված ռազմական առավելությունն այնքան մեծ են, որ մրցավազքի սահմանափակումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե կա վստահություն, որ «մյուս կողմը խաղում է կանոններով»։ Եվ այստեղ նա անմիջապես խոստովանեց՝ ինքը վստահ չէ, թե որքանով է այդպիսի վստահությունն ընդհանրապես հասանելի։

Ահա այն՝ կրկնակի շնչափողը, արդեն ոչ թե՝ որպես փոխաբերություն, այլ՝ գրեթե որպես սղագրություն։

Առաջին օղակը քաշվում է հետ մնալու վախից: Երկրորդը վախն է այն բանի, թե ինչի կհանգեցնի առաջատարությունը, եթե մրցավազքը մնա անվերահսկելի: Կանգնելը վտանգավոր է, քանի որ մյուսը կարող է շարունակել: Շարունակելը վտանգավոր է, քանի որ հաջորդ տեխնոլոգիական սահմանը կարող է փոխել ոչ միայն տնտեսությունը, այլև հենց ռազմական ուժի կառուցվածքը։ Հետևաբար՝ անհատական մասնակցի յուրաքանչյուր ռացիոնալ քայլ համախառն համակարգը դարձնում է պակաս ռացիոնալ:

Սա գրեթե լաբորատոր օրինակ է այն բանի, ինչ խաղերի տեսաբաններն անվանում են անվտանգության երկընտրանք. պետությունն ուժեղանում է հանուն սեփական անվտանգության, և հենց դրանով է ստիպում մրցակցին էլ ավելի արագ ուժեղանալ: Միջուկային դարաշրջանում մարդկությունն արդեն մեկ անգամ հայտնվել է նման տրամաբանության մեջ։ Բայց այդ ժամանակ զենքը գոնե նյութական էր՝ ուրան, ցենտրիֆուգներ, պոլիգոններ, հրթիռներ, հանքեր. այդ ամենը կարելի էր հաշվել, լուսանկարել արբանյակից, ստուգել։

Արհեստական ինտելեկտի դեպքում այլ բան ավելի սարսափելի է. հիմնական ռազմավարական ռեսուրսը գրեթե անտեսանելի է դառնում։ Ալգորիթմն արբանյակից տեսանելի չէ: Ծրագրային ապահովման առաջխաղացումը կարող է տեղի ունենալ լաբորատորիայի փակ դռների հետևում: Հետևաբար՝ փոխադարձ ստուգման խնդիրը, որն իրականում մատնանշում է Ամոդեին, անհամեմատ բարդանում է։

Եվ այստեղ առաջանում է պարադոքս, որն արժանի է մեր «կրկնակի շնչափողին». որքան վտանգավոր է դառնում մրցավազքը, այնքան անհրաժեշտ է պայմանավորվածությունը. որքան ավելի կարևոր է դառնում մրցավազքի առավելությունը, այնքան ավելի դժվար է պայմանավորվել:

Թրամփն ասում է՝ չի կարելի կանգ առնել։

Ամոդեին ասում է՝ նախկին տրամաբանությամբ շարունակելը չափազանց վտանգավոր է։

Իսկ այս երկու արտահայտությունների արանքում, թերևս, գտնվում է 21-րդ դարի գլխավոր քաղաքական խնդիրներից մեկը։

Հ.Գ. Երբեմն կանխատեսումը հատկապես տհաճորեն հաստատվում է ոչ թե այն ժամանակ, երբ անցնում է տասը տարի, այլ, երբ անցնում է ընդամենը մեկ օր:

Նուրալի Լատիպով

մեթոդաբան

russiancouncil.ru

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—

«Պրեսսինգ» հաղորդաշարի եթերում Սաթիկ Սեյրանյանի հյուրը թուրքագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ռուբեն Մելքոնյանն է։

Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.

• Աշխարհում խաղի կանոնները փոխվել են ոչ միայն քաղաքականության, այլև պատերազմի մեջ։ Այսօր պատերազմներն ընթանում են միանգամայն այլ տրամաբանությամբ։ Դրանց երբեմն տարբեր անուններ են տալիս՝ պրոքսի պատերազմ և այլն, բայց երբեմն արդյունավետություն կարող են ունենալ ոչ միայն գերժամանակակից զենքերը, այլև գաղափարի շուրջ համախմբված զինված կառույցները։ Այդ համատեքստում երբեմն այս կամ այն երկրների միջև ստորագրվող դաշինքները, որոնք կոչված են պաշտպանելու նրանց շահերը, կարող են այդքան էլ արդյունավետ չլինել։ Ակնհայտ է, որ լայն պատերազմի՝ Իրան-Արևմուտք պատերազմի համատեքստում Իրանը պետք է օգտագործի ոչ միայն իր զարմանք պատճառող հրթիռները, այլև, ըստ նպատակահարմարության, իր լայն զինանոցի այլ տարրերը:

