Հոկտեմբեր 22, 2026
Երևանում ընթացող COP17-ի առանցքային հարցերից մեկը Կունմին-Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակային ծրագրի իրականացումն է։ 2022թ. ընդունված այս ծրագրով նախատեսվում է մինչև 2030 թվականն ապահովել ցամաքային և ներքին ջրային տարածքների, ինչպես նաև ծովային և առափնյա տարածքների առնվազն 30%-ի արդյունավետ պահպանությունը։ Երևանյան համաժողովում առաջին անգամ գնահատվում է, թե որքանով են երկրները մոտեցել այդ նպատակին։
Այս համատեքստում անհրաժեշտ է առանձնացնել մի խնդիր, որն անմիջականորեն առնչվում է հարցի էներգետիկական չափմանը։
Կենսաբազմազանության կորստի հիմնական պատճառներից մեկը բնական կենսամիջավայրերի կրճատումն ու մասնատումն է։ Գյուղատնտեսության ընդլայնումը, անտառահատումները, քաղաքաշինությունը և ենթակառուցվածքների զարգացումը շարունակաբար մեծացնում են ճնշումը բնական էկոհամակարգերի վրա։ Էներգետիկան նույնպես հսկայական տարածքներ է պահանջում։ Հետևաբար՝ եթե COP17-ի շրջանակներում քննարկվում է բնական տարածքների պահպանումը, ապա անխուսափելիորեն պետք է քննարկվի նաև էներգետիկայի հողատարածքային արդյունավետությունը։
2022թ. Scientific Reports հանդեսում հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ ուսումնասիրված 159 ատոմակայաններում (ԱԷԿ) էլեկտրաէներգիայի արտադրության միջին տարածքային խտությունը կազմել է տարեկան 6,7 ՏՎտժ/քառ. կմ, իսկ 17 արևային ֆոտովոլտային կայաններում՝ 0,087 ՏՎտժ/քառ. կմ։ Այսինքն՝ հետազոտության շրջանակներում ատոմային էներգետիկայի տարածքային արդյունավետությունը միջին հաշվով շուրջ 77 անգամ բարձր է։ Թեև հարաբերակցությունը կարող է էապես տարբերվել՝ կախված կայանների տեղակայման և տեխնոլոգիական առանձնահատկություններից, այն բավական հստակ ցույց է տալիս ատոմային էներգետիկայի առավելությունը հողատարածքների օգտագործման տեսանկյունից։
Նույն հետազոտության համաձայն՝ Միջազգային էներգետիկ գործակալության զրոյական զուտ արտանետումների սցենարի իրականացումը կարող է մինչև 2050թ. հանգեցնել էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար օգտագործվող ցամաքային տարածքների շուրջ վեցապատիկ աճի՝ մինչև 4,3 մլն քառ. կմ։ Այդ աճի հիմնական մասնաբաժինը, ըստ հաշվարկների, կապված է կենսազանգվածի օգտագործման և ցամաքային հողմակայանների ընդլայնման հետ։
Հակասությունն ակնհայտ է: Կլիմայական քաղաքականությունը պահանջում է արագացնել էներգետիկ անցումը, մինչդեռ այդ անցման որոշ սցենարներ կարող են մեծացնել ճնշումը բնական միջավայրերի վրա։ Ի դեպ, հենց Կունմին-Մոնրեալի շրջանակի 8-րդ նպատակն է պահանջում նվազագույնի հասցնել կլիմայի փոփոխության դեմ իրականացվող միջոցառումների բացասական ազդեցությունը կենսաբազմազանության վրա։
Այս տեսանկյունից ատոմային էներգետիկան ունի որոշակի առավելություններ։ Նախ՝ համեմատաբար փոքր տարածքում ապահովում է էլեկտրաէներգիայի մեծածավալ և կայուն արտադրություն։ Բացի այդ, ի տարբերություն խոշոր ՀԷԿ-երի, ԱԷԿ-ները չեն պահանջում գետերի արգելափակում, ընդարձակ տարածքների ջրածածկում և ջրային կենդանիների միգրացիոն ուղիների խախտում։ Դեռևս 2014թ. «Conservation Biology» հանդեսում հրապարակված համեմատական հետազոտությունը ցույց էր տվել, որ ուսումնասիրված 7 էներգետիկ աղբյուրներից կենսաբազմազանության պահպանության և տնտեսական արդյունավետության համադրմամբ առավել բարենպաստ արդյունքներ են գրանցում ատոմային և հողմային էներգետիկան։
