Հոկտեմբեր 24, 2026
ԽՍՀՄ և Ռուսաստանի զինված ուժերի գեներալ-լեյտենանտ Նորատ Տեր-Գրիգորյանցը Հայաստան է հրավիրվել Առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից՝ երկրի զինված ուժերը ստեղծելու նպատակով: Երկրի ղեկավարը հստակ նշել էր նպատակներն ու խնդիրները՝ պետք է փրկել Ղարաբաղը, բայց բանակ, որպես այդպիսին, չկա։
Այդ ժամանակ (Աֆղանստանի պատերազմից հետո, որտեղ նա մասնակցել էր Փանջշերի գործողությունների մշակմանը և պարգևատրվել Լենինի շքանշանով) Տեր-Գրիգորյանցը Մոսկվայում ծառայում էր Ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբի պետի տեղակալի՝ կազմակերպչական-զորահավաքային վարչության պետի պաշտոնում։
Սակայն Պաշտպանության նախարարությունում ունեցած զրույցից հետո փորձառու մարտական սպան, ով զինվորից մինչև գեներալ-լեյտենանտ փառավոր ճանապարհ էր անցել, հեռանում է ՌԴ զինված ուժերից և մեկնում Երևան, որպեսզի օգնի հայ ժողովրդին պաշտպանել երկրի անկախությունը։ Եվ ահա Նորատ Գրիգորիևիչի պատմությունն՝ առանց կրճատումների ու խմբագրումների, այն մասին, թե ինչպես են ընդունվել որոշումները, և ինչու է նա հյուպատոսի սեղանին դրել իր հայկական անձնագիրը:
«Հայաստանի նախագահի աշխատասենյակում ես ներկաներին պատմեցի, որ Բաքուն ծրագրում է գրավել Ղարաբաղն ու Զանգեզուրի միջանցքը (48 կմ՝ մինչև իրանական սահման), միանալ Նախիջևանին և շարժվել դեպի Երևան։
Ուրեմն պետք էր շտապ բանակ ստեղծել՝ Հայաստանը պաշտպանելու և Ղարաբաղին օգնելու համար։ Ինձ ուշադիր լսեցին և առաջարկեցին պաշտպանության նախարարի պաշտոնը։ Ես հրաժարվեցի հօգուտ Վազգեն Սարգսյանի և նշանակվեցի Զինված ուժերի հրամանատար։
Առանց հապաղելու անցա ծառայողական պարտականություններիս կատարմանը՝ հիմք ընդունելով խորհրդային ռազմական դոկտրինը՝ որպես ԽՍՀՄ գեներալ և ազգությամբ հայ։ Եվ ահա, թե ինչ հետաքրքիր մանրամասն կա այստեղ. հիշյալ դոկտրինը նախատեսում էր, որ պատերազմի դեպքում բուֆերային գոտի են դառնում եվրոպական պետությունները, իսկ ներկա դարում բուֆերի դերում հանդես են գալիս հետխորհրդային հանրապետությունները։
Բայց վերադառնանք իննսունականներին: Յոթ ամսվա գրեթե շուրջօրյա աշխատանքի արդյունքում լույս աշխարհ եկավ հայկական բանակը, ինչպես նաև սահմանապահ զորքերը (50%-ը՝ ռուսներ, 50%-ը՝ հայեր), ՀՕՊ և ռազմաօդային ուժերի վարչությունը՝ նույն համամասնությամբ, և ՀՕՊ ՌԷՍ-ը (Հայաստան, Ռուսաստան և Բելառուս)։ Ստեղծվեց նաև ռուսական ռազմաբազան Գյումրիում։
Եվ այս ամբողջ համակարգը նախատեսված էր ԱՊՀ արտաքին սահմաններին ՀՀ զինված ուժերի և ռուսական ռազմակայանի փոխգործակցությամբ Ռուսաստանի Դաշնության և Հայաստանի անվտանգությունն ապահովելու համար:
Արդյունքում, այն ժամանակ մենք պաշտպանեցինք Ղարաբաղը և թույլ չտվեցինք հայ ժողովրդի ոչնչացումը։ Փրկել ենք ազգին:
