Նոյեմբեր 11, 2026
Թեհրանը պատրաստվում է առճակատման նոր փուլի
ԱՄՆ-ի միջանկյալ ընտրությունների արդյունքներն իրանական հասարակության շրջանում հույս են առաջացրել, որ հենց Իրանի կոշտ պատասխաններն են տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի ռազմական քաղաքականությանը մասամբ հանգեցրել ամերիկյան ընտրությունների ներկայիս արդյունքներին և միջնաժամկետ հեռանկարում կնպաստեն տարածաշրջանում սեփական երկրի գործողությունների հետագա հաջողությանը։
Իրանի մի շարք ղեկավարների վերջին հայտարարությունները վկայում են ԱՄՆ-ի և Իսրայելի նկատմամբ իրանական դիրքորոշման էական կոշտացման մասին։ Իրանը փաստացի զգուշացնում է Վաշինգտոնին, որ նոր ռազմական գործողությունը կարող է հանգեցնել այնպիսի հետևանքների, որոնց մասշտաբներն ամերիկյան կողմը չի կարողանա վերահսկել։
Ելույթի հիմնական իմաստն իրանական զսպման տրամաբանության փոփոխությունն է։ Թեհրանն այլևս սահմանափակ ամերիկյան հարձակումը չի դիտարկում որպես առանձին դրվագ, որից հետո կողմերն ինքնաբերաբար կվերադառնան նախկին իրավիճակին։ Նոր հարձակման դեպքում Իրանը մտադիր է շատ ավելի կոշտ պատասխան տալ՝ դիմակայության աշխարհագրությունը չսահմանափակելով բացառապես Իսրայելի տարածքով։
Նման դիրքորոշումն արտացոլում է Վաշինգտոնի հաշվարկները փոխելու Իրանի ղեկավարության ձգտումը. ռազմական գործողությունը պետք է այնքան թանկ արժենա, որ դրա հետևանքները քաղաքական և տնտեսական առումով անընդունելի լինեն ԱՄՆ–ի համար։ Այս առումով հատկանշական է իրանցի հեղինակավոր փորձագետ Մոհամեդ Մարանդիի հարցազրույցը։ Մարանդին կառավարության կամ ռազմական հրամանատարության պաշտոնական ներկայացուցիչ չէ, սակայն նրա ելույթները հետաքրքրություն են ներկայացնում՝ որպես իրանական փորձագիտական հանրության մի հատվածի տեսակետների արտացոլում։ Պրոֆեսորի լրացուցիչ գնահատականները ներկայացվել են նոյեմբերի 2-ին Գլեն Դիզենին տված հարցազրույցում։
Թեհրանի ռազմական ներուժն ու վստահությունը
Մարանդիի գնահատմամբ՝ Իրանը հնարավոր նոր բախմանը մոտենում է շատ ավելի պատրաստված, քան նախկինում։ Անցած ժամանակահատվածում երկիրն ամրապնդել է ստորգետնյա ռազմական ենթակառուցվածքները, հրթիռային և անօդաչու հնարավորությունները, ինչպես նաև կառավարման համակարգերն ու սպառազինության արտադրությունը։
Հատուկ նշանակություն է տրվում ռազմական գործողությունները շարունակելու կարողությանը նույնիսկ ամերիկյան նախնական հարվածներից հետո։ Թեհրանը ձգտում է ոչ այնքան ռազմական գերազանցության հասնել ԱՄՆ-ի նկատմամբ, որքան հակառակորդին զգալի վնաս հասցնելու և նրան արագ հաղթանակի հեռանկարից զրկելու հնարավորություն ունենալ։ Իրանական ռազմավարությունը հիմնված է ասիմետրիկ զսպման սկզբունքի վրա. հրթիռային ներուժը, անօդաչու համակարգերը, աշխարհագրական դիրքը և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների վրա ազդելու հնարավորությունը պետք է փոխհատուցեն ավիացիայի և բարձր տեխնոլոգիական սպառազինությունների ոլորտներում ամերիկյան գերազանցությունը։
Միևնույն ժամանակ, իրանական ռազմական պաշարների ծավալների վերաբերյալ հայտարարություններն անկախ ստուգման կարիք ունեն։ Մարանդիի համոզվածությունը, որ երկիրը պատրաստ է նոր պատերազմի, դեռևս չի նշանակում, որ ռազմական հաջողությունն ապահովված է։ Թեհրանի գլխավոր խնդիրն է՝ համոզել Վաշինգտոնին, որ նույնիսկ սահմանափակ ռազմական գործողությունը կարող է վերաճել տարածաշրջանային երկարատև հակամարտության։
Հորմուզի նեղուցը՝ Իրանի գլխավոր տնտեսական լծակ
