Category: News

Քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտեի նորանշանակ նախագահ Գևորգ Թորոսյանը երեկ մի շատ ծավալուն ուղերձ էր հրապարակել Քաղավիացիայի առաջնահերթությունների ու անելիքների մասին:

Ուղերձում նա ներկայացրել է ոլորտի զարգացման հիմնական առաջնահերթությունները՝ անդրադառնալով ուղիղ չվերթերի ընդլայնմանը, ավիատոմսերի գների մատչելիությանը, ուղևորների իրավունքների պաշտպանությանը, օդանավակայանների արդիականացմանը և եվրոպական չափանիշների ներդրմանը։

Թվարկված խնդիրներից յուրաքանչյուրն, անշուշտ, կարևոր է։ Սակայն ուշադրություն է գրավում մի հանգամանք․ ոլորտի զարգացման հեռանկարների մասին խոսելիս Թորոսյանը որևէ կերպ չի անդրադարձել Հայաստանի ավիացիայի համար ամենազգայուն և տարիներ շարունակ չլուծված խնդիրներից մեկին՝ հայկական ավիաընկերությունների նկատմամբ գործող եվրոպական սահմանափակումներին։

Խոսքը Եվրամիության ավիացիոն անվտանգության ցանկի մասին է, որի շրջանակում 2020 թվականից Հայաստանի Հանրապետությունում հավաստագրված բոլոր ավիաընկերությունները ներառվել են այն ցանկում, որը սահմանափակում կամ արգելում է դրանց գործունեությունը Եվրամիության տարածքում։

Հիշեցնենք, որ Հայաստանում գրանցված ավիաընկերությունների՝ Եվրոպայի օդային տարածքի «սև ցուցակում» հայտնվելու կնքամայրը Քաղավիացիայի նախկին ղեկավար, «գունավոր հեղափոխության» ալիքի վրա եվրոպաներից Հայաստան ժամանած անփորձ մի աղջիկ էր՝ Տաթևիկ Ռևազյան անունով, ով շռայլորեն օգտվեց իր գլխին հանկարծակի ընկած պաշտոնի բարիքներից ու տարիներ անց հեռացավ՝ ոլորտն ընկղմելով խոր անդունդի մեջ:

 Եվրահանձնաժողովը 2020թ. հունիսի 2-ին թարմացրեց ԵՄ օդային անվտանգության ցուցակի՝ այն ավիաընկերությունների ցանկը, որոնք ենթակա են գործողության արգելքի կամ գործողության սահմանափակումների Եվրամիության ներսում, քանի որ դրանք չեն բավարարում անվտանգության միջազգային չափանիշներին: Ցանկում ընդգրկված 96 ավիաընկերությունների շարքում հայտնվեցին նաև Հայաստանում գրանցված ավիաընկերությունները, և մինչ այսօր հայկական օդանավերը եվրոպական օդային տարածք մուտքի արտոնագիր չունեն:

Չնայած որոշակի առաջընթացին՝ խնդիրը շարունակում է մնալ արդիական։ 2025 թվականին Հայաստանում իրականացված գնահատումից հետո Եվրամիությունն արձանագրել է ավիացիոն անվտանգության վերահսկողության ոլորտում առաջընթաց, սակայն սահմանափակումները չեն վերացվել։

Հետևաբար, երբ ոլորտի պատասխանատուն ներկայացնում է իր աշխատանքի առաջնահերթությունները, տրամաբանական կլիներ ակնկալել նաև այս խնդրի հիշատակումը՝ դրա լուծման ուղղությամբ ձեռնարկվելիք քայլերի, առկա խոչընդոտների և ակնկալվող արդյունքների մասին։

Առավել ևս, որ խոսքը միայն ավիացիոն կառավարման տեխնիկական հարցի մասին չէ։ Խնդիրն ուղղակիորեն առնչվում է Հայաստանի միջազգային հեղինակությանը, ավիացիոն շուկայի մրցակցությանը, ուղևորների հնարավորություններին և հայկական ավիաընկերությունների զարգացման հեռանկարներին։

Իհարկե, միայն մեկ ուղերձում որևէ հարցի բացակայությունը դեռևս չի նշանակում, որ նորանշանակ նախագահը մտադիր չէ զբաղվել դրանով։ Սակայն, եթե ներկայացվում են ոլորտի հիմնական առաջնահերթությունները, ապա դրանցից նման կարևոր խնդրի դուրս մնալն առնվազն հարցեր է առաջացնում։

Ի վերջո, եթե նպատակն է Հայաստանի ավիացիան կապել աշխարհի ավելի շատ քաղաքների հետ, ապահովել մրցակցություն և ներդնել եվրոպական չափանիշներ, ապա ինչպե՞ս կարելի է շրջանցել այն հանգամանքը, որ հայկական ավիաընկերությունները շարունակում են մնալ եվրոպական ավիացիոն սահմանափակումների ներքո։

Հենց այս հարցի պատասխանը կօգներ հասկանալ՝ արդյո՞ք ներկայացված առաջնահերթությունները ներառում են նաև ոլորտի ամենախորքային խնդիրների լուծումը, թե՞ հանրությանը ներկայացվել է հիմնականում ցանկալի ապագայի նկարագրությունը՝ առանց դրա ճանապարհին առկա ամենակարևոր խոչընդոտներից մեկի մասին խոսելու։

Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի այցը Թեհրան տեղի է ունենում Մերձավոր Արևելքում ռազմական և քաղաքական լարվածության խորացման, ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի նկատմամբ ճնշման ուժեղացման և Իրանում պատերազմի պատրաստվելու կոչերի պայմաններում։

Թեհրանի շուրջ ստեղծված իրավիճակի ֆոնին առանձնահատուկ ուշադրություն են գրավում Դոնալդ Թրամփի կոշտ հայտարարությունները և ամերիկյան հզոր ոչ միջուկային զինամթերքի՝ GBU-43/B MOAB-ի հնարավոր կիրառման վերաբերյալ քննարկումները։

Թեև նման զինամթերքի կիրառման մասին խոսակցությունները դեռևս ինքնին չեն վկայում կոնկրետ ռազմական որոշման առկայության մասին, դրանք արտահայտում են Վաշինգտոնի՝ Թեհրանի վրա առավելագույն ճնշում գործադրելու տրամաբանությունը։ Այս պայմաններում Լավրովի այցը պարզապես երկկողմ դիվանագիտական շփում չէ․ այն հնարավորություն է տալիս Մոսկվային վերահաստատել իր ազդեցությունը մի տարածաշրջանում, որտեղ ցանկացած ռազմական սրում կարող է ունենալ գլոբալ հետևանքներ։

Այցի քաղաքական նշանակությունն ավելի է ընդգծվում Թրամփի՝ Ռուսաստանի հասցեին հնչեցրած քննադատության ֆոնին։ ԱՄՆ նախագահը դժգոհություն էր հայտնել, որ Մոսկվան, իր գնահատմամբ, շատ քիչ բան է անում Իրանին օգնելու համար։

Լավրովի ժամանումը Թեհրան և երկու երկրների արտգործնախարարների հայտարարությունները՝ ռուս-իրանական համագործակցության աննախադեպ սերտության մասին, կարելի է դիտարկել նաև որպես Վաշինգտոնին ուղղված քաղաքական պատասխան։

Մոսկվան փորձում է ցույց տալ, որ չի պատրաստվում դուրս մնալ Իրանի շուրջ ընթացող գործընթացներից և մտադիր է պահպանել սեփական ազդեցությունը հակամարտության հնարավոր կարգավորման հարցում։ Սակայն այս քայլը չի նշանակում, որ Ռուսաստանը պատրաստ է Իրանի համար ուղղակիորեն պատերազմի մեջ մտնել։

Ռուս վերլուծաբան Ալեքսանդր Խրամչիխինը 168.am-ի հետ զրույցում ասաց, որ  Լավրովի այցի կարևորությունը պետք է գնահատել ոչ այնքան՝ որպես Թեհրանին ռազմական օգնության խոստում, որքան որպես Մոսկվայի՝ սեփական աշխարհաքաղաքական դիրքերը պահպանելու փորձ։ Նրա որակմամբ, Ռուսաստանի հաշվարկներում առանցքային նշանակություն ունի նաև Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան ազդեցության ընդլայնման հնարավորությունը։