Կարող ենք արձանագրել, որ Մեքքայի համաձայնագիրը, որը ստորագրվել է երեք պետությունների՝ Պակիստանի, Թուրքիայի և Սաուդյան Արաբիայի միջև, այս պահին դեռևս չի կարողանում կանխել Սաուդյան Արաբիայի նկատմամբ իրականացվող ռազմական և գաղափարական հարձակումը։ Սա նաև ենթադրում է, որ տարբեր բարձրահունչ պայմանագրեր երբեմն կորցնում են իրենց արդյունավետությունը։ Օրինակ՝ մենք շատ ենք խոսում ՀԱՊԿ-ի անգործության մասին։ Նույնը, փաստորեն, կարող ենք տեսնել նաև մեկ այլ համաձայնագրի համատեքստում։ Կարող ենք տեսնել նաև Թրամփի հիասթափությունը ՆԱՏՕ-ից. նա դժգոհում է, թե ինչու ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրները չեն պաշտպանում իրենց Իրանի դեմ պատերազմում, և այլն։

Այսպիսով՝ կարող ենք արձանագրել, որ քաղաքականության և պատերազմի ժամանակակից խաղի կանոններն ունեն իրենց տրամաբանությունը, և այդ տրամաբանությունը տեսնելն ու հասկանալը շատ կարևոր են ընդհանուր պատկերն ամբողջացնելու համար։

• Մենք՝ արևելագետներս, վաղուց եկել ենք այն համոզման, որ Մերձավոր Արևելքում երբեք հանգիստ վիճակ չի եղել։ Երբ նայում ենք տարբեր դարաշրջանների, տեսնում ենք, որ այնտեղ միշտ անհանգիստ իրավիճակ է տիրել։ Մերձավոր Արևելքն ինքնին անհանգստության տարածք է։ Այդ անհանգստությունները կարող են տարբեր բնույթ ունենալ։ Դրանք կարող են լինել ներպետական՝ հեղափոխություններ, պետական կարգերի փոփոխություններ, ինչպես նաև արտաքին քաղաքական բնույթի, քանի որ աշխարհի մեծ տերությունների և ընդհանրապես աշխարհի խոշոր խաղացողների շահերը շատ հաճախ խաչվում են հենց Մերձավոր Արևելքում։

Ի տարբերություն, օրինակ, ավելի հանգիստ տարածաշրջանների, որտեղ շահերի բախումներն ավարտվել են, և շահերի բաշխումն արդեն տեղի է ունեցել, Մերձավոր Արևելքում այդ շահերի անընդհատ փոփոխությունը շարունակական գործընթաց է։ Հետևաբար՝ Մերձավոր Արևելքում ակնկալել այնպիսի քաղաքական անդորր, ինչպիսին կարելի է ակնկալել սկանդինավյան երկրներում կամ մեկ այլ վայրում, տեղին չէ։ Եվ հիմա, փաստորեն, մեր տարածաշրջանը գտնվում է արտաքին ու ներքին լարվածության հերթական փուլի մեջ։ Արտաքին լարվածությունը մենք տեսնում ենք Իսրայելի և Իրանի պատերազմի տեսքով, որն այս պահին ժամանակավոր դադար է վերցրել, բայց ամեն պահի կարող է վերսկսվել։

• Փոխվում են նաև պատկերացումները։ Օրինակ՝ պատկերացնում էին, որ Իրանը շատ արագ կփլուզվի, բայց դա տեղի չունեցավ։

• Թե՛ Թուրքիայում, թե՛ Ադրբեջանում տեղի են ունենում շատ հետաքրքիր գործընթացներ։ Ընդ որում, գործընթացներ են տեղի ունենում նաև թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում։ Դրանք կարևոր է դիտարկել թե՛ Հայաստանի, թե՛ տարածաշրջանի, թե՛ այդ երկրների տեսանկյունից։

• Հիջաբը՝ կանացի իսլամական գլխաշորը, ունի ոչ միայն իսլամական կրոնից բխող որոշակի արմատներ։ Ըստ այդ կրոնական պատկերացումների՝ կինը, իսկ ավելի կոնկրետ՝ 12 տարեկանից բարձր աղջիկը, պետք է սկսի կրել այդ գլխաշորը՝ դրա տարբեր ձևերով։ Սակայն հիջաբը վաղուց վերածվել է նաև քաղաքական իսլամի խորհրդանիշի։ Այսինքն՝ գլխաշորը պարզապես սովորական հագուստի ատրիբուտ չէ։ Դա քաղաքական իսլամի խորհրդանիշն է, և այդ խորհրդանիշի նկատմամբ ցանկացած քայլ կարող է շատ լուրջ զարգացումների հանգեցնել։ Թուրքիայի պարագայում պետք է հաշվի առնել, որ այսօրվա Թուրքիայում իշխող ուժը՝ Էրդողանի գլխավորությամբ, իշխանության է 2002 թվականից։ Նրա քաղաքական պայքարը, կարելի է ասել, հենց սկզբից ընթացել է այս քաղաքական խորհրդանիշների պաշտպանության լոզունգներով։ Այսինքն՝ այսօրվա Թուրքիայի իշխող ուժը քաղաքական իսլամին հարող և իսլամը կրող ուժ է։ Հիջաբը կամ կանացի գլխաշորը՝ որպես խորհրդանիշ, նրանց համար շատ կարևոր նշանակություն ունի։ Էրդողանը և նրանից առաջ եղած իսլամամետ քաղաքական ուժերը տարբեր տարիներին անընդհատ հանդես են եկել կանացի գլխաշորի պաշտպանության դիրքերից։ Նույն Էրդողանի կինը գլխաշոր է կրում, նախորդ նախագահ Աբդուլլահ Գյուլի կինը նույնպես գլխաշոր էր կրում։ Այստեղ հարցը շատ ավելի հայեցակարգային պայքարի մասին է՝ աշխարհիկության և իսլամականության։