Մարանդիի հատկապես լուրջ նախազգուշացումը վերաբերում է Պարսից ծոցին և Հորմուզի նեղուցին։ Այս ռազմավարական ծովային ճանապարհով է իրականացվում նավթի և գազի համաշխարհային մատակարարումների զգալի մասը։ Հետևաբար, նավագնացության երկարատև խափանումները կարող են հետևանքներ ունենալ տարածաշրջանից շատ ավելի հեռու։ Իրանը սեփական աշխարհագրական դիրքը դիտարկում է որպես զսպման կարևորագույն գործիք։ Նոր պատերազմի դեպքում սպառնալիքը կվերաբերի ոչ միայն ռազմական օբյեկտներին հասցվող հարվածներին, այլև էներգետիկ և տրանսպորտային հաղորդակցությունների հնարավոր խափանմանը։
Մարանդիի՝ հոկտեմբերի 31-ի ելույթի սղագրության մեջ քննարկվում է իրանական պատասխանի աշխարհագրությունն ընդլայնելու հնարավորությունը։
Պրոֆեսորի գնահատմամբ՝ նոր պատերազմի հետևանքները կարող են զգալիորեն ավելի ծանր լինել, քան նախորդ բախման ժամանակ։ Էներգակիրների գների աճը, հումքի մատակարարումների խափանումները, տրանսպորտային ծախսերի ավելացումը և առևտրային շղթաների խաթարումը կարող են լուրջ ճնշում գործադրել համաշխարհային տնտեսության վրա։
Մարանդիի՝ Մեծ դեպրեսիայի հետ համեմատելի համաշխարհային ճգնաժամի հնարավորության մասին հայտարարությունը պետք է դիտարկվել որպես քաղաքական կանխատեսում, այլ ոչ թե անխուսափելի արդյունք։ Այնուամենայնիվ, էներգետիկ ապակայունացման սպառնալիքն իսկապես ռիսկի ամենալուրջ գործոններից մեկն է։ Այսպիսով, Հորմուզի նեղուցը Թեհրանի համար վերածվում է ոչ միայն ազգային անվտանգության հարցի, այլև ԱՄՆ-ի և նրա դաշնակիցների միջազգային տնտեսական շահերի վրա ազդելու կարևոր միջոցի։
Բանակցություննե՞ր, թե՞ պատերազմ. Թեհրանի դիվանագիտական առաջարկը
Չնայած կոշտ հռետորաբանությանը՝ Մարանդին չի բացառում հակամարտության դիվանագիտական կարգավորման հնարավորությունը։ Ընդհակառակը, նա փաստացի նկարագրում է իրանական քաղաքականության երկու ուղղությունների՝ ռազմական պատրաստվածության և բանակցային ճնշման համադրությունը։
Գլեն Դիզենին տված հարցազրույցում քննարկվում է Իրանի յոթ կետից բաղկացած առաջարկը, որը դիտարկվում է որպես հետագա էսկալացիայից խուսափելու հնարավորություն։ Այս նախաձեռնության իմաստն այն է, որ Վաշինգտոնին հնարավորություն ընձեռվի հրաժարվել նոր ռազմական բախումից՝ ամերիկյան հանրությանը փոխզիջումը չներկայացնելով որպես կապիտուլյացիա։ Թեհրանի համար բանակցությունները պետք է նշանակեն ոչ թե պարզապես վերադարձ նախկին իրավիճակին, այլ ԱՄՆ-ի հետ փոխգործակցության պայմանների փոփոխություն, այդ թվում՝ պատժամիջոցների, անվտանգության և նավագնացության հարցերում։
Միևնույն ժամանակ, Իրանը դիվանագիտական գործընթացը չի դիտարկում որպես ռազմական պատրաստվածության այլընտրանք։ Ընդհակառակը, դիմադրության պատրաստակամությունը պետք է բարձրացնի Վաշինգտոնի համար փոխզիջումից հրաժարվելու գինը։
Կարևոր է նաև քաղաքական կողմը. եթե բանակցությունները ձախողվեն, Թեհրանը կկարողանա պնդել, որ խաղաղ կարգավորման հնարավորությունը մերժել է հենց ամերիկյան կողմը։
ԱՄՆ-ը ու Իսրայելը. ներքին հակասություններ և սխալ հաշվարկի ռիսկ