«Եթե Վաշինգտոնին հաջողվի ռազմական ճնշմամբ հասնել Թեհրանի ռազմավարական դիրքերի էական թուլացմանը՝ առանց Ռուսաստանի մասնակցության, դա կարող է ամրապնդել ԱՄՆ-ի՝ տարածաշրջանային գործընթացները միակողմանիորեն կառավարելու դերը։ Մոսկվայի համար նման զարգացումը վտանգավոր է ոչ միայն Իրանի հետ հարաբերությունների տեսանկյունից, այլև սեփական միջազգային հեղինակության և բանակցային լծակների առումով։ Միաժամանակ Ռուսաստանը ստիպված է հաշվի առնել իր հնարավորությունների սահմանները՝ Ուկրաինայի դեմ շարունակվող պատերազմի, արևմտյան պատժամիջոցների և ԱՄՆ-ի հետ հարաբերություններում պահպանվող այլ շահերի պայմաններում։

Հետևաբար, Մոսկվան կարող է ձգտել դառնալ հնարավոր բանակցային գործընթացի կարևոր մասնակից՝ խուսափելով այնպիսի պարտավորություններից, որոնք իրեն կներքաշեն Իրանի շուրջ լայնամասշտաբ պատերազմի մեջ։ Այստեղ Ռուսաստանի նպատակը ոչ միայն Թեհրանին աջակցելն է, այլև թույլ չտալը, որ տարածաշրջանի ապագան որոշվի բացառապես Վաշինգտոնի և նրա դաշնակիցների գործողություններով։ Բացի այդ, Իրանը նաև ԱՄՆ-ՌԴ՝ Ուկրաինայի հարցով բանակցությունների փաթեթում մի բաղադրիչ է, որը միշտ առկա է բանակցային սեղանին»,- ասաց Ալեքսանդր Խրամչիխինը։

Մոսկվայի ակտիվության մյուս կարևոր շարժիչ ուժը, նրա խոսքով, էներգետիկ գործոնն է, քանի որ Պարսից ծոցում ռազմական գործողությունների ընդլայնումը և Հորմուզի նեղուցով նավագնացության հնարավոր խափանումները կտրուկ ազդում են նավթի համաշխարհային շուկայի ու  առևտրի վրա։

Թեև երկարատև անկայունությունն, ըստ վերլուծաբանի, կարող է վնասել Մոսկվայի տնտեսական շահերին, ուստի Ռուսաստանի համար կարևոր է ոչ միայն պահպանել Իրանի հետ գործընկերությունը, այլև կանխել այնպիսի սցենարը, որի դեպքում ռազմական հակամարտությունը կվերածվի էներգետիկ և տնտեսական երկարատև ճգնաժամի։ Միևնույն ժամանակ փորձագետը համարում է, որ Մոսկվայի դիվանագիտական ակտիվությունը չպետք է ինքնաբերաբար ընկալել որպես իրավիճակը վերահսկելու կարողության ապացույց․ Ռուսաստանի ազդեցությունը կախված կլինի նրանից, թե որքանով այն կկարողանա նպաստել հակամարտության դադարեցմանը։

Ինչ վերաբերում է Հարավային Կովկասին ու Հայաստանին, Ալեքսանդր Խրամչիխինն ընդգծեց, որ Հայաստանի անմիջական հարևանությամբ ընթացող գլոբալ առճակատումը չի կարող չառնչվել ինչ-որ կերպ Հայաստանին։

«Այստեղ իրավիճակին պետք է անդրադառնալ թե հայ-իրանական հարթության, թե ռեգիոնալ իրավիճակի տեսանկյունից։ Իրանի նկատմամբ ճնշման խորացումը կարող է անդրադառնալ Հարավային Կովկասի վրա և արտահայտվել ռեգիոնալ այլ ուժերի դիրքերի հետագա ամրապնդմամբ։ Հայ-իրանական հարաբերություններում ևս կան ներկայումս հարցեր, բնականաբար, Իրանի դեմ իրավիճակը անդրադառնում է այդ երկխոսության և կողմերի դիրքավորումների վրա։ Եթե Իրանի նկատմամբ ճնշումն էլ ավելի խորանա, իսկ Թեհրանի դիմադրելու կարողությունները նվազեն, դա չի նշանակում, որ Իրանը կհրաժարվի Հարավային Կովկասում իր շահերի պաշտպանությունից, սակայն կարող է փոխվել այդ շահերն առաջ մղելու կարողությունը՝ ստեղծելով նոր անորոշություններ Հայաստանի շուրջ ձևավորվող միջավայրում։

Այս համատեքստում առանձնահատուկ կարևորություն են ստանում Հարավային Կովկասի տրանսպորտային հաղորդակցությունները և դրանց շուրջ աշխարհաքաղաքական մրցակցությունը։ Ռուսաստանն ու Իրանը շահագրգռված են «Հյուսիս-Հարավ» տրանսպորտային միջանցքի զարգացմամբ, որը կարող է ամրապնդել նրանց տնտեսական կապերը և ստեղծել լրացուցիչ ուղիներ դեպի միջազգային շուկաներ։ Մոսկվայի համար Իրանի հետ հարաբերությունների ամրապնդումը նաև միջոց է՝ պահպանելու ազդեցությունը Հարավային Կովկասին հարող տարածքներում և կանխելու սեփական դիրքերի հետագա թուլացումը։ Սակայն վաղաժամ կլինի Լավրովի այցը ներկայացնել որպես ԱՄՆ-ի որևէ կոնկրետ տարածաշրջանային ծրագրի դեմ ուղղված քայլ»,- ասաց Ալեքսանդր Խրամչիխինը, շարունակելով, որ Լավրովի այցը Թեհրան արտացոլում է միաժամանակ մի քանի հաշվարկ՝ Ռուսաստանի՝ Մերձավոր Արևելքում իր դիրքերը պահպանելու ձգտումը, Իրանի միջազգային մեկուսացումը կանխելու ցանկությունը և տարածաշրջանային պատերազմի տնտեսական ու ռազմավարական հետևանքները սահմանափակելու անհրաժեշտությունը։

Սակայն, նրա գնահատմամբ, Մոսկվայի քաղաքական աջակցությունը դեռևս չի երաշխավորում, որ այն կարող է կանգնեցնել ռազմական գործողությունները կամ պարտադրել կողմերին ընդունելի լուծում։ «Հայաստանի համար այս այցի նշանակությունը պետք է գնահատել ոչ միայն ռուս-իրանական հարաբերությունների սերտացման, այլև Իրանի շուրջ հակամարտության հնարավոր ազդեցության տեսանկյունից՝ հայ-իրանական սահմանի անվտանգության, տնտեսական հաղորդակցությունների և Հարավային Կովկասում ուժերի հավասարակշռության վրա»,- ասաց Ալեքսանդր Խրամչիխինը:

TRIPP նախագծի իրականացումը Հայաստանի առջև դնում է ոչ միայն տնտեսական և աշխարհաքաղաքական, այլև հիմնարար իրավական խնդիրներ: Մասնավորապես, նախագծի հայեցակարգի և ԵԱՏՄ ու ՀԱՊԿ շրջանակներում Հայաստանի ստանձնած պարտավորությունների միջև հնարավոր հակասությունները պահանջում են համակարգային իրավական գնահատական: Քանի դեռ Հայաստանը պահպանում է իր անդամակցությունն այդ կազմակերպություններին, TRIPP-ի իրագործելիությունը պետք է դիտարկել գործող իրավական ռեժիմներն ազգային շահերի հետ համաձայնեցնելու համատեքստում՝ հաշվի առնելով, որ նշված կազմակերպություններից դուրս գալը կարող է լուրջ տնտեսական և ռազմաքաղաքական հետևանքներ ունենալ։

ՀԱՊԿ համատեքստում խնդիրը ձեռք է բերում ոչ միայն իրավական, այլև ռազմավարական նշանակություն՝ ազգային անվտանգության տեսանկյունից։ Կազմակերպության շրջանակներում Հայաստանի ստանձնած պարտավորությունների կատարումը ենթադրում է ազգային անվտանգության, պաշտպանական համագործակցության և ռազմավարական նշանակության ենթակառուցվածքների նկատմամբ պետական վերահսկողության ապահովում։

Հետևաբար, եթե TRIPP-ի շրջանակներում Հայաստանի տարածքով անցնող ռազմավարական նշանակության հատվածի անվտանգության ապահովումն ու օպերատիվ կառավարումը փոխանցվում են մասնավոր օպերատորին, ընդ որում՝ կառավարմանը Հայաստանի մասնակցության մասնաբաժինը սահմանափակվում է 26 տոկոսով, ծագում է սկզբունքային հարց՝ արդյո՞ք պետությունը պահպանում է վերահսկողության բավարար մակարդակ՝ անվտանգության ոլորտում իր ինքնիշխան լիազորություններն իրականացնելու և դաշնակցային պարտավորությունները կատարելու համար։