• Թուրքիայի հիմնադիր նախագահ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը Թուրքիայում արգելել էր կանացի գլխաշոր կրել՝ ճիշտ այնպես, ինչպես հիմա Իլհամ Ալիևն է արգելում այն կրել Ադրբեջանում։ Թուրքիայի՝ 20-րդ դարի սկզբին՝ հանրապետության ձևավորումից հետո, 1920-ական թվականներին ընդունված օրենքների համաձայն՝ պետական հաստատություններում, այդ թվում՝ կրթական հաստատություններում և դպրոցներում, իրավունք չկար գլխաշոր կրելու։ Ավելին՝ աշակերտներին անգամ թույլ չէին տալիս մտնել դպրոց, եթե գլխաշոր էին կրում։ Այս թեման տեղ է գտել նաև թուրքական գրականության մեջ։ Նույնիսկ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Օրհան Փամուկի վեպերում է դրա մասին խոսվում։ Փաստորեն, Էրդողանը պայքարում էր այս ամենի դեմ և հանդես էր գալիս Աթաթուրքի սկզբունքների դեմ։ Հետևաբար, սա նրանց քաղաքական իմիջի կարևոր տարրերից մեկն է։ Անհնար էր, որ Թուրքիան չարձագանքեր Ադրբեջանում, թեկուզև եղբայրական Ադրբեջանում, այս հարցի շուրջ տեղի ունեցող զարգացումներին, որովհետև, ինչպես արդեն նշեցի, իրենք իրենց դիրքավորում են՝ որպես գլխաշորի և այդ քաղաքական խորհրդանիշի պաշտպաններ։

• Երկրորդ հանգամանքը վերաբերում է Իրանին, որտեղ նույն խնդիրը կա, բայց մի փոքր այլ տեսանկյունից։ Իրանում նախորդ՝ շահական ռեժիմը, որը տապալվեց 1979 թվականին, արգելում էր կրոնական գլխաշոր կրելը։ Իսկ արդեն 1979թ. հետո՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետության ձևավորումից հետո, ճիշտ հակառակը տեղի ունեցավ. կանացի գլխաշորը դարձավ պարտադիր։ Հիմա էլ Իրանում, ինչպես կհիշեք վերջին ցույցերի ժամանակ, այդ հարցն էր քննարկվում՝ կանանց ազատության և այլնի համատեքստում։ Խոսքը գլխաշորը հանելու թույլտվության կամ հանրային վայրերում դրա կրելու կանոնները որոշակիորեն մեղմացնելու մասին էր, որպեսզի կանայք կարողանան գլխաշորի այլ տարրեր կամ այլ ոճեր կրել, այլ ոչ թե պարտադիր կերպով ամբողջությամբ ծածկող գլխաշոր։ Փաստորեն, տեսնում ենք, որ թե՛ Թուրքիայում, թե՛ Իրանում այդ գլխաշորը քաղաքական օրակարգի առաջնային հարցերից մեկն է։ Հիմա նույն հարցը ծագում է Ադրբեջանում, որտեղ պատկերը մի փոքր խառն է։

• Ադրբեջանն աշխարհիկ պետություն է։ Միևնույն ժամանակ, հատկապես Ղարաբաղյան հարցի համատեքստում, Ադրբեջանն իրեն դիրքավորում էր՝ հղում անելով իսլամական համերաշխության սկզբունքներին։ Փորձում էր համոզել, որ իսլամադավան երկրները պետք է արտահայտվեն ընդդեմ Արցախի հայկական լինելու, և այլն։ Այսինքն՝ փորձում էր խնդիրը ներկայացնել որպես կրոնական հակամարտություն՝ հայերի և ադրբեջանցիների միջև քրիստոնեության ու իսլամի պայքար։ Ադրբեջանական կողմը նաև պնդումներ էր ներկայացնում, թե Արցախում մզկիթներ են քանդվել, պղծվել և այլն։ Հիմա, փաստորեն, Իլհամ Ալիևը բախվում է մի երևույթի, երբ իր հասարակության մեջ կրոնական տրամադրությունները որոշակիորեն աճել են։ Այդ աճը հասել է այն մակարդակին, որ հասարակության տարբեր շերտեր կանացի գլխաշորի նկատմամբ ունեն շատ սկզբունքային վերաբերմունք։ Այդ շերտերի մեջ են աշակերտները, ուսանողները, ուսուցիչները և այլք։