Այժմ գանք Հայաստան:
Մեծամորի ԱԷԿ-ը, զբաղեցնելով ընդամենը 74 հեկտար տարածք, 2025թ. արտադրել է շուրջ 2,9 մլրդ կՎտժ էլեկտրաէներգիա՝ ապահովելով հանրապետության ընդհանուր արտադրության մոտ 29%-ը։ Եթե նույն ծավալի էլեկտրաէներգիան արտադրվեր բացառապես խոշոր արևային կայաններում, ապա վերոնշյալ միջազգային հետազոտության միջին ցուցանիշներով կպահանջվեր շուրջ 3,3 հազար հեկտար տարածք։ Այսինքն՝ մոտ 45 անգամ ավելի մեծ մակերես, քան զբաղեցնում է Մեծամորի ԱԷԿ-ը։
Իհարկե, սա պայմանական համեմատություն է։ Հայաստանի արևային ճառագայթման բարձր մակարդակը, կայանների տեխնոլոգիական առանձնահատկությունները և արդեն կառուցապատված տարածքների օգտագործման հնարավորությունը կարող են որոշակիորեն փոխել այդ հարաբերակցությունը։ Սակայն Հայաստանի սահմանափակ տարածքի, լեռնային ռելիեֆի և խոցելի էկոհամակարգերի պայմաններում անտեսել էներգետիկայի հողատարածքային արդյունավետությունը պարզապես հնարավոր չէ։
Կունմին-Մոնրեալի շրջանակային ծրագրի 14-րդ նպատակն ուղղակիորեն նախատեսում է կենսաբազմազանության պահպանության չափանիշների ներառումը տնտեսական և ոլորտային քաղաքականություններում։ Սա վերաբերում է նաև էներգետիկային։ Հայաստանի դեպքում այդ պահանջի գործնական կիրառություններից մեկը կարող է լինել էներգետիկ նախագծերի գնահատման մեթոդաբանության վերանայումը։ Նոր հզորությունների ընտրության ժամանակ, տնտեսական արդյունավետությունից, էներգետիկ անվտանգությունից և ածխածնային արտանետումներից բացի, անհրաժեշտ է համեմատել նաև դրանց տարածքային ազդեցությունը՝ հողօգտագործումը, էկոհամակարգերի մասնատումը և կենսամիջավայրերի հնարավոր կորուստը։
Սա կարևոր է հատկապես հիմա, երբ Հայաստանը կանգնած է նոր ատոմային հզորությունների ընտրության առաջ։ Կարծում եմ, COP17-ը լավ առիթ է ատոմային էներգետիկայի բնապահպանական դերի ավելի առարկայական քննարկման համար։ Ընդ որում՝ հարցը վերաբերում է ոչ միայն Հայաստանին, այլև բոլոր այն երկրներին, որոնք փորձում են համատեղել էներգետիկ անցման և կենսաբազմազանության պահպանության նպատակները։
ՎԱՀԵ ԴԱՎԹՅԱՆ
ք.գ.դ., պրոֆեսոր
22.10.2026թ.
—
Disclaimer: This article was contributed and translated into English by Emil Lazarian. While we strive for quality, the views and accuracy of the content remain the responsibility of the contributor. Please verify all facts independently before reposting or citing.
Direct link to this article: https://www.armenianclub.com/2026/10/22/cop17-%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a7%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a3%d5%a5%d5%bf%d5%ab%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d6%87-%d5%af%d5%a5%d5%b6%d5%bd%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%a6/