Խնդրի էությունը ոչ թե մասնավոր օպերատորի մասնակցությունն է, այլ այն, թե արդյո՞ք կառավարման համապատասխան մոդելը թույլ է տալիս Հայաստանին ինքնուրույն և ամբողջ ծավալով իրականացնել անվտանգության ոլորտում իր սուվերեն գործառույթները՝ դրանք փաստացի կախման մեջ չդնելով մասնավոր օպերատորի որոշումներից կամ արտաքին դերակատարների շահերից։

ԵԱՏՄ անդամակցությունից բխող հիմնարար պահանջներից մեկը միասնական մաքսային տարածքի և դրա շրջանակներում գործող ընդհանուր իրավական նորմերի պահպանումն է։ Հետևաբար, TRIPP-ի կառավարման մոդելը գնահատելիս առանցքային հարցը ոչ միայն տարանցման կազմակերպումն է, այլև այն, թե ով է իրականում իրականացնում մաքսային հսկողություն և սահմանային գործառույթներ համապատասխան հատվածում։

Եթե այդ ռազմավարական նշանակության գործառույթների իրականացումը կամ դրանց նկատմամբ վերահսկողությունը փոխանցվում են մասնավոր օպերատորին, ընդ որում՝ Հայաստանի մասնակցությունը կառավարմանը սահմանափակվում է ընդամենը 26 տոկոսով, սկզբունքային հարց է առաջանում. Արդյո՞ք պետությունը պահպանում է լիարժեք վերահսկողությունը տվյալ հատվածի նկատմամբ և ի վիճակի՞ է արդյոք երաշխավորել ԵԱՏՄ իրավական ռեժիմի պատշաճ կիրառումն ու ստանձնած միջազգային պարտավորությունների կատարումը։

Այսպիսով, խնդիրը կայանում է ոչ թե ինքնին մասնավոր օպերատորի մասնակցության, այլ այն սահմանի որոշման մեջ, որից այն կողմ կառավարման մասնավոր մոդելը կարող է հանգեցնել պետական լիազորությունների փաստացի սահմանափակման և միասնական մաքսային ռեժիմի արդյունավետության խաթարման։

«Եվրասիական տնտեսական միության մասին» 2014 թվականի պայմանագրի 1-ին հոդվածը միությունը սահմանում է որպես միջազգային կազմակերպություն, որի նպատակն է՝ ապահովել ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատուժի ազատ տեղաշարժը, ինչպես նաև տնտեսության առանձին ոլորտներում համաձայնեցված, համակարգված կամ միասնական քաղաքականության իրականացումը։ Դա ենթադրում է ոչ միայն միասնական մաքսային կանոնների կիրառում, այլև անդամ պետությունների տնտեսական քաղաքականության համաժամեցման որոշակի աստիճան։

TRIPP-ի համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն է ձեռք բերում ԵԱՏՄ Մաքսային օրենսգրքի գործողությունը։ Հայաստանը՝ որպես ԵԱՏՄ անդամ պետություն, երրորդ երկրների հետ առևտրում կիրառում է միության Միասնական մաքսային սակագինը, ինչպես նաև ներմուծման և արտահանման ոչ սակագնային կարգավորման միջոցները։ ԵԱՏՄ իրավական կարգը հիմնված է համաձայնեցված քաղաքականության սկզբունքի վրա, որը ենթադրում է, որ անդամ պետությունները չեն կարող միակողմանիորեն փոխել առևտրային և մաքսային ռեժիմները՝ առանց Միության մարմինների հետ համաձայնեցման։

Հնարավոր իրավական անհամատեղելիության կոնկրետ դրսևորումներն այն են, որ TRIPP-ի ենթադրյալ կառուցվածքը (ամերիկյան կողմի 74 տոկոս մասնակցություն, օգտագործման երկարաժամկետ իրավունքներ, կարգավորիչ բացառություններ) ստեղծում է մի շարք կոնկրետ իրավական կոնֆլիկտներ ԵԱՏՄ նորմերի հետ, մասնավորապես՝ մաքսային հսկողության հարցը։

ԵԱՏՄ Մաքսային օրենսգիրքը սահմանում է մաքսային հսկողության, մաքսային գործառնությունների իրականացման և մաքսային մարմինների գործունեության միասնական կանոններ։ Եթե TRIPP-ի շրջանակներում ստեղծվում է մասնավոր օպերատոր, որն օժտված է մաքսային գործառնությունների իրականացման կամ հաճախորդների սպասարկման գործառույթներով, ապա անհրաժեշտ է հստակ տարբերակել պետական մաքսային մարմինների լիազորությունները և մասնավոր օպերատորի՝ ծառայություններ մատուցելու գործառույթները։

ԵԱՏՄ իրավական ռեժիմը չի նախատեսում մասնավոր կազմակերպություններին հրապարակային-իշխանական մաքսային լիազորությունների պատվիրակում. նման լիազորությունների փոխանցումը մասնավոր օպերատորին կհակասեր ԵԱՏՄ-ի մասին պայմանագրին և դրանով սահմանված իրավական ռեժիմին։

Տեխնիկական կանոնակարգերի հարցը. ԵԱՏՄ-ում գործում է 48 տեխնիկական կանոնակարգ, որոնք պարտադիր են անդամ պետությունների համար։ Եթե TRIPP ենթակառուցվածքային նախագիծը նախատեսում է ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգերին չհամապատասխանող տրանսպորտային միջոցների, սարքավորումների կիրառում կամ ծառայությունների մատուցման նկատմամբ այլ ստանդարտների կիրառում, առաջանում է ուղղակի իրավական կոնֆլիկտ։

Ծառայությունների առևտրի ռեժիմ. ԵԱՏՄ մասին պայմանագրի XV բաժինը սահմանում է ծառայությունների առևտրի, հիմնադրման և ներդրումների իրականացման իրավական ռեժիմը՝ նախատեսելով ազգային ռեժիմի և առավել բարենպաստության ռեժիմի երաշխիքներ։ Եթե TRIPP-ի շրջանակներում ԱՄՆ մասնակցությամբ կազմակերպություններին տրվում են հատուկ իրավունքներ կամ բացառություններ, որոնք անհասանելի են ԵԱՏՄ անդամ պետությունների կազմակերպություններին, ապա հարց է առաջանում պայմանագրի XV բաժնի դրույթներին նման պայմանների համապատասխանության մասին։

Ներդրումների պաշտպանության ռեժիմ. ԵԱՏՄ մասին պայմանագրի 66-րդ և 67-րդ հոդվածներն ամրագրում են ներդրումների պաշտպանության սկզբունքները, ներառյալ՝ պայմանների վատթարացման անթույլատրելիության և դրանց հետևողական կիրառման ապահովման հետ կապված երաշխիքները։ Եթե TRIPP-ի շրջանակներում տրամադրվող հարկային արտոնությունները կամ կարգավորիչ բացառություններն անհավասար մրցակցային պայմաններ են ստեղծում ԵԱՏՄ անդամ պետությունների ներդրողների համար, ապա հարց է առաջանում նման ռեժիմի իրավական համատեղելիության մասին՝ պայմանագրի համապատասխան դրույթների հետ։

Տնտեսական հակասություններ ԵԱՏՄ-ի հետ. ԵԱՏՄ-ն ապահովում է ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատուժի ազատ տեղաշարժը Հայաստանի և Միության մյուս անդամ պետությունների միջև։ ԵԱՏՄ շրջանակներում Հայաստանն օգտվում է այլ անդամ պետությունների հետ արտոնյալ առևտրային ռեժիմից, ինչպես նաև երրորդ երկրների հետ առևտրում միասնական մաքսային սակագնի և ոչ սակագնային կարգավորման ընդհանուր համակարգի առավելություններից։

Եթե TRIPP-ը նախատեսում է ամերիկյան ներդրողներին հարկային արտոնությունների կամ ԵԱՏՄ անդամ պետություններից ներդրողներին անհասանելի կարգավորիչ բացառությունների տրամադրում, դա կարող է բարձրացնել պայմանագրի XV բաժնի դրույթների պահպանման հարցը։

Ավելին, եթե TRIPP-ի շրջանակներում ստեղծված մասնավոր օպերատորը ստանում է մաքսային կամ տարանցիկ արտոնություններ, որոնք չեն համապատասխանում ԵԱՏՄ Մաքսային օրենսգրքին, առաջանում է պոտենցիալ ուղղակի իրավական կոնֆլիկտ։