Մարանդին ուշադրություն է հրավիրում ամերիկյան վարչակազմի ներքաղաքական սահմանափակումների վրա։ Նախագահ Դոնալդ Թրամփը պետք է հաշվի առնի ոչ միայն արտաքին քաղաքական շահերը, այլև հնարավոր պատերազմի տնտեսական հետևանքները, հանրային տրամադրությունները և առաջիկա միջանկյալ ընտրությունները։ Իրանի դեմ լայնածավալ ռազմական գործողությունը կարող է հանգեցնել վառելիքի գների բարձրացման, բյուջետային լրացուցիչ ծախսերի և ամերիկյան հասարակության դժգոհության աճի։ Հետևաբար՝ Թեհրանը հույս ունի, որ տարածաշրջանային ճգնաժամի սպառնալիքը զսպող գործոն կդառնա Վաշինգտոնի համար։ Սակայն ամերիկյան վարչակազմի քաղաքական դիրքերի թուլացումը պարտադիր չէ, որ նշանակի ռազմական վտանգի նվազում։ Ընդհակառակը, վճռականություն ցուցաբերելու ձգտումը կարող է Սպիտակ տանը դրդել սահմանափակ ռազմական գործողության։
Առանձին սպառնալիք է ներկայացնում ԱՄՆ-ի և Իսրայելի փոխգործակցությունը։ Մարանդիի կարծիքով՝ Իսրայելում քաղաքական ղեկավարության փոփոխությունն ինքնին չի վերացնի Իրանի հետ ունեցած հիմնարար հակասությունները։ Նույնիսկ Բենիամին Նեթանյահուի հեռանալը չի երաշխավորի Իսրայելի ռազմավարական կուրսի փոփոխությունը։ Թեհրանի համար սա նշանակում է, որ անհրաժեշտ է հաշվի առնել սպառնալիքի երկարաժամկետ բնույթը, այլ ոչ թե հույսեր կապել Իսրայելում հնարավոր քաղաքական փոփոխությունների հետ։
Արաբական միապետությունները. հակամարտության տարածաշրջանայնացման ռիսկը
Մարանդին հատուկ ուշադրություն է դարձնում Պարսից ծոցի պետություններին՝ Սաուդյան Արաբիային, ԱՄԷ-ին, Քաթարին, Բահրեյնին և Քուվեյթին։ Իրանը նախազգուշացնում է, որ ամերիկյան ռազմական ներկայության համար սեփական տարածքը տրամադրելը կամ ԱՄՆ-ի ռազմական գործողություններին աջակցելը կարող է այդ պետություններին ներքաշել հակամարտության մեջ։
Թեհրանի տրամաբանությունն այն է, որ ամերիկյան ռազմական երաշխիքները բացարձակ պաշտպանություն չեն ապահովում հրթիռային և անօդաչու սպառնալիքներից։ Լայնածավալ պատերազմի դեպքում վտանգի տակ կհայտնվեն ոչ միայն ռազմական օբյեկտները, այլև տարածաշրջանի էներգետիկ, նավահանգստային և տրանսպորտային ենթակառուցվածքները։
Արաբական միապետությունների հնարավոր քաղաքական ապակայունացման վերաբերյալ Մարանդիի կանխատեսումը նրա ելույթի ամենաարմատական հատվածն է։ Այն չպետք է ընդունել որպես հաստատված սցենար։ Այնուամենայնիվ, ուղերձի հասցեատերերը միանգամայն հստակ են. հակաիրանական կոալիցիային մասնակցությունը կարող է չափազանց թանկ նստել տարածաշրջանի պետությունների վրա։ Հենց այդ պատճառով Թեհրանը ձգտում է համոզել հարևաններին սեփական անվտանգության քաղաքականությունն ինքնուրույն ձևավորելու և Իրանի հետ ուղիղ երկխոսություն հաստատելու անհրաժեշտության մեջ։
Ռուսաստանն ու Չինաստանը. դիմակայության միջազգային հարթությունը
Մարանդին ԱՄՆ-ի հետ հակամարտությունը դիտարկում է բազմաբևեռ աշխարհի ձևավորման ավելի լայն համատեքստում։ Նրա կարծիքով՝ Վաշինգտոնի ճնշումն Իրանի, Ռուսաստանի և Չինաստանի նկատմամբ արտացոլում է միջազգային համակարգում ամերիկյան գերիշխանությունը պահպանելու ձգտումը։
Թեհրանի համար սկզբունքային նշանակություն ունի Մոսկվայի և Պեկինի հետ հարաբերությունների զարգացումը։ Դիվանագիտական աջակցությունը, տնտեսական համագործակցությունը, ռազմատեխնիկական կապերը և միակողմանի պատժամիջոցներին հակազդեցությունն ընդլայնում են Իրանի հնարավորությունները։
Միևնույն ժամանակ, սխալ կլիներ նոր պատերազմի դեպքում հույս դնել Ռուսաստանի կամ Չինաստանի ուղղակի ռազմական միջամտության վրա։ Մոսկվան և Պեկինն ունեն սեփական շահերը և առաջին հերթին շահագրգռված են տարածաշրջանի լայնածավալ ապակայունացումը կանխելու հարցում։
Կանխատեսում. իրադարձությունների զարգացման երեք սցենար