Ընդհանուր առմամբ, ես այն ժամանակ Հայաստանում անցկացրեցի չորս տարի՝ առանց աշխատավարձի ու բնակարանի. ապրում էի հանրակացարանում, իսկ կինս Մոսկվայից պահածոներ էր ուղարկում։ 1995-ին աշխատանքից ազատվելու մասին զեկուցագիր (ռապորտ) գրեցի և մեկնեցի Մոսկվա՝ ընտանիքիս մոտ։ Ընդ որում, ՀՀ քաղաքացիություն ստացել եմ արդեն Սերժ Սարգսյանի նախագահության օրոք»։
Գեներալ-լեյտենանտ Տեր-Գրիգորյանցը փայլուն կատարեց իր առջև դրված խնդիրները և իր ծանրակշիռ ներդրումն ունեցավ Հայոց բանակի ստեղծման գործում: Անցնում է գրեթե 30 տարի և գալիս է Հայաստանի համար սև 2020 թվականը։
«Ես իմ աղբյուրներից տեղեկանում եմ, որ շատ շուտով պատերազմ է լինելու։ Քանդվում է Հայաստանի անվտանգությունը, տեղի է ունենում զանգվածային տեղեկատվական հարձակում Ռուսաստանի դեմ։ Վերցնում եմ տոմսն ու թռչում Երևան։ Ժամանելուն պես մեկնում եմ նախագահ Արմեն Սարգսյանի մոտ։ Նա ինձ ընդունում է. աշխատասենյակում են նաև Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը և օգնականը։ Նախագահին հենց շեմքից ասում եմ, որ մեկ ամսից մարտական գործողություններ են սկսվելու.
«Եկեք զանգենք պաշտպանության նախարար Դավիթ Տոնոյանին»։ Օգնականը զանգահարում է նախարարություն և հեռախոսափողը վերցրած գնդապետին ասում. «Այստեղ՝ նախագահի կողքին, գեներալ-լեյտենանտ Տեր-Գրիգորյանցն է, հեռախոսը փոխանցում եմ նրան»։ Բարևում եմ և խնդրում միացնել Տոնոյանին, քանի որ իրավիճակն է դա պահանջում. մենք պատերազմի շեմին ենք։ Գնդապետն ասում է. «Այդ ի՞նչ եք ասում, հիմա կմիացնեմ», բայց կապն ընդհատվում է։
Եվ հետո նախագահն ինձ ասում է. «Նորատ Գրիգորիևիչ, իմանալով Ձեր հնարավորություններն ու փորձը՝ նրանք Ձեզ չեն ընդունի, քանի որ Դուք կկործանեք նրանց ծրագրերը»։ Եվ ահա զանգ գնդապետից. «Նախարարը հարցնում է՝ գեներալն ի՞նչ է ուզում ինձնից»։ Ես պատասխանում եմ. «Գրանցեք երկու հարց: Առաջին՝ որո՞նք են ՊՆ-ի և հենց նախարարի կարողությունները՝ զորահավաքային պլանը ծավալելու և ՀՀ զինված ուժերը մարտական լիարժեք պատրաստության բերելու համար, որպեսզի հետ մղեն հակառակորդի ագրեսիան: Եվ երկրորդ՝ որո՞նք են Գերագույն գլխավոր հրամանատարի (վարչապետի, քանի որ Հայաստանը խորհրդարանական հանրապետություն է) կարողությունները՝ ագրեսիայի պատճառով երկիրը խաղաղ պայմաններից ռազմական դրության փոխադրելու վերաբերյալ»։
Որոշ ժամանակ անց գնդապետը հետ է զանգում և ասում. «Նախարարը Ձեզ վաղը չի կարող ընդունել, նրա մոտ խորհրդակցություն է»։ Ես պատասխանում եմ. «Փոխանցեք այդ տիպին, որ ես և իմ գործընկերները զինված ուժեր ենք ստեղծել, պաշտպանել ենք Ղարաբաղը, պահպանել ենք երկիրը, իսկ նա չի ուզում նույնիսկ լսել իմ առաջարկությունները»։ Եվ հեռախոսափողը կախեցի:
Գիշերեցի ընկերներիս մոտ և առավոտյան Երևանից մեկնեցի Մոսկվա։ Իսկ մեկ օր անց գնացի Ռուսաստանում Հայաստանի դեսպանատուն։ Ինձ հրավիրեցին հյուպատոսի մոտ, և ես նրան հանձնեցի իմ անձնագիրը՝ հետևյալ խոսքերով. «Ես մտադիր չեմ հանցակից լինել հայկական պետության դավաճանությանը»։ Շրջվեցի ու հեռացա։ Եվ որոշ ժամանակ անց SMS հաղորդագրություն եկավ. «Դուք զրկված եք Հայաստանի քաղաքացիությունից»։
– Ո՞վ և ի՞նչը կարող է փրկել Հայաստանը վերահաս կործանումից և ինքնիշխանության կորստից։
– Ոչ ոք չի փրկի, որովհետև Երևանը շատ վատ հարաբերությունների մեջ է Թբիլիսիի և Իրանի հետ։ Փաշինյանն ամեն ինչ արեց իր գլխավոր դաշնակցին՝ Մոսկվային կորցնելու համար։
Վարչապետը գիտակցաբար ոչնչացնում է բանակը՝ հնազանդորեն կատարելով հայ ժողովրդի թշնամիների կամքը։ Եվ եթե հայերը չտապալեն այս հանցավոր ռեժիմը, նրանց մնում է միայն մեկ բան՝ զինվել և անցնել պարտիզանական պայքարի։
Մի անգամ ես զանգել եմ Երևան և առաջարկել. «Ընկերներ, իրավիճակը ձեզ մոտ այնքան էլ լավ չէ, պետք է շտապ անդամակցել Միութենական պետությանը, որպեսզի հարավային սահմանները հուսալիորեն պաշտպանված լինեն։
Չէ՞ որ մեր թշնամիները Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը սանձազերծեցին հենց այն ժամանակ, երբ Ռուսաստանի սահմաններին անհանգիստ էր, և այդտեղ ներքաշեցին Պակիստանին, Իսրայելին ու Թուրքիային, որի գլխավոր շտաբն էլ պլանավորում էր այդ գործողությունը՝ կազմակերպելով Սիրիայից երեքուկես հազար վարձկան-հրոսակների տեղափոխումը։ Այսինքն՝ Հարավային Կովկասում ՆԱՏՕ-ն մոտեցել է Ռուսաստանի «թույլ տեղին»։ Իրավիճակը ծայրահեղ լարված է, և հայերին վիճակված է զոհի դեր, որոնց նետելու են հնոցի մեջ։
Եվ ահա ևս մեկ կետ. հայերը կռվել գիտեն և քաջաբար մարտնչել են Հայրենական Մեծ պատերազմում, երբ պաշտպանում էին մեր ընդհանուր հայրենիքը և արյունակցական վրեժ լուծում գերմանացիներից, որոնց սպաները թուրքերի հետ միասին հայ ժողովրդի ոչնչացման ծրագրեր էին մշակում։
Մենք 15 տարի առաջ Փարիզում անցկացրեցինք Արևմտահայերի ժառանգների երրորդ համագումարը, այնուհետև Մյունխենում կազմակերպեցինք Եվրոպայի հայ համայնքների համաժողովը, պատրաստեցինք հայտարարություն և այդ փաստաթուղթը փոխանցեցինք Գերմանիայի այն ժամանակվա կանցլեր Անգելա Մերկելին։ Եվ հենց այդ ժամանակ Գերմանիան ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը։
Էրդողանը կատաղել էր և հայտարարել. «Ես հրաման կտամ, որ Գերմանիայի թուրքական սփյուռքի կանայք հինգ-վեց երեխա ունենան, նրանք ձեզ ցույց կտան իրենց ուժը»։
Արևմտյան աշխարհը կարողանում է աշխատել և քարոզչություն ծավալել։ Արդյունքում՝ նախկին հետխորհրդային հանրապետություններից իմ նշած բուֆերային երկրները մամլիչի մեջ են սեղմում Ռուսաստանին։ Անգլոսաքսերն իրենց մարդկանց են նշանակում ենթակա պետությունների գլխին. տեսեք, թե ինչ է կատարվում Ուկրաինայում և Մերձբալթյան երկրներում։ Հայաստանում էլ բրիտանացիները մի նողկալի սրիկայի են կարգել, որն ամեն գնով ձգտում է դեպի ԵՄ։