• Ադրբեջանը շիա բնակչությամբ երկիր է, այսինքն՝ բնակչության մեծամասնությունը շիա դավանանքի հետևորդ է։ Շիայականությունը նաև Իրանում իսլամի ամենատարածված ուղղությունն է։ Այդ պատճառով Ադրբեջանում մեղադրանքներ են հնչում, թե այս հարցում Իրանը որոշակի քաղաքական և հոգևոր ազդեցություն ունի։ Այսինքն՝ երբ Ալիևն ասում է, որ արտաքին ազդեցություն կա, դա առաջին հերթին Իրանին է ուղղված, ոչ թե միայն Թուրքիային։ Իրանի և Ադրբեջանի բնակչության մեծամասնության դավանանքային ուղղությունը նույնն է՝ շիայականությունը։ Թուրքիայի պարագայում, ընդհակառակը, Թուրքիան հիմնականում սուննի մահմեդական երկիր է, բայց գլխաշորի նկատմամբ այնտեղ նույնպես հատուկ վերաբերմունք կա։ Ուստի Թուրքիան ևս անդրադառնում է այս խնդրին։ Սա հարցի կրոնական և պատմական ասպեկտն է։

• Ինչ վերաբերում է հարցի մյուս շերտին՝ արդյո՞ք թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունները միշտ անամպ են եղել, և արդյո՞ք դրանցում երբևէ խնդիրներ չեն ծագել, պետք է ասել, որ իրականում այդպես չէ։ Եթե դիտարկենք նույն հանրապետական շրջանը, ապա թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում լարվածություն եղել է նաև 1990-ական թվականներին։ Ընդհուպ մինչև այն աստիճան, որ Թուրքիային մեղադրում էին Ադրբեջանում հեղաշրջում իրականացնելու փորձի մեջ։

• Լարվածության հաջորդ փուլը եղել է ֆուտբոլային դիվանագիտության ժամանակ, երբ Թուրքիայի նախագահն այցելեց Հայաստան, իսկ Հայաստանի Երրորդ նախագահն այց կատարեց Թուրքիա։ Այդ ժամանակ Ադրբեջանում անգամ իջեցվեցին թուրքական դրոշները, հնչեցին շատ ավելի կոշտ հայտարարություններ։ Մոտավորապես այնպես, ինչպես Զելենսկին հիմա դժգոհում է Թրամփից, այն ժամանակ էլ Ադրբեջանում դժգոհում էին, որ Թուրքիան իրենց դավաճանում է, քանի որ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման և ֆուտբոլային դիվանագիտության հաջողությունը, ըստ իրենց պատկերացումների, ուղղակիորեն առնչվում էր Ադրբեջանի շահերին։ Իլհամ Ալիևը դա շատ լավ գիտակցում էր և ամեն ինչ անում էր, կարծես թե բացահայտ հայտարարելով, որ ամեն ինչ անելու է, որպեսզի այդ գործընթացը չիրականանա։ Այդ ժամանակ նույնպես թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունները գերլարված էին։ Նույնը տեղի էր ունենում նաև Թուրքիայում։ Օրինակ՝ Հայաստանի և Թուրքիայի ֆուտբոլային խաղի ժամանակ թուրք ոստիկաններն արգելում էին մարզադաշտ ադրբեջանական դրոշներ տանել, երբ խաղում էր Հայաստանի հավաքականը։

• Այսօր լարվածության այս փուլը մի փոքր տարբերվող է։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև այստեղ կան իրական քաղաքական իրողություններ, բայց կան նաև եղբայրության մասին կենացային հայտարարություններ։ Առաջին իրողությունը հետևյալն է. Թուրքիան բացահայտորեն օգնել է Ադրբեջանին 44-օրյա պատերազմում՝ թե՛ դրանից առաջ, թե՛ պատերազմի ընթացքում, և թե՛ դրանից հետո։ Այսինքն՝ Թուրքիան՝ որպես մեծ եղբայր, ներգրավվել է այդ հակամարտության մեջ։ Իհարկե, դա տեղի է ունեցել նաև Հայաստանի ապաշնորհ քայլերի և դիվանագիտության բացակայության պայմաններում, բայց ակնհայտ է, որ առանց Թուրքիայի, Իսրայելի և Պակիստանի օգնության՝ Ադրբեջանը միայնակ դժվարանալու էր Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակին պարտադրել այն իրողությունները, որոնք այսօր ունենք։ Ընդհակառակը, մեծ հարցական էր, թե ուղիղ բախման պայմաններում Արցախի պաշտպանության բանակն ինչպիսի՞ արդյունքներ կարող էր արձանագրել։ Հայտնի է նաև, որ թուրք գեներալներն անմիջական մասնակցություն են ունեցել։ Այդ հայտնի գեներալներից մեկը՝ Բախտիյարը, որն այսօր Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարի խորհրդականն է, նույնպես համարվում է 44-օրյա պատերազմի ճարտարապետներից մեկը։ Թուրքիայի պաշտպանության նախկին նախարար Հուլուսի Աքարի դերակատարությունն էլ է հիշատակվում այս համատեքստում։ Այսինքն՝ Թուրքիայի մասնակցությունն ակնհայտ է։ Այս ամենից հետո, երբ հնչել են կենացներ եղբայրական պետությունների մասին, երբ խոսվել է հաղթանակի, Արցախի և այլնի մասին, գալիս է նաև վճարելու պահը։ Թուրքիան, լինելով պրագմատիկ երկիր, պահանջում է, որ Ադրբեջանում ունենա ավելի բարձր ներկայություն և ավելի մեծ դերակատարություն Ադրբեջանի հետ կապված հարցերում։ 