Ինստիտուցիոնալ ասպեկտ՝ կառավարման մոդելների անհամատեղելիություն․ ԵԱՏՄ-ն ունի զարգացած ինստիտուցիոնալ կառույց, որը ներառում է Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհուրդը (պետությունների ղեկավարները), Եվրասիական միջկառավարական խորհուրդը (կառավարությունների ղեկավարները), Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովը (մշտապես գործող վերազգային կարգավորող մարմինը) և Եվրասիական տնտեսական միության դատարանը։

Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովը (ԵՏՀ) լիազորված է ընդունել անդամ պետությունների համար պարտադիր որոշումներ։ Նրա իրավասության շրջանակը ներառում է մաքսային և սակագնային հարցերի կարգավորումը, ոչ սակագնային կարգավորման միջոցների կիրառումը, տեխնիկական կանոնակարգերի ընդունումը, սանիտարական և բուսասանիտարական միջոցների սահմանումը, ինչպես նաև ներդրումների և ծառայությունների առևտրի ռեժիմների մոնիտորինգը։

Ինչ վերաբերում է TRIPP-ին, ապա դա նշանակում է, որ նախագծի շրջանակներում ընդունվող և առևտրին, մաքսային ընթացակարգերին կամ տեխնիկական ստանդարտներին վերաբերող ցանկացած կարգավորիչ որոշում պետք է համապատասխանի ԵԱՏՄ գործող իրավունքին և հաշվի առնի ԵՏՀ իրավասությունը։ Եթե TRIPP-ի կառավարման կառուցվածքը նախատեսում է կարգավորման զուգահեռ մեխանիզմների ստեղծում, որոնք թույլ են տալիս շրջանցել ԵՏՀ լիազորությունները, առաջանում է իրավական և ինստիտուցիոնալ բախում։

ՀԱՊԿ «բացառիկության» սկզբունքը. ՀԱՊԿ իրավական հիմքը կազմում է 1992 թվականի Հավաքական անվտանգության պայմանագիրը։ Դրա 1-ին հոդվածը սահմանում է. «Մասնակից պետությունները չեն անդամակցի ռազմական դաշինքներին կամ չեն մասնակցի պետությունների խմբավորումներին, ինչպես նաև այլ մասնակից պետության դեմ ուղղված գործողություններին»։ Այս դրույթն էական նշանակություն ունի TRIPP-ի համար։

Եթե նախագիծը ենթադրում է ԱՄՆ-ի հետ այնպիսի բնույթի համագործակցություն, որը կարող է որակվել՝ որպես մասնակցություն ՀԱՊԿ անդամ պետության դեմ ուղղված գործողություններին, ապա հարց է առաջանում ուղղակի իրավական հակասության առկայության մասին։

ՀՀ Սահմանադրական դատարանի դրական եզրակացությունը վերաբերում է բացառապես TRIPP-ի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանությանը և ինքնին չի լուծում նախագծի համատեղելիության հարցը ԵԱՏՄ և ՀԱՊԿ շրջանակներում նախկինում վավերացված պայմանագրերի հետ։

Միջազգային պայմանագրերի իրավունքի մասին Վիեննայի կոնվենցիայի 26-րդ և 27-րդ հոդվածների ուժով Հայաստանը պարտավոր է բարեխղճորեն կատարել գործող միջազգային պարտավորությունները և իրավասու չէ արդարացնել դրանց չկատարումը ներքին իրավունքի հղումներով։ Նույն Կոնվենցիայի 30-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն՝ միևնույն հարցին վերաբերող պայմանագրերի հաջորդական կնքման դեպքում ավելի վաղ կնքված պայմանագիրը կիրառվում է միայն այնքանով, որքանով դրա դրույթները համատեղելի են հաջորդ պայմանագրի հետ, ընդ որում՝ նախկինում ծագած պարտավորություններն ինքնաբերաբար չեն դադարում։

Հետևաբար, TRIPP-ի վավերացումը ձևականորեն կարող է համապատասխանել սահմանադրական ընթացակարգին, սակայն դրա լիարժեք իրավաչափության հարցը բաց է մնում մինչև ԵԱՏՄ և ՀԱՊԿ իրավական ռեժիմների հետ էական հակասությունների վերացումը՝ նախագծի էական վերափոխման, գործող պարտավորություններին դրա ադապտացման կամ լրացուցիչ միջազգային իրավական պայմանավորվածությունների ձեռքբերման միջոցով։

ՀԱՊԿ-ում որոշումների ընդունման կարգը. ՀԱՊԿ շրջանակներում բոլոր որոշումներն ընդունվում են կոնսենսուսով։ ՀԱՊԿ կանոնադրության 12-րդ հոդվածի համաձայն՝ «Կոնսենսուսը հասկացվում է որպես անդամ պետությունների կողմից արտահայտված առարկությունների բացակայություն, որոնք կարող են խոչընդոտ հանդիսանալ համապատասխան որոշման ընդունման համար»։ Սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր անդամ պետություն իրականում ունի որոշումների կայացումն արգելափակելու հնարավորություն։

TRIPP-ի համատեքստում այս մեխանիզմն առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում. եթե նախագիծը գնահատվի որպես ՀԱՊԿ որևէ անդամ պետության, օրինակ՝ Ռուսաստանի շահերին հակասող, Հայաստանը կարող է բախվել լրացուցիչ իրավական և ինստիտուցիոնալ սահմանափակումների՝ կազմակերպության հետ փոխգործակցելիս, այդ թվում՝ կոնսենսուսի սկզբունքի կիրառման շրջանակներում։

Ինստիտուցիոնալ անհամատեղելիության էությունը. TRIPP կառավարման մոդելը (74 տոկոս ամերիկյան մասնակցություն, մասնավոր կառավարում, օտարերկրյա իրավունքի կիրառում կորպորատիվ հարաբերություններում) սկզբունքորեն տարբերվում է ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի ինստիտուցիոնալ տրամաբանությունից։

ԵԱՏՄ տրամաբանություն. հիմնված է իրավահավասարության, հետևողականության և վերազգային կարգավորման սկզբունքների վրա։ Որոշումներն ընդունվում են կոնսենսուսով կամ որակավորված մեծամասնությամբ՝ միության իրավունքով նախատեսված դեպքերում, բայց անփոփոխ՝ դրա ինստիտուցիոնալ համակարգի շրջանակներում։ Պետությունների ազգային շահերը համաձայնեցվում են վերազգային մակարդակով։

TRIPP տրամաբանություն. հիմնված է մասնավոր կապիտալի ներգրավման, երկարաժամկետ ներդրումների և կորպորատիվ կառավարման վրա։ Նախագծի կառավարումն իրականացվում է մասնավոր օպերատորի կողմից, որի հսկիչ փաթեթը, ըստ ենթադրվող մոդելի, պատկանում է ամերիկյան կողմին։ Որոշումների կայացումը ենթակա է կորպորատիվ կանոններին, այլ ոչ թե միջկառավարական համաձայնեցման մեխանիզմներին։

Այս երեք ինստիտուցիոնալ տրամաբանությունների համակեցությունը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե TRIPP-ի կառավարման կառուցվածքն ապահովի ԵԱՏՄ և ՀԱՊԿ իրավական ռեժիմների պահպանումը։ Այնուամենայնիվ, նման անհրաժեշտությունը հարց է առաջացնում այդ պահանջների համատեղելիության վերաբերյալ ծրագրի կազմակերպման և կառավարման ենթադրյալ մոդելի հետ:

Ազդեցության և ինքնիշխանության միջև հակասություն. ենթակառուցվածքը՝ որպես ազդեցության գործիք. ժամանակակից աշխարհաքաղաքականության մեջ տրանսպորտային, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքները հանդիսանում են ազդեցության հիմնական գործիքներից մեկը։ Այն ձևավորում է երկարաժամկետ կախվածություններ, որոշում է առևտրային հոսքերի ուղղությունները և ստեղծում քաղաքական ազդեցության լծակներ։ ԱՄՆ-ի մասնակցությամբ իրականացվող TRIPP նախագիծը պետք է դիտարկել հենց այս համատեքստում։