Այս իրավիճակում Մոսկվան պետք է շատ լուրջ խոսի Երևանի հետ և թույլ չտա, որ Հայաստանը դուրս գա ՀԱՊԿ-ից և դուրս բերի ռուսական ռազմաբազան։ Հակառակ դեպքում՝ մեծ դժբախտություն կլինի, և Կովկասը կբռնկվի։
Պետք է ամուր կամք դրսևորել, այլ ոչ թե խորհրդարանական ընտրություններից առաջ հայերի դեմ պատժամիջոցներ սահմանել՝ կոնյակի կամ գազարի ներկրման արգելքի տեսքով։ Մտածում էին՝ ժողովուրդը կբարկանա և դեմ կքվեարկի Փաշինյանի կուսակցությանը։ Բայց ամեն ինչ հակառակը ստացվեց։
Եվ վերջում. Ռուսաստանի հայկական սփյուռքը նամակ է գրել նախագահ Վլադիմիր Պուտինին, որտեղ հայտնել է իր աջակցությունը, քանի որ մենք չենք ընդունում Փաշինյանի վարած ռուսատյաց քաղաքականությունը»։
Կենսագրական տեղեկանք
Նորատ Գրիգորիի (Գրիգորիևիչ) Տեր-Գրիգորյանցը ծնվել է 1936 թվականի հուլիսի 16-ին Օրջոնիկիձե քաղաքում (Հյուսիսային Օսիայի Հանրապետություն)։ Երեք տարվա ժամկետային ծառայությունից հետո՝ 1957 թվականին, ընդունվել և 1960 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է Ուլյանովսկի գվարդիական տանկային ուսումնարանը։ 1973 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է Զրահատանկային զորքերի ռազմական ակադեմիան, իսկ 1980 թվականին՝ ԽՍՀՄ ԶՈՒ գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիան։
1980-1983 թվականներին մասնակցել է Աֆղանստանի մարտական գործողություններին՝ զբաղեցնելով 40-րդ բանակի շտաբի պետ-հրամանատարի առաջին տեղակալի պաշտոնը։ 1983 թվականի վերջին ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարի հրամանով նշանակվել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ-կազմակերպչական-զորահավաքային վարչության պետ, որտեղ ծառայել է մինչև 1991 թվականի վերջը։
1992 թվականի կեսերին Հայաստանի առաջին նախագահի հրավերով նա ժամանեց Երևան՝ երկրի կանոնավոր զինված ուժերի կառուցմանը ձեռնամուխ լինելու առաքելությամբ։ Հայաստանում զբաղեցրել է ԶՈՒ հրամանատարի, ՀՀ ԶՈՒ գլխավոր շտաբի պետ-պաշտպանության նախարարի առաջին տեղակալի, ինչպես նաև պաշտպանության նախարարի պաշտոնակատարի պաշտոնները:
Նորատ Տեր-Գրիգորյանցը պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր աստղի, «ԽՍՀՄ զինված ուժերում Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» II և III աստիճանի, Մարտական կարմիր դրոշի, ինչպես նաև Աֆղանստանի Մարտական կարմիր դրոշի շքանշաններով ու 20 մեդալներով:
ՅԱԿՈՎ ՊԱՎԼՈՎ
eadaily.com
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
—
168: Ինչո՞ւ են TRIPP-ը հենց հոկտեմբերի 27-ին բերում ԱԺ. սիմվոլիկա կա, չէ՞… Մե
Հոկտեմբեր 24, 2026
«Պրեսսինգ» հաղորդաշարում Սաթիկ Սեյրանյանի զրուցակիցը պատմական և քաղաքական գիտությունների թեկնածու Միհրան Հակոբյանն է:
Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.