• Իսրայելն արցախյան ողբերգության դերակատարներից է՝ դրանից բխող հետևանքներով, և հիմա Ադրբեջանից իր բաժինն է ուզում դրանից:

• Ադրբեջանին թվում է, որ ինքնուրույն է հասել Արցախի, այսպես ասած, հաղթանակին, և Իլհամ Ալիևն իրեն դիրքավորում է՝ որպես այլ ոճի քաղաքական գործիչ, որպես տարածաշրջանի ամենահաղթանակած գործիչներից մեկը։ Նրա անձնական ու պետական ամբիցիաները բախվում են Թուրքիայի պետական ամբիցիաներին։ Հիմա Ալիևն ու Թուրքիան, փաստորեն, վիճարկում են այն հարցը, թե ով է հասել այդ արդյունքին։ Միասի՞ն են հաղթել, թե՞ Ալիևը միայնակ է իրականացրել Արցախի օկուպացիան, և այլն։ Ահա այստեղ են ի հայտ գալիս խնդիրները։ Դրանք ոչ միայն կուլիսային բնույթ ունեն, այլև երբեմն դուրս են գալիս ավելի հրապարակային մակարդակ։Եվ հիմա, երբ դիտարկում ենք, թե ովքեր են հայտարարություններ անում հիջաբի՝ կանացի գլխաշորի հետ կապված հարցի վերաբերյալ, տեսնում ենք, որ Էրդողանի անմիջական շրջապատից՝ նրա խորհրդականների մակարդակով, պաշտոնական հայտարարություններ են հնչում։ Ընդ որում՝ քննադատվում են Ալիևի քայլերը՝ գլխաշորն արգելելու վերաբերյալ։ Սակայն այդ ամենի հիմքում միայն գլխաշորի հարցը չէ, այլև փոխադարձ ամբիցիաների խնդիրը։ Իսկ ինչո՞ւ հիմա։ Ալիևի համար, հավանաբար, ակնհայտ է դարձել, որ հասարակության մեջ իսլամական տրամադրությունները գուցե աճի միտում ունեն, ինչը նրա համար խնդիր է։

• Իրանը շիայական պետություն է, Թուրքիան՝ սուննիական, և Ադրբեջանը հայտնվել է նրանց արանքում: Ալիևն աշխարհիկ գործիչ է, իսկ շիայական ավանդական աշխարհայացք ունեցող քաղաքացիների համար այն, որ Ալիևը դասական մահմեդական գործչի կերպար չունի, արդեն խնդիր է: Ինչքան Ադրբեջանում աճեն իսլամական պահպանողական հայացքներով շերտերը, այնքան Ալիևի իշխանության դիրքերը կթուլանան: Ալիևի քայլերն ուղղված են նաև իշխանության պահպանությանն ու հնարավոր փոխանցմանը:

• Ադրբեջանում կա հետևյալ խոսույթը՝ Արցախում այդքան մուսուլման շեհիդներ նահատակվեցին, որ այսօր Ադրբեջանում հնարավոր չլինի՞ հիջաբ կրել: Բայց սրա հիմքերն էլ է Ալիևը դրել, որովհետև կրկնեմ՝ Արցախյան 44-օրյա պատերազմի ժամանակ Ալիևը հենց այդպես էր դիրքավորվում, որ սա հավատի համար պատերազմ է:

• Հիմա ևս մեկ անգամ պետք է հետհայացք նետենք «ֆուտբոլային դիվանագիտությանը» անկողմնակալ, առանց որևէ էմոցիայի, կտեսնենք՝ ինչ նուրբ խաղ էր այն ժամանակ գծել նախագահ Սերժ Սարգսյանը, որ այդ քայլով լարվածություն առաջացրեց Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև:

• TRIPP-ի վավերացումն արագացնելը ճիշտ քայլ չէ հենց միայն այն պատճառով, որ վաղն այդ փաստաթուղթը կարող է խանգարել ապագայում հայկական դիվանագիտությանը տարբեր հարցերում ավելի ազատ գործել: Հիշենք՝ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց՝ հարգելի աշխարհի ներկայացուցիչներ, Ղարաբաղյան հարցը փակված է, քանի որ Հայաստանի ղեկավարությունն արդեն ասել է այդ մասին: Չեմ ասում՝ կոնֆլիկտը ձգելը լավ է, բայց դու ինչպե՞ս ես փակում մի հարց, որը վերաբերում է արցախահայերի հազարամյակների բնակավայրին, որովհետև այդ հարցը փակելով՝ փակում ես մնացած բոլոր հարցերը: Բացի դրանից, աշխարհն այնքան անկայուն է, որ այս փոփոխվող աշխարհում նման պարտավորություն վերցնելը ձեռնտու չէ: Ինքը չի կրող ԱԺ-ում չվավերացնել այդ փաստաթուղթը, որովհետև «ինքնիշխան» իշխանությանը դա պարտադրում են Բաքվից և Անկարայից:

• Ինչպես Գարեգին Նժդեհն է ասել, հայ ժողովուրդը պատմությունից դասեր առնելու համար ամենածույլ աշակերտն է: Մենք մեր աչքի առաջ ունենք Ուկրաինայի օրինակը՝ Մայդան, ավերված երկիր և թշնամական հարաբերություններ երկու եղբայրական ժողովուրդների միջև: Նույնը մենք տեսանք Հայաստանում 2018թ. և դրանից հետո: Արևմտյան ցինիկ քաղաքականությունը շատ օրինակելի է: Մենք դա տեսել ենք նաև ռուս-վրացական պատերազմի ժամանակ, երբ ռուսական զորքերն արդեն հասել էին Գորի, իսկ Վրաստանին օգնությունը եղավ այն, որ Բուշը զանգեց Սահակաշվիլուն: Փաշինյանն, իհարկե, պատմության լավագույն աշակերտը չէ, բայց քաղաքական իր վայրիվերումներով, մի օր արթնանանք ու տեսնենք, որ ինքը դարձել է ԵԱՏՄ-ի ու ՀԱՊԿ-ի ջերմ երկրպագուն, և դա անելու է ոչ թե ելնելով երկրի շահերից, այլ իր անձնական շահից:

• Իլհամ Ալիևը և Ադրբեջանը ևս մի հարված ունեն իրենց իմիջին. Դա նրանց ջերմ հարաբերություններն են Իսրայելի հետ: Ալիևը և Ադրբեջանը՝ որպես իսլամական համերաշխության ջատագովներ, իրենց իմիջը լուրջ կասկածի տակ են դրել: Ալիևին տրված նվերներն Արցախն օկուպացնելու համար անվճար չեն. եկել է դրանց համար վճարելու պահը: Ալիևը հիմա չի կարող Իսրայելի հետ հարաբերություններում անել այն դեմարշը, ինչ անում է Ֆիդանը: Ադրբեջանցի պաշտոնյան չի կարող իսրայելցի պաշտոնյայի ելույթի ժամանակ լքել դահլիճը:

• Փաշինյանն ու իր թիմն ունեն քաղաքական հավատամք՝ ամեն ինչ իրենց իշխանությունը պահելու համար, և այդ «ամեն ինչը» սահմաններ չունի: Հիշում եք՝ երբ նոր էր իշխանության եկել, Պուտինին չէր իջնում դիմավորելու: Ինքնիշխանության կորը մի քիչ շատ է ներքև իջել. Հիմա այդ «ինքնիշխան» Փաշինյանից մնացել է Ռուսաստանից զանգի սպասող Փաշինյանը, թե երբ են իրեն կանչում Պուտինի մոտ: Փաշինյանի քաղաքականությունը բացարձակ անսկզբունքայնությունն է՝ թալեյրանիզմը: Թալեյրանի քաղաքական գիծը բացարձակ անսկզբունքայնությունն էր, Փաշինյանի իդեա ֆիքսը՝ իշխանություն պահելը: Բացի դրանից, մեր հասարակության մեջ կա մի հատված, որ եթե Փաշինյանը ասի՝ մածունը սպիտակ չէ, այլ մուգ թանաքագույն, նրանք կհավատան՝ ի՞նչ աներ խեղճ հարիֆը, ու далее по тексту: Դրսում դրա համար է շատերի համար տարակուսելի՝ ինչպե՞ս կարելի է այսքան բան անել ու մնալ իշխանության: Դրա մասին խոսել են թե՛ Ալիևը, թե՛ ամերիկյան շատ լուրջ պաշտոնյաներ:

• Դրսի ուժերը նրա համար են, որ աշխատեն տարբեր երկրների ու նրանց հասարակությունների վրա: Ո՞ր երկրները կարող են Հայաստանի ներսում ունենալ թիրախներ, որ ոչնչացվեն ոչ միայն կենդանի, այլև մեռած հեղինակությունները, որ հայ հասարակության միջից դուրս գա Արարատ Սարի, Սասունի, Մուշի գաղափարը: Շատ հանգիստ կարելի է գտնել՝ որոնք կարող են լինել այդ պետությունները: Խնդիրն այն է, որ մեր հասարակությունը լիովին անպաշտպան է արտաքին հարձակումների հանդեպ, և դա ոչ այնքան հասարակության մեղքն է, որքան այն կառույցներինը, որ պետք է հասարակության հանդեպ զանազան «անօդաչու տարբեր սարքերի» հարձակումների դեմ հակաօդային պաշտպանություն ապահովեին: Հասարակության մեջ մի հատված էլ այդ հարձակումների դեմ այնքան հեռու է գնում, որ սկսում է Թուրքիայում ապրող մի բլոգերի հավատալ, որը գովերգում է Ալիևին և փնովում Հայաստանի նախկին նախագահներին, կամ իր տունն ու երեխաներին ադրբեջանցուց պաշտպանող կնոջն ասում՝ չջղայնացնեիր՝ չաներ:

• Փաշինյանը գնաց Ամուլսարը փակեց, 10 տարի հետո բացեց, և զրո ընդվզում: Հիմա Ադրբեջանը կբերի Սահմանադրության փոփոխության հարցը, և կրկին հասարակությունը չի ընդվզի:

• Փաշինյանի ուղերձն արտաքին խաղացողներին հետևյալն է՝ մինչև իմ պաշտոնավարման ավարտը՝ 2031թ., ես ամեն ինչ անելու եմ՝ փոխելու եմ Սահմանադրությունը, վավերացնելու եմ TRIPP-ը, օգնեք ինձ ամեն ինչով: Փաշինյանի հայտարարության երկրորդ հասցեատերը Հայաստանի ներքին հասարակությունն է, որին նա խոստանում է հավիտենական խաղաղություն: Մյուս կողմից՝ մինչև 2031 թիվ Մավրը կանի իր գործը, Մավրը կարող է հեռանալ:

• Դուք տեսեք՝ Հայաստանի տարբեր պաշտոնյաներ ինչ ակնածանքով են խոսում Ալիևի ու Հաջիևի մասին, և ինչպես են խոսում Վեհափառի ու սրբազանների մասին: Վեհափառի անունը որ տալիս են, ձեզ մոտ ինչի՞ են կատաղության նոպաներ ի հայտ գալիս:

• Գունավոր հեղափոխությամբ իշխանության եկած «ժողովրդավարներն» իրենց առանց պաշտոնի չեն պատկերացնում և վերածվում են բռնապետի, իսկ իրական ժողովրդավարները 1-2 ժամկետ պաշտոնավարելուց հետո հեռանում են:

• Նախ, Ռուսաստանի մահվան մասին լուրերը չափազանցված են։ Ասել, որ Ռուսաստանը լիովին դուրս է եկել Հարավային Կովկասից, այնքան էլ մոտ չէ ճշմարտությանը։

Երկրորդը. Ռուսաստանի նախագահը, փաստորեն, Հայաստանի վարչապետին երկու հարցի առաջ է կանգնեցրել։ Առաջինն այն է, որ ասում է՝ եթե ուզում եք Եվրամիություն գնալ, խնդրեմ, եթե դա հայ ժողովրդին ձեռնտու է, գնացեք, հանրաքվե արեք և որոշեք։ Ի՞նչ է պատասխանում Փաշինյանը։ Նա ոչ թե ինքնիշխան տոնով ասում է՝ այո՛, գնալու ենք հանրաքվեի, ոչ էլ ինքնիշխան տոնով ասում է՝ դուք մի՛ խառնվեք մեր գործերին, մենք կորոշենք՝ գնո՞ւմ ենք հանրաքվեի, թե՞ ոչ։ Նա այլ պատասխան է տալիս, ասում է՝ նման հարց դրված չէ, քանի որ դեռ Եվրամիությանն անդամակցելու հարց չկա։ Էլ ի՞նչ հանրաքվե։ Այսինքն՝ կոպիտ ասած՝ Պուտինի այս առաջարկի արդյունքում Փաշինյանի մանիպուլյատիվ խաղի հնարավորությունները, փաստորեն, փոքրացել են։

Մյուս առաջարկն էլ կրկին Պուտինն առաջ քաշեց՝ ասելով, որ՝ եթե ուզում եք, ռուսական ռազմաբազան կարող ենք հանել։ Այսինքն՝ հետո Հայաստանի պաշտոնյան ասում է, որ մենք նման բան չենք ասել։ Բայց Պուտինը, ենթադրում եմ, այդ հայտարարությունն ինչ-որ հիմքով է արել՝ պատկերացնելով, թե ձեր մտքի հաջորդ թռիչքն ինչ է լինելու՝ ռազմաբազան դուրս բերելու հարցը։ Հիմա, քանի որ Փաշինյանի մոտ կարող է արագ կողմնորոշման փոփոխություն լինել՝ հաշվի առնելով համաշխարհային քաղաքականության ծանրության կենտրոնների փոփոխությունը, դեպի Ռուսաստան, այո՛, կարող է, օրինակ, ես այս պահին հիպոթետիկ եմ ասում, գուցե մի քիչ էլ սարկազմով, ոչ թե ռազմաբազան հանելու հարց ծագի, այլ Փաշինյանն առաջարկի Հայաստանում ևս 5 ռազմաբազա ավելացնել՝ որպես հայ-ռուսական եղբայրության նշան։ Այսինքն՝ նրա համար կարևորն իշխանության պահպանումն է։ Միգուցե սարկազմով եմ ասում, բայց նա ոչ թե կասի՝ բազան հանե՛ք, այլ կասի՝ իսկ ի՞նչ կլինի, եթե ևս մի քանի բազա տեղադրենք։