Առաջինը դիվանագիտական լիցքաթափումն է։ Վաշինգտոնն օգտագործում է բանակցությունների հնարավորությունը և հրաժարվում լայնածավալ ռազմական գործողությունից։ Կողմերը միջանկյալ պայմանավորվածություններ են ձեռք բերում անվտանգության, պատժամիջոցների և նավագնացության հարցերի շուրջ։ Այս սցենարը մնում է հնարավոր, բայց փոխզիջման քաղաքական պատրաստակամություն է պահանջում։
Երկրորդը սահմանափակ հարվածն է, որին հաջորդում է էսկալացիան։ ԱՄՆ-ը և Իսրայելը հարվածներ են հասցնում իրանական առանձին օբյեկտների՝ հույս ունենալով արագ ավարտել գործողությունը: Իրանը պատասխանում է՝ ընդլայնելով դիմակայության աշխարհագրությունը։ Սա ամենավտանգավոր սցենարն է սխալ հաշվարկների և հակամարտության նկատմամբ վերահսկողության կորստի առումով։
Երրորդը տարածաշրջանային լայնածավալ պատերազմն է։ Ռազմական գործողությունները վերաբերում են ամերիկյան օբյեկտներին, Իսրայելին, Պարսից ծոցի պետությունների էներգետիկ ենթակառուցվածքներին և տրանսպորտային հաղորդակցություններին: Հետևանքները շատ ավելին են, քան տարածաշրջանը, և արտացոլվում են համաշխարհային էներգետիկ շուկաներում:
Վերջնական եզրակացություն
Մարանդիի հարցազրույցը ցույց է տալիս, որ Թեհրանում ավելի ու ավելի հստակ է ձևավորվում այն մոտեցումը, ըստ որի՝ ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունների նախկին մոդելին վերադարձը պետք է բացառել։ Իրանը չի ցանկանում մնալ մի պետություն, որը պարբերաբար ենթարկվում է պատժամիջոցների և ռազմական ճնշումների՝ միաժամանակ չկարողանալով ազդել հենց Վաշինգտոնի շահերի վրա։
Իրանի ռազմավարության գլխավոր փոփոխությունը սեփական երկրի դեմ ուղղված ցանկացած նոր ռազմական գործողություն տարածաշրջանային և համաշխարհային հետևանքների աղբյուր դարձնելու ձգտումն է։
Միևնույն ժամանակ, սեփական հնարավորությունների նկատմամբ Թեհրանի վստահությունը չպետք է շփոթել հաղթանակի երաշխիքի հետ։ ԱՄՆ-ի ռազմական գերազանցությունը պահպանվում է, սակայն դա չի վերացնում երկարատև և ծախսատար հակամարտության վտանգը։
Հիմնական հետևությունն այն է, որ դիվանագիտական պատուհանը դեռևս բաց է, սակայն նոր էսկալացիայի վտանգը շարունակում է էական մնալ։ Ամենամեծ վտանգն այն է, որ Վաշինգտոնը կարող է հույս դնել սահմանափակ ռազմական գործողության վրա, մինչդեռ Թեհրանը դա կդիտարկի՝ որպես ավելի լայն դիմակայության սկիզբ։
Հարցն այլևս միայն այն չէ, թե արդյո՞ք ԱՄՆ-ը և Իսրայելը նոր հարված կհասցնեն Իրանին, այլև այն, թե արդյո՞ք դրանից հետո կկարողանան ինքնուրույն որոշել պատերազմի սահմաններն ու տևողությունը, քանի որ Թրամփի վարչակազմի՝ ռազմական գործողություններն անխափան շարունակելու հնարավորության իրավական ժամանակային շրջանակը նեղանում է մինչև 2027 թվականի հունվարի 3-ը։ Հենց այդ հնարավորությունն է, որ Թեհրանն այսօր՝ ընտրությունների արդյունքների արձանագրման պահին, հրապարակայնորեն վիճարկում է՝ ի վնաս Թրամփի։
ԲԵՀՐՈՒԶ ԶԱՐԻՖԻՅԱՆ
fondsk.ru
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
—
Disclaimer: This article was contributed and translated into English by Emil Lazarian. While we strive for quality, the views and accuracy of the content remain the responsibility of the contributor. Please verify all facts independently before reposting or citing.
Direct link to this article: https://www.armenianclub.com/2026/11/11/%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%a1%d6%81%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a5%d5%b6-%d5%a1%d5%b4%d5%b6-%d5%ab-%d6%87-%d5%ab%d5%bd%d6%80%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac/