74 տոկոս ամերիկյան մասնակցությունը ծրագիրն իրականացնող ընկերությունում, երկարաժամկետ օգտագործման իրավունքները և կարգավորող բացառությունները ձևավորում են մի իրավիճակ, երբ Հայաստանի համար ռազմավարական նշանակության ենթակառուցվածքները կարող են հայտնվել արտաքին կառավարչական ազդեցության տակ։ Սա հարց է բարձրացնում ռազմավարական օբյեկտների նկատմամբ պետական վերահսկողության սահմանների, ազգային ինքնիշխանության հետ ներդրումային մեխանիզմների հարաբերակցության և երկարաժամկետ ռազմավարական շահերին առնչվող որոշումներ ընդունելիս Հայաստանի՝ ինքնուրույնություն պահպանելու կարողության մասին։

ՀԱՊԿ «բացառիկության» սկզբունքի ռազմավարական հետևանքները. ռազմավարական հարթության մեջ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի 1-ին հոդվածում ամրագրված «բացառիկության» սկզբունքը նշանակում է, որ Հայաստանը չպետք է զարգացնի ռազմական կամ ռազմավարական նշանակության համագործակցություն երրորդ երկրների հետ, եթե այն կարող է դիտարկվել որպես ՀԱՊԿ այլ անդամ պետությունների շահերին հակասող։

Չնայած TRIPP-ը պաշտոնապես ենթակառուցվածքային նախագիծ է, այն ռազմավարական առումով ունի անվտանգային հետևանքներ։ Ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողությունը, հատկապես՝ սահմանամերձ շրջաններում, անմիջական նշանակություն ունի ազգային անվտանգության համար։ Եթե TRIPP-ի շրջանակներում ԱՄՆ-ի մասնակցությամբ կազմակերպությունը որոշակի վերահսկողական լիազորություններ է ստանում հայկական սահմանի առանձին հատվածների և Հայաստանի տարածքում տեղակայված ենթակառուցվածքների նկատմամբ, դա կարող է բարձրացնել անվտանգության համար նշանակություն ունեցող օտարերկրյա ներկայության տարրերի առկայության և ՀԱՊԿ իրավական ռեժիմի հետ դրանց համատեղելիության հարցը։

Միևնույն ժամանակ, նման ներկայությունը որպես զինվորական որակելը պահանջում է գնահատել համապատասխան կազմակերպության հատուկ գործառույթները, լիազորությունները և իրավական կարգավիճակը։

Ինքնիշխան վերահսկողության հարցը. Հայաստանի համար սկզբունքորեն կարևոր է, որ տրանսպորտային հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը չհանգեցնի սեփական տարածքով անցնող երթուղիների նկատմամբ նրա սուվերեն վերահսկողության սահմանափակմանը։ Միջազգային տարանցիկ երթուղու գործունեությունը և սահմանային ընթացակարգերի պարզեցումը համատեղելի են պետական ինքնիշխանության հետ միայն այն պայմանով, որ պետական սահմանի պահպանության, մաքսային հսկողության, իրավապահ գործունեության և ազգային օրենսդրության կիրառման ոլորտում լիազորությունները վերապահվեն Հայաստանին։

TRIPP-ի ենթադրյալ կառուցվածքը (74 տոկոս ամերիկյան մասնակցություն, երկարաժամկետ օգտագործման իրավունքներ) ստեղծում է մասնավոր օպերատորի կողմից նման վերահսկողությունը սահմանափակելու ռիսկ, որը գործում է ամերիկյան կողմի մասնակցությամբ պայմանագրային մեխանիզմների շրջանակներում։

Այդ պատճառով առանցքային նշանակություն ունի ոչ այնքան արտասահմանյան մասնակցությունն ինքնին նախագծին, որքան մասնավոր օպերատորի լիազորությունների և բացառիկ պետական գործառույթների հստակ տարանջատումը, ինչպես նաև Հայաստանի համար համապատասխան տարածքի և ենթակառուցվածքի նկատմամբ լիակատար ինքնիշխանության պահպանման երաշխիքները։

Հիմնարար անհամատեղելիությո՞ւն, թե՞ վերափոխման հնարավորություն։

Անհամատեղելիության էությունը. TRIPP-ի և ԵԱՏՄ/ՀԱՊԿ-ի միջև հակասությունները կրում են հիմնարար, ինստիտուցիոնալ և գաղափարական բնույթ։ Դրանք պայմանավորված են երեք սկզբունքորեն տարբեր իրավական, ինստիտուցիոնալ և գաղափարական տրամաբանություններով։

Իրավական տրամաբանություն. ԵԱՏՄ-ն հիմնված է վերազգային իրավակարգի վրա, որի շրջանակներում անդամ պետությունները որոշակի կարգավորիչ լիազորություններ են փոխանցում վերազգային մարմիններին։ ՀԱՊԿ-ը հիմնվում է հավաքական պաշտպանության և ռազմաքաղաքական համագործակցության «բացառիկության» սկզբունքների վրա։ TRIPP-ն, իր հերթին, ապավինում է մասնավոր կորպորատիվ իրավունքի մեխանիզմներին և երկկողմ միջկառավարական համաձայնագրերին։

Ինստիտուցիոնալ տրամաբանություն. ԵԱՏՄ-ն ունի վերազգային ինստիտուտների զարգացած համակարգ, ներառյալ՝ Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովը և Եվրասիական տնտեսական միության դատարանը։ ՀԱՊԿ-ն ունի ռազմական միության ինստիտուցիոնալ կառույց, որը ներառում է Հավաքական անվտանգության խորհուրդը և Միացյալ շտաբը։ TRIPP-ը հիմնված է մասնավոր կառավարման մոդելի վրա, որտեղ որոշումների կայացումն իրականացվում է կորպորատիվ կանոնակարգերի համաձայն։

Գաղափարական տրամաբանություն. ԵԱՏՄ-ն կողմնորոշված է դեպի եվրասիական ինտեգրացիա և բազմաբևեռ աշխարհակարգի ձևավորում։ ՀԱՊԿ-ը հիմնվում է հավաքական անվտանգության և ընդհանուր սպառնալիքներին համատեղ հակազդելու գաղափարի վրա։ TRIPP-ը, սույն հոդվածում դիտարկված մեկնաբանության համաձայն, կենտրոնացած է ամերիկյան ազդեցության ընդլայնման և ենթակառուցվածքային ցանցերի ձևավորման վրա, որոնք թույլ են տալիս շրջանցել ավանդական ռուսական տրանսպորտային ուղիները։

Փոխակերպման պայմանները․TRIPP-ի համատեղելիությունը ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի իրավական ռեժիմների հետ հնարավոր է միայն նախագծի էական վերափոխման և Հայաստանի համապատասխան միջազգային-իրավական պարտավորություններին ադապտացման պայմանով։ Սա ենթադրում է հետևյալ փոփոխությունները.

Իրավական առումով. TRIPP շրջանակային համաձայնագիրը և դրա հիման վրա ընդունվող ակտերը պետք է համապատասխանեն ԵԱՏՄ մասին պայմանագրին և միության Մաքսային օրենսգրքին։

Անհրաժեշտ է հստակ տարբերակել պետության հանրային մաքսային լիազորությունները և ծառայությունների մատուցման մասնավոր օպերատորի գործառույթները։

Ինստիտուցիոնալ առումով. TRIPP-ի կառավարման կառուցվածքը պետք է ապահովի ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում Հայաստանի կիրառելի իրավական պարտավորությունների կատարումը։ Առևտրին կամ մաքսային ընթացակարգերին վերաբերող ցանկացած կարգավորիչ որոշում պետք է ընդունվի ԵՏՀ իրավասության պահպանմամբ։ Հավաքական անվտանգության ոլորտին վերաբերող հարցերը պահանջում են առանձին գնահատական՝ ՀԱՊԿ շրջանակներում Հայաստանի պարտավորություններին դրանց համապատասխանության վերաբերյալ։

Ռազմավարական առումով. TRIPP-ը պետք է նախագծված լինի այնպես, որ ընդլայնի Հայաստանի հնարավորություններն ինքնուրույն գործելու համար, այլ ոչ թե կախվածության նոր ձևեր ստեղծի։ Երկարաժամկետ օգտագործման իրավունքները պետք է նախատեսեն բավարար ճկունություն՝ Հայաստանի ազգային շահերի և ռազմավարական առաջնահերթությունների փոփոխության դեպքում պայմանների վերանայման համար։

Հայաստանի ռազմավարական ընտրությունը. TRIPP-ի հաջողությունը Հայաստանի համար պետք է գնահատել ոչ միայն կառուցված տրանսպորտային ուղիների երկարությամբ կամ ներգրավված ներդրումների ծավալով, այլև նրանով, թե որքանով է նախագիծն ընդլայնում պետության տնտեսական հնարավորությունները՝ չսահմանափակելով նրա իրավական ինքնուրույնությունն ու ռազմավարական ընտրության ազատությունը։