• Հայաստան-Թուրքիա սահմանը ոչ միայն հայ-թուրքական սահման է, այլև ՀԱՊԿ-ՆԱՏՕ սահման: Իսկ բազան հայտնվել է 90-ականներին՝ Հայաստանի դիմելուց հետո, որպես մեր անվտանգության երաշխիք։ Հիշեք՝ մեզ ի՞նչ վտանգ էր սպառնում, որ Հայաստանի Առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի իշխանությունը դիմեց Ռուսաստանին՝ որպես անվտանգության երաշխավորի, և խնդրեց այստեղ ռազմաբազա տեղակայել։ Պետք է նաև հասկանանք՝ արդյոք այդ վտանգը վերացե՞լ է, որ հիմա մենք խոսում ենք 102-րդ ռազմաբազան հանելու մասին։ Հիշո՞ւմ եք Շապոշնիկովի հայտնի դեպքը։ Այո՛, Թուրքիան իսկապես պատրաստվում էր հարձակման։ Այդ մասին տեղեկություններ կան նաև ամերիկյան արխիվային փաստաթղթերում։ Բուշի և Թուրքիայի նախագահ Օզալի հեռախոսազրույցն արդեն գաղտնազերծված է, որտեղ, ըստ այդ տեղեկությունների, Բուշն ուղիղ ասում է՝ մի՛ հարձակվեք Հայաստանի վրա։ Կան նաև Թուրքիայի նախագահ Օզալի հայտարարությունները, թե ի՞նչ կլինի, եթե մի երկու ռումբ գցեն Հայաստանի վրա։ 

• Իհարկե, Կարսի պայմանագիրը չեղարկելու և այլ հարցերի հետ կապված՝ ես իրավական հիմքեր չեմ տեսնում։ Բայց դա չեմ կապում նաև ռազմաբազայի հարցի հետ։ Եթե Հայաստանը լիովին հրաժարվի իր բոլոր զսպող մեխանիզմներից և միակ ուժը համարի խաղաղության լոզունգը, այսինքն՝ չունենա ո՛չ ռազմաբազա, ո՛չ բանակ, ո՛չ դիվանագիտություն, ո՛չ ատոմային զենք, ոչինչ, ապա ի՞նչ է մնում։ Նախկինում մեր միակ զենքը թղթե շերեփն էր, հիմա էլ՝ խաղաղության մասին թղթե հայտարարությունը։ 

• Եթե Հայաստանը լիովին իր բոլոր զսպող մեխանիզմներից՝ բանակ, ատոմակայան, ռազմաբազա, դիվանագիտություն, հրաժարվի ու թողնի միայն խաղաղությունը, Թուրքիայի քաղաքականությանը ծանոթ լինելով՝ կարող եմ ասել, որ չի բացառվում՝ ինչ-որ պահի Թուրքիան, այլևս չունենալով զսպող մեխանիզմներ, ասի՝ գիտե՞ք ինչ, եկեք վերանայենք Կարսի պայմանագիրը։ Եկեք հետ գնանք նախորդ պայմանագրին, օրինակ՝ Ալեքսանդրապոլի պայմանագրին, որով Հայաստանը մնում է շատ ավելի փոքր, բայց շատ ավելի մոբիլ, ինքնիշխան՝ մի 10 000 կմ² տարածքով։ Իսկ Ադրբեջանն առավոտից գիշեր տարածում է քարտեզներ, որտեղ անգամ Սևանա լիճը կիսով չափ ադրբեջանական է։ Կարծես թե այդ քարտեզները շատ նման են կամ մոտ են Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով Հայաստանին վերապահված տարածքի քարտեզին։

Այնպես որ, սրանք, իհարկե, հիմա հիպոթետիկ վերլուծություններ են այն մասին, թե ինչ քայլեր կարող է անել Թուրքիան, եթե չլինեն զսպող մեխանիզմներ, և ինչ իրավական հիմնավորումներ կարող է ներկայացնել։ Կարող է ասել՝ գիտե՞ք ինչ, չեմ ուզում այս հարցով որևէ բան անել, քանի որ Կարսի պայմանագիրը ստորագրել է բոլշևիկյան, կոմունիստական Հայաստանը։ Եկեք գնանք դեպի ինքնիշխան Հայաստանի՝ 1920 թվականի Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ստորագրած պայմանագիրը։ Փաշինյանն էլ կարող է ասել՝ տեսե՛ք,  դաշնակցականներն այն ժամանակ այս պայմանագիրն են ստորագրել, և մինչև հիմա այդ նախկինները մեզ վնաս են տալիս… Այս ամենի մասին ուղղակի կիսասարկազմով և հիպոթետիկ ենք խոսում, բայց Աստված չանի՝ դրանք իրականանան… 

• Չեմ կարծում, որ թուրք-ադրբեջանական հակամարտությունը, ավելի ճիշտ՝ լարվածությունը, հենց TRIPP-ի մասին է։ Բայց այն, որ թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում կա մասնաբաժինների շուրջ վեճ, և լիովին պարզաբանված չէ, թե նրանց համատեղ, օկուպացիոն և այլ ծրագրերում ով ինչ մասնաբաժին է ունենալու, շատ մոտ է իրականությանը։

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

—