Ի վերջո, հարցն այն չէ, թե արդյո՞ք Հայաստանը կարող է միաժամանակ մասնակցել տարբեր միջազգային համակարգերի, այլ այն, թե արդյո՞ք նա կարող է այդ համակարգերի միջև եղած տարբերությունները վերածել սեփական զարգացման հնարավորության՝ պահպանելով իրավական որոշակիությունը, պետական ինքնիշխանությունը և ազգային շահերի իրականացման նկատմամբ վերահսկողությունը։

Սույն վերլուծության մեջ ենթադրվող TRIPP մոդելի դեպքում նշված պայմանները բավարար չափով չեն ապահովվում։ Սա թույլ է տալիս խոսել նախագծի գոյություն ունեցող հայեցակարգի հիմնարար անհամատեղելիության մասին՝ ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի առանձին իրավական և ինստիտուցիոնալ պահանջների հետ։ Բացահայտված հակասությունների հաղթահարումը կպահանջի նախագծի էական վերափոխում, լիազորությունների հստակ տարանջատում և Հայաստանի ինքնիշխան իրավունքների պահպանման իրավաբանորեն պարտադիր երաշխիքների սահմանում։

Դ․ Վ․ Մարտիրոսյան

vpoanalytics.com

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—

«Պրեսսինգ» հաղորդաշարի եթերում Սաթիկ Սեյրանյանի հյուրը քաղաքագետ, քաղաքական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Վլադիմիր Մարտիրոսյանն է։

Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.

• ԵՄ-Ռուսաստան դիլեմայի մեջ որևէ մեկի պետք չէ դեմոնիզացնել: Հայ հանրությանը պետք է ռեալ պոլիտիկը ներկայացնել, ոչ թե այն քարոզչական փոշին, որը պատել է ողջ դաշտը: Եվրոպայում ոչ թե Հայաստանին չեն սպասում, այլ առհասարակ որևէ մեկի չեն սպասում: Եվրոպան չի ձգտում ընդլայնվել:

• Վերջին մեկ տարվա ընթացքում եվրոպական տարբեր մայրաքաղաքներում տեղի ունեցող բողոքի զանգվածային շարժումները եվրոպական քաղաքական համակարգերի ճգնաժամի արդյունք են, որը դուրս է եկել փողոց: Եվրոպայում սոցիալական քաղաքականությունը փաստացի կրախի է ենթարկվել: Այո՛, աշակերտներն ու ուսանողները բողոքում են իրենց կրթության պայմաններից, դրան միացել են դասախոսներն ու ուսուցիչները, պրոֆմիությունները, հայտնի «Դեղին բաճկոնները», և խնդիրը տարածվել ու լայն զանգվածների է ներգրավել: Մարդիկ չեն տեսնում իրենց կանխատեսելի ապագան, կրթվողը տեսնում է, որ ֆրանսիական կրթական համակարգն իրենց համար էվոլյուցիայի հնարավորություն չի ապահովում, ծնողները հասկանում են, որ որակյալ կրթության համար երեխաներին պետք է տանեն մասնավոր կրթահամալիրներ, և սա բերել է մի ողջ սոցիալական կառուցվածքի փլուզման: Փաստացի ֆրանսիական սոցիալական քաղաքականությունը կոլապս է ապրել:

• Երկու շաբաթ Ֆրանսիայում ժողովրդական հուզումներին քաղաքական իշխանությունը չէր արձագանքում: Մակրոնը սկսեց դրան անդրադառնալ միայն այն ժամանակ, երբ սկսվեցին անկարգությունները: Այդ պահից քաղաքականությունը մտավ գործընթացի մեջ:

• Եվրոպական միությունը տարիներ շարունակ ահռելի միջոցներ է ծախսել մուլտիկուլտուրալիզմ կոչվող քաղաքականության վրա: Դա միտված է եղել նաև միգրացիոն քաղաքականությանը որոշակիորեն օգնելու համար: Դա շատ բարդ խնդիր է: Միգրացիոն քաղաքականությունը Եվրոպական մեծ տանն ամենաբարդ ընթացող պրոցեսներից մեկն է: Տարբեր եվրոպական մայրաքաղաքներ դրա վերաբերյալ տարբեր մոտեցումներ ունեն, և դրանք հաճախ բախվում են:

• Ամբողջ եվրոպական քաղաքական համակարգում այնպիսի վերափոխումներ են տեղի ունենում, որ Հայաստանի իշխանությունների՝ «եկեք, գնանք, ԵՄ անդամ դառնանք» քարոզչական տրամաբանությունն ուղղակի ջախջախվում է: Եվրոպական միությունը երկնքից ընկնող մանանա չէ: ԵՄ-ի տեսքն ու կերպն ապահովում են եվրոպացիներն իրենց աշխատանքով, գաղափարներով, իրենց՝ պետության ընկալումներով: ԵՄ-ի մասին խոսելիս պետք չէ իգնոր անել նաև եվրոսկեպտիցիզմ հասկացությունը, որն ազգային պետություններում ավելի կարևոր է դարձնում ազգային գաղափարախոսության պահպանումը, քան վերպետական կառույցների մոտեցումները:

• Էն քաղաքականությունը, որը որդեգրել է ՔՊ-ն, չի բացառում, որ մենք նույնպես միգրացիոն խնդիրներ կունենանք: Եթե մենք հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների միջից հանում ենք կոնֆլիկտի բաղադրիչը, այո՛, չի բացառվում, որ հայ սպա Գուրգեն Մարգարյանին քնած ժամանակ կացինով սպանող Սաֆարովը կարող է գալ Հայաստան ու հանգիստ շրջել: Եթե ադրբեջանցի զինվորը 20 կմ խորացել է Հայաստանի տարածքի մեջ, ու պետական համակարգը դրան արձագանքել է միայն այն ժամանակ, երբ հայ կինը հակազդել է դրան՝ վնասազերծելով և փրկելով իր երեխաներին, ապա միայն այդ փաստն անգամ խոսում է Հայաստանում առկա խոր խնդիրների մասին: Ես չեմ ուզում վախեցնել, բայց պատկերացնո՞ւմ եք՝ ինչ կլինի, երբ ադրբեջանցի այդ զինվորը մեկը չլինի, այլ շատերը լինեն… Երբ երկրի քաղաքականությունը զոհաբերվում է «խաղաղություն» բառին, ապա ես չեմ բացառում, որ տարբեր վտանգավոր սցենարներ կարող են հողի վրա տեղ գտնել…

• Շաքի գյուղի կինը քարուքանդ արեց ՔՊ-ի ողջ քարոզչական նարատիվը մեկ բնատուր ու բնազդային արարքով: Մենք բոլորս ենք քարոզչական պրեսինգի տակ. Խնդիրն այն է, թե ում վրա է դա աշխատում:

• Եվրոպան մեծ վերափոխումների մեջ է այնպես, ինչպես ողջ համաշխարհային հասարակությունը: Ինֆորմացիոն և բարձր տեխնոլոգիաների հասարակությունները տրանզիտի մեջ են դեպի AI հասարակություններ: Ես չգիտեմ՝ ինչպիսի՞ Եվրոպա կլինի 10 տարի հետո: Եվրոպայում շահերի շատ մեծ բախումներ կան, որոնք գալիս են եվրոպական պետությունների ֆինանսական, տնտեսական հնարավորություններից:

• Հակառուսական դաշնակիցները հակառուսական քաղաքական ֆրոնտում ունեն բացարձակ տարբեր շահեր ու հակասություններ: Երբ Թրամփն ասաց՝ Զելենսկի, քեզ փոխելու ժամանակն է, նշանակում է, որ արևմտյան բլոկում առկա կոնսենսուսն Ուկրաինայի վերաբերյալ կարող է ավարտվել, և դրա ավարտը շատ ցավոտ կարող է լինել հենց Ուկրաինայի համար:

• Փաշինյանը որոշում պիտի ընդունի. Ռուսաստան կգնա այն ժամանակ, երբ որոշում կունենա: Ավելին, նրան Մոսկվայում կընդունեն միայն այն ժամանակ, երբ նա որոշում կունենա: Վստահ եմ, որ քաղաքական ժամանակի ձգձգումը լինելու է նրա հիմնական քաղաքական վարքաբանությունը: Փաշինյանը բոլորից ավելի լավ է տեղյակ, թե իր որոշման գինն ինչպիսին է լինելու իր իսկ իշխանության համար: Ռազմաբազայի վերաբերյալ Պուտինի հայտարարությունը ևս մեկ քայլ էր, որ Փաշինյանին ստիպեն ամբողջովին բացվել:

• Հայաստանի գործող իշխանությունն իրեն այնպիսի կախվածության մեջ է դրել արտաքին ազդեցությունից և միևնույն ժամանակ այնքան բարձր է գոռում ինքնիշխանության մասին, որ այս երկու երևույթներն իրար հետ դիսոնանսի մեջ են: Փաշինյանը Սահմանադրություն փոխելու պահանջի կատարման առաջ է Ալիևի և Պուտինի կողմից. Այստեղ ինքնիշխանության բարձր դեցիբելը որտե՞ղ է: Երբ տեսնեք, որ ՔՊ-ն շատ է խոսում ինքնիշխանության մասին, վստահ եղե՛ք, որ դա վտանգի տակ է: 

• Ես համոզված եմ, որ Փաշինյանը լրջագույն խնդիրներ ունի այսօր: Այս ընտրությունները ոչ մի առումով ոչ մի հանգուցալուծում և պատասխան չեն տվել իր իշխանության ամրության համար: Չկա խաղաղության պայմանագիր, որը նրա նախընտրական կապիտալն էր: Խնդիրը մինչև 2031թ. տեղափոխելը խնդրի ոչ թե լուծման, այլ երկարաձգման մասին է խոսում՝ քանի կամ ես, ակտուալ է խաղաղությունը:

• Ալիևը մեծացնում է իր մարտավարական խորությունը: Փաշինյանի համար պարզ է, որ Ալիևն իր ձեռքից վերցրել է իր նախընտրական միակ կապիտալը՝ խաղաղության պայմանագրի օրակարգը, որովհետև չի ստորագրելու: Մնում է մի հնարավորություն՝ կապել մանդատի երկարաձգման ժամանակի հետ՝ քանի կամ ես, խաղաղություն կլինի: Լավ քարոզչության պայմաններում հասարակությունը դա կարող է ընդունել: Դրան հակազդելու գործիքներն ու քարոզչությունը համահունչ չեն: Փաշինյանն այդքան ձայն է հավաքել, որովհետև նա կարողացել է իր ընտրողին համոզել, որ ինքը չունի մեղավորություն այն ամենի մեջ, ինչ մեզ հետ տեղի է ունեցել:

• Քաղաքացուն Փաշինյանի վայրենի պրոպագանդայի հետ մենակ թողնել չի կարելի: Քաղաքացուն ես սուվերեն միավոր չեմ դիտարկում: Եթե թողնենք, որ քաղաքացին ինքը որոշում ընդունի, ՔՊ-ն կվերցնի ու նրանց կտանի իր մոտ: Ընդդիմությունը շատ խնամքով և թանկ պիտի վերաբերվի իր ընտրազանգվածին, որն ընտրություններից առաջ իրենն էր, բայց ընտրություններից հետո կարող է իրենը չլինել: Այդպես է նաև լինում իշխանության ընտրազանգվածի հետ: Ընդդիմությունը շատ լուրջ պետք է կոմունիկացվի իր ընտրազանգվածի հետ՝ գոնե իր ընտրազանգվածին չկորցնելու համար: Քաղաքական գործիչը լավ քաղաքական վերլուծություններ անել չի կարող, նա պետք է քաղաքականությամբ զբաղվի, գործողություններ անի: Սպասել, որ Փաշինյանի սխալից հասարակությունը կըմբոստանա, միամտություն է: Ես չեմ կարծում, որ հայ հասարակության համար ավելի մեծ աղետ, քան Արցախի կորուստն է, եղել է: Չի եղել:

• 2027թ. օգոստոսի 2-ն է մոտենալու. այս ժամանակն ինչ-որ բան ասո՞ւմ է. ավարտվում է Փաշինյանի անձեռնմխելիության ժամանակահատվածը: Կա՞ տնային աշխատանք, ինչ-որ բան արվո՞ւմ է ԱԺ ընդդիմության կողմից: Կա՛մ ինչ-որ բան կձեռնարկվի, կա՛մ մենք պետք է սպասենք 2031 թվականին:

• Ոչ միայն իշխանությունն է պարտավոր ընդդիմանալ պետության հանդեպ եկող մարտահրավերներին, այլև ընդդիմությունը:

• Որքան էլ Փաշինյանը փորձի ցույց տալ, որ իր իշխանությունն ամուր է և անվտանգ, դա այդպես չէ: Նա շարունակում է վճարել իր ընտրության գինը, բայց ոչ թե ներսում, այլ դրսում:

• Քաղաքական երկընտրանքը սովորական մրցակցային չէ: Մենք խոսում ենք այն մասին, որ կործանվում է Երրորդ Հանրապետությունն ու ստեղծվում է Չորրորդը: Կոնտրաստն այս երկու երկընտրանքի մեջ է՝ կամ գնում ենք Փաշինյանի հետ, կա՛մ պահում ենք ինչը որ կա:

• Եթե գոյություն ունի որոշակի կոնստրուկտ՝ ի դեմս Փաշինյանի, դրան հնարավոր է դիմադրել միայն կոնստրուկտի ձևավորմամբ:

• Մարտահրավեր է նետված Եկեղեցուն, սահմաններին, արժեքային համակարգին, բազմակարծությանը, դպրոցին, տարածքային ամբողջականությանը: Դրանց կանխման համար ընդդիմադիր հատվածի կոնստրուկտի առկայության պարագայում դուք պիտի իմանաք՝ ինչ անել:

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

—

Տարիներ անց, ի վերջո, տրվեց Ամուլսարի ոսկու հանքի շահագործման մեկնարկը։ Տարիներ շարունակ այսօրվա իշխանություններն իրենք են խոչընդոտել ու խնդիրներ ստեղծել Հայաստանի տնտեսության, ինչպես նաև պետական բյուջեի համար կարևոր նշանակություն ունեցող այս խոշոր ներդրումային ծրագրի իրականացման համար։ Ծրագիրը տարիներ շարունակ գտնվել է կոնսերվացված վիճակում՝ հենց Նիկոլ Փաշինյանի ու իր ղեկավարած կառավարությունների անպատասխանատու գործողությունների հետևանքով։ Այսօր, երբ վերջապես այն գործարկվել է, որոշել են բոլոր դափնիները վերագրել իրենց։

Հանքի շահագործման մեկնարկը հերթական առիթն են դարձրել խոսելու Հայաստանի տնտեսության զարգացման, հարյուրավոր միլիոն դոլարների ներդրումների, հազարավոր աշխատատեղերի ու պետական բյուջեի սպասվող եկամուտների մասին։ Հիշել են, որ Ամուլսարը կարևոր ներդրումային ծրագիր է Հայաստանի համար։ Բայց մոռացել են, թե իրենց քաղաքական նպատակների համար ինչեր են արել, որ այն կյանքի չկոչվի։

Երբ եկան իշխանության, Ամուլսարի ոսկու հանքի շահագործման ծրագիրը մոտեցել էր եզրագծին, գրեթե 350 մլն դոլարի ներդրումներ էին իրականացվել։ Մոտենում էր հանքի շահագործման մեկնարկը։ Նախատեսվում էր այն սկսել 2018թ. վերջին եռամսյակում։ Բայց ամեն ինչ արեցին, որ այն տապալվի, ծրագրի իրականացումը կանգնեցրին ու հետ գցեցին առնվազն 8 տարով։

2018 թվականի հունիսից, այսինքն՝ իշխանությունը Նիկոլ Փաշինյանի ու ՔՊ-ի կողմից վերցնելուց 1-1.5 ամիս հետո, Ամուլսարի հանքի շահագործման շինարարական աշխատանքները փաստացի կանգ առան։ Հանքավայրի շուրջ ծավալված բողոքի գործողությունները, ճանապարհների շրջափակումը, բնապահպանական մտահոգությունները, դրանց շուրջ սկսված քաղաքական ինտրիգները ծրագրի իրականացման երկարատև կանգառի ու անորոշությունների պատճառ դարձան։

Դա բերեց նրան, որ աշխատանքների հետագա վերաթողարկման գինը զգալիորեն բարձրացավ՝ նախկին շուրջ 450 մլն դոլարից հասնելով  750 մլն դոլարի։

Մի կողմից՝ տարիների հարկադիր կանգառը, մյուս կողմից՝ գնաճն ու իրականացվող աշխատանքների, սարքավորումների ու տեխնիկական միջոցների թանկացումը հավելյալ բավական մեծ ներդրումների կատարման կարիք առաջացրին։

Նոր ներդրումներ ներգրավելու նպատակով՝ կառավարությունը ստիպված եղավ պետության կողմից նույնիսկ 150 մլն դոլարի վարկային երաշխիք տրամադրել՝ ծրագրի իրականացումն ավարտին հասցնելու համար։

Մինչդեռ, եթե ամեն ինչ գնար իր հունով՝ այդ հսկայական գումարների կարիքը չէր էլ առաջանա։ Առաջացավ իշխանության մեղքով, որը ոչ միայն պայմաններ չստեղծեց ծրագրի ժամանակին ու անխափան իրականացման համար, այլև ինքը խոչընդոտ դարձավ այդ ճանապարհին։

Այսօր էլ գլուխ են գովում, թե 750 միլիոն դոլարանոց ներդրումային ծրագիր են իրականացրել։ Այն դեպքում, երբ այդ ծրագիրը ոչ թե ՔՊ-ի, այլ նախկին իշխանության շնորհքն է ու աշխատանքի արդյունքը։ Նախկիններն են դրել դրա հիմքերն ու գրեթե մոտեցրել շահագործման մեկնարկին։ Եկան ու ամեն ինչ տապալեցին։ Այսօրվա իշխանությունների մեծագույն առաքելությունն այս ներդրումային ծրագրում եղել է այն, որ տարիներ շարունակ հետ են գցել դրա ընթացքը, ինչի պատճառով երկիրը հսկայական օգուտներ չի ստացել, ավելին՝ մեծապես տուժել է։

Երբևէ Հայաստանում մեկնարկած այս ամենախոշոր ներդրումային ծրագիրը սառեցնելու պատճառով լրջագույն հարված հասցվեց երկրի ներդրումային միջավայրին։ Բազմաթիվ օտարերկրյա ներդրողներ, որոնք կարող էին գալ Հայաստան ու ներդրումներ անել տնտեսության մեջ, հրաժարվեցին իրենց մտադրություններից։

Այն, ինչ իշխանությունների թողտվությամբ, երբեմն էլ՝ հովանավորությամբ ու մասնակցությամբ տեղ էր ունենում Ամուլսարի շուրջ, բոլորովին էլ մեկ ընկերության հետ չէր կապված։ Դա հարված էր երկրի ամբողջ ներդրումային հեղինակությանը։ Ոչ մեկը չի հաշվարկել, թե դրա հետևանքով ինչքան ներդրումներ չեկան Հայաստան, ինչքանն էլ ուղղակի փախան Հայաստանից։

Ավելի մեծ հարված չի կարող լինել երկրի ներդրումային մթնոլորտին, քան այն, երբ ներդրողը տարիներով միջոցներ է ներդնում, կառուցում արտադրական անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներ, իսկ հետո զրկվում է ներդրումային ծրագիրն ավարտին հասցնելու հնարավորությունից ու կանգնում հարյուրավոր միլիոն դոլարների հասնող ներդրումները կորցնելու վտանգի առաջ։ Սրանից ծանր էլ ի՞նչ հականերդրումային հարված կարող էր ստանալ տնտեսությունն իշխանությունների կողմից։

Դա էլ քիչ էր՝ Ամուլսարի ներդրումային ծրագրի հետ կապված հարուցված անհարկի խնդիրների պատճառով, Հայաստանի նկատմամբ այսօր էլ բավական մեծ գումարի հայց է քննարկվում միջազգային արբիտրաժային դատարանում։ 2023թ. «Amulsar Investor Ventures LLC» ընկերության և Հայաստանի Հանրապետության միջև ներդրումային վեճի շրջանակում նախաձեռնվել է միջազգային արբիտրաժային վարույթ։

Վեճը քննվում է Հաագայի արբիտրաժային դատարանում՝ Հայաստանի և Միացյալ Նահանգների միջև ներդրումների պաշտպանության երկկողմ համաձայնագրի շրջանակում։ Ու չի բացառվում, որ այս վեճի շրջանակներում մի օր կանգնենք խոշոր գումարի փոխհատուցում վճարելու փաստի առաջ։ Այդ պարագայում Ամուլսարի օգուտները, որոնց մասին իրար հերթ չտալով՝ խոսում են իշխանությունների ներկայացուցիչները՝ երկրի համար կարող են վերածվել մեծ վնասների։

Այսքանից հետո հպարտանում են, թե ներդրումային ծրագիր են իրականացրել։ Մեկը մյուսին հերթ չտալով՝ ներկայացնում են ծրագրի տնտեսական նշանակությունը՝ փորձելով այն դարձնել կառավարության տնտեսական քաղաքականության հաջողության օրինակ։ Հաշվել են, որ հանքավայրի շահագործումը տարեկան շուրջ 130 միլիոն դոլարի հարկեր, տուրքեր և ռոյալթիներ կապահովի պետական բյուջեի համար։ Երկրի ՀՆԱ-ի վրա ոսկու հանքի շահադրական դրական ազդեցությունը գնահատել են շուրջ 1,5 տոկոս։

Բայց ոչ մեկը չի ուզում պատասխան տալ այն բանի համար, որ եթե այդ ամենն այդքան կարևոր էր, ինչո՞ւ այսքան տարի ձգձգեցին, հետ գցեցին տնտեսական ու ֆինանսական օգուտները։ Ստացվում է, որ տարիների հետաձգման պատճառով փաստացի Հայաստանը զրկված է եղել այն տնտեսական օգուտներից, որոնք ծրագիրը կարող էր ապահովել ավելի վաղ շահագործման դեպքում։

Այդ օգուտները ներառում են ոչ միայն հարկերն ու ռոյալթիները, այլև աշխատավարձերը, արտահանումը, հարակից ծառայությունների զարգացումն ու տնտեսական ակտիվությունը։ Իշխանությունները, երբ խոսում են ծրագրի դրական ազդեցությունների, օգուտների մասին, պիտի պատրաստ լինեն պատասխան տալ նաև այսքան տարի այն հետ գցելու տնտեսական հետևանքների ու երկրին պատճառած վնասների համար։

ՀԱԿՈԲ ՔՈՉԱՐՅԱՆ

—

Մեր գործընկեր Անդրանիկ Գևորգյանը տեսանյութով ներկայացրել է Ստեփանավանում ընտրական գործընթացների ժամանակ աշխատանքից ազատված և ճնշումների ենթարկված այն քաղաքացիներին, որոնք լուսանկարվել են Նարեկ Կարապետյանի հետ, մասնակցել ցույցերին, լրագրողների հետ զրույցում անդրադառնալով Նիկոլ Փաշինյանի այսօրվա հրապարակմանը՝ ասաց «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության քարտուղար Տիգրան Աբրահամյանը:

Նա նշեց, որ իր գործընկերը մանրամասն ներկայացրել է այդ ամենը՝ լուսանկարներով, դեմքերով.

«Բնականաբար, ակնկալում ենք, որ արձագանքներ կլինեն»։

Հարցին՝ արդյո՞ք կհետևեն Փաշինյանի հորդորին և նման դեպքերում բողոքի ակցիաներ կիրականացնեն՝ Աբրահամյանը նկատեց.

«Երբ քաղաքացիներն ահազանգում են ինչ-որ խնդրի մասին, միանգամից ասում են՝ բողոքի ցույցեր կազմակերպեք, երբ խոսում են ընտրական գործընթացներում խախտումների մասին, ասում են՝ հեղափոխություն արեք, մինչդեռ  կառավարության ղեկավարը հանդիպել է նման դեպքերի, օրինակ՝ 2012, 2017 թվականներին և դրանից առաջ էլ և հեղափոխություն անելու մասին խոսք չի եղել։ Լավ կլինի, որ իրավապահ համակարգը կոնկրետ քայլերի դիմի, սակայն կառավարության ղեկավարն ասում է՝ դուրս եկեք ցույց արեք․ դա նորմալ չի»։

Աբրահամյանը վստահ է՝ եթե իրավապահ համակարգը նորմալ աշխատի, նման խոսակցություններ չեն լինի. «Իրավապահ համակարգը մեր քաղաքացիների շահերը պաշտպանելու փոխարեն զբաղված է ընդդիմադիրներին հետապնդելով։ Նույնն էլ կարելի է ասել Շաքիի դեպքի մասով, որ եթե մեր ԱԱԾ աշխատակիցներն իրենց գործով զբաղվեին, այլ ոչ թե ընդդիմադիրներին գաղտնալսելով, հնարավոր էր՝ այդ դեպքը շուտ կանխվեր»։