Նիկոլ Փաշինյանը սկսել է ավելի հաճախ պատմությունից խոսել. վերջին ճեպազրույցի ընթացքում, երբ լրագրողները նրան հարցնում էին մոլորված ադրբեջանցի հովվի և Շաքիի դեպքերի մասին, երբ ադրբեջանցին թափանցեց Հայաստանի տարածք, հայ կինը վնասազերծեց զինված ադրբեջանցուն, լրագրողները խոսում էին սահմանների պաշտպանված լինելու, անվտանգության մասին, նա բառացիորեն ասաց. «Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակներից մինչ այժմ չկա սահման, շփման գիծ, որը մարդը չկարողանա անցնել»։
- Մենք գործ ունենք բառի ամենաբուն իմաստով ուղղակի անհեթեթության հետ. դա սովորական շառլատանություն է, նա փորձում է իր ստերը համեմել պատմությամբ՝ խեղաթյուրելով պատմությունը, պատմական իրադարձություններն ու դրանց տրամաբանությունը։ Ի՞նչ է նշանակում՝ համեմատել Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակների հետ։ Եթե Փաշինյանին ասեք՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու ստեղծած կայսրության կամ տերության քարտեզը ցույց տուր՝ որտեղից էր սկսվում, որտեղ՝ ավարտվում, նա նույնիսկ չի կարող ցույց տալ։ Կամ այդ ահռելի տերության մեջ ի՞նչ սահման։ Տանձը խնձորի հետ է համեմատում։ Նույնիսկ քննարկելու կարիք չկա, ուղղակի ծիծաղելի է։ Ի՞նչն ես փորձում արդարացնել. դա նորմա՞լ երևույթ է, որ զինված ադրբեջանցին՝ Ադրբեջանի զինված ուժերի զինծառայողը, ավտոմատով եկել, մտել է մի տուն։ Դա նորմա՞լ երևույթ է։
- Երբ ինքն իրեն համեմատում էր Քրիստոսի հետ, դրանից հետո ում հետ ասես կարող է համեմատել՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու կամ մեկ ուրիշի: Մի օր Մակեդոնացուց կխոսի, հաջորդ օրը՝ Նապոլեոնից, մյուս օրը՝ Հիտլերից, այն մյուս օրը՝ Ստալինից՝ օրվա կուրսով… Բառացիորեն երեկ եմ կարդացել, որ Ուսուցչի օրվա առթիվ հանդիպել է ուսուցիչների հետ, խոսակցությունը, երևի, չի գնացել իր ուզած հունով, և նա ափերից դուրս է եկել, սկսել է գոռալ, ճվալ՝ բա թե՝ մի՛ քարոզեք հայոց պատմություն, հայոց պատմություն ընդհանրապես գոյություն չունի… Հետո, երևի, հասկացնել են տվել՝ ի՞նչ ես խոսում, և նա սկսել է դա կատակի վերածել։
- Փաստն այն է, որ օբյեկտիվ պատմությունը, անաչառ պատմությունը հենց Նիկոլ Փաշինյանի ամենամեծ թշնամին է։ Դրա համար է ամեն ինչ արվում այս երկրում, որպեսզի մեր պատմությունը խեղաթյուրվի։ Չե՞ք նկատել՝ մեր երկրի, մեր ժողովրդի պատմությանը պատերազմ է հայտարարված։ Անթաքույց պատերազմ, և այդ պատերազմը մղվում է տարբեր գործիքակազմերով՝ սկսած վարչապետի պաշտոնը զբաղեցնող անձի հայտարարություններից, խեղաթյուրումներից, այլասերված վերլուծություններից, վերջացրած հայոց պատմության կոնկրետ գործնական, կիրառական փոփոխություններով։ Կոնկրետ՝ դպրոցական ծրագրերի փոփոխություններ, դպրոցական քաղաքականության փոփոխություններ… Պատերազմ է հայտարարված:
- Այս պատերազմում կա պատերազմը մղող մի կողմ։ Իսկ մյուս կողմն ո՞վ է։ Մեր երկրում կան բազմաթիվ պատմաբաններ՝ գիտական կոչումներ ունեցողներ, թեկնածուներ, դոկտորներ։ Քանի՞սն են կարծիք հայտնում։ Մեկը, երևի, Գիտպետկոմից ինչ-որ գրանտ ունի և համարում է, որ ինքը քաղաքականությամբ չի զբաղվում, մյուսը վախենում է, մեկ ուրիշն այլ պատճառով է լռում… Մինչդեռ դա քաղաքականություն չէ, դա քաղաքացիական դիրքորոշում է։ Խորհրդային տարիներին հետաքրքիր ասացվածք կար՝ «Կոմունիստ կարող է չլինել, բայց քաղաքացի լինելը պարտադիր է»։ Հիմա, եթե գիտնականը, որը կրում է այդ բարձր կոչումը, քաղաքականությամբ չի զբաղվում, դա հասկանալի է, բայց որ չունի քաղաքացիական դիրքորոշում, դա արդեն, այո՛, լուրջ խնդիր է։
- Իմ տեղեկություններով՝ Կրթության նախարարության հրամանով, շրջաբերական է ուղարկվել դպրոցներ, պարտադրում են, որ դպրոցներում օգտագործեն Փաշինյանի «թևավոր խոսքերը»։ Որոշ դպրոցներ, ես գիտեմ, արդեն դա անում են։ Կոչ եմ անում մյուս դպրոցներին ևս մոտենալ այդ խնդրին այսպես՝ նրա թևավոր խոսքերից վերցնել՝ «Արցախը, Հայաստան է, և վերջ», ու կպցնել պատերին։ Աբսուրդի ժանրից է, որ Կրթության նախարարությունն իրեն թույլ է տալիս դպրոցներին շրջաբերական իջեցնել, որպեսզի օգտագործեն նրա խոսքերը։ Ստալինյան ժամանակների պրոպագանդան անգամ նման տգեղ ու անորակ չի եղել։
- Կրթության նախարար Ժաննա Անդրեասյանն այն մարդն է, որը Նժդեհին որպես ֆաշիստ էր ներկայացնում։ Իրենք այդպես էլ մտածում են՝ այն, ինչ կապ ունի ազգայինի հետ, այն, ինչ կապ ունի պետականության հետ, այն, ինչ կապ ունի հայերի ինքնության հետ, այն, ինչ մեզ ուժ է տալիս, մեզ առանձնացնում է, ինչպես Խորենացին է ասում՝ մեր ժամանակներում էլ եղել են քաջության օրինակներ… այն ամենը, ինչ համապարփակ ձևով ներկայացնում է այդ ամենը, փորձում են ուղղակի ոչնչացնել։ Մեր ժողովրդին ուղղակի հետևյալ կոչն է արվում՝ պետական ամենաբարձր մակարդակով. կերե՛ք, խմե՛ք, քեֆ արե՛ք, ուրախացե՛ք։ Ինչպես հայտնի պարոնն է ասում՝ ծափ տուր, արա՛… Այսինքն՝ ոնց որ քաղցկեղի չորրորդ ստադիայում գտնվող մարդուն գնաս ու ասես՝ ծափ տուր, ուրախացի՛ր, քո մոտ ամեն ինչ լավ է։ Պատերազմում պարտվել ես, բայց դե, արի պայմանավորվենք, որ չենք պարտվել… Դրա շարունակությունն է սա։ 150 հազար մարդու դարձրել է անտուն, բայց ասում են՝ եկե՛ք պայմանավորվենք, որ նման բան չի եղել։ Ով էլ ինչ-որ բան է ասում՝ եկե՛ք կամ տանենք, դատենք, դատապարտենք, կամ էլ երկու կոպեկ փող տանք, բերանը փակենք։ 5000 զոհ ենք ունեցել, բայց ասում են՝ ոչինչ, եկե՛ք մինչև այսօր՝ պատերազմից քանի տարի անց էլ, անուն առ անուն չասենք՝ ովքեր են զոհվել, եկե՛ք ընդհանրապես մոռանանք, այդ մարդիկ չեն էլ եղել, այդ մարդիկ սխրանք չեն գործել, այդ մարդիկ քաջագործություններ չեն արել… Այդ մարդիկ իրենց կյանքը զոհել են ինչի՞ համար։ Իրենք չէի՞ն ասում՝ զոհվել են հանուն ոչնչի: Հիմա էլ կոչ են անում մեր ժողովրդին, թե՝ ձեր համար համերգ են կազմակերպում, 30 տարի ձեր համար ո՞վ էր համերգ կազմակերպել, տեսեք՝ մենք ինչ լավն ենք, Սարյան փողոցում քեզ թույլ ենք տալիս, որ գաս՝ ասֆալտի վրա խորոված ուտես, խմես, պարես։ Ա՛յս է քո բաժինը, հայ ժողովուրդ։ Սա սարսափելի է… Ասում են՝ սա է քո բաժինը, հա՛յ, սա է քո բաժինն այս կյանքում։ Եվ ուրախացի՛ր ու շնորհակալությո՛ւն հայտնիր մեզ։ Մեկ էլ շնորհակալություն հայտնի՛ր, որ ասֆալտ ենք անում։ Ոնց որ թե՝ Նիկոլ Փաշինյանի հոր փողերով են այդ ասֆալտն անում կամ դպրոց վերանորոգում, ու դեռ պետք է շնորհակալ լինենք… Էնպես են ներկայացնում, ոնց որ մեր վճարած հարկերով չեն անում։ Ինչի՞ համար պետք է շնորհակալ լինենք։ Աասֆալտն էլ մի ասֆալտ լինի։ Տեսե՞լ եք՝ արած ասֆալտին մեկ տարի հետո ինչ է լինում…
- Ո՛չ Սնուփ Դոգի արվեստից է հասկանում, ո՛չ Ջենիֆեր Լոպեսի արվեստից … Բայց դա ներկայացնում է՝ որպես երկրի մեծ նվաճում։ Երկրի մշակույթը, դրա նվաճումը ո՞րն է։ Ամերիկայում Սնուփ Դոգի ու Ջենիֆեր Լոպեսի նման առնվազն 500 արտիստ կա։ Փողին մուննաթ, ցանկացածին տաս՝ կգան, համերգը կտան ու կգնան։ Այդ ի՞նչ խնդիր է, այդ ի՞նչ արվեստ է, այդ ի՞նչ է փոխում մեր ժողովրդի կյանքում, հայ մարդու կյանքում, Հայաստանի քաղաքացու կյանքում։ 6 միլիոն դոլար Սնուփ Դոգին գումար տվեցին, համերգը չեղավ… Սնուփ Դոգն իր ամենալավ ժամանակներում անգամ 6 միլիոն դոլար չի արժեցել։ Փնտրե՛ք, հետազոտություն արեք, կոռուպցիան կտեսնեք։
- Այդ TRIPP-ն ի՞նչ է։ Դոնալդ Թրամփի անվան տակ ներկայացվող Զանգեզուրի միջանցքն է, որը պետք է Ադրբեջանը կապի Նախիջևանի հետ։ Եվ ինչ էլ ուզում են ասեն, ինչ էլ ուզում են խոսեն, սա ամերիկյան քավորությամբ իրականացվող ծրագիր է, որը պետք է Ադրբեջանի մի հատվածը կապի Նախիջևանի հետ։ Որտե՞ղ է այստեղ սուվերենության մասին խոսքը, ի՞նչ մաքսային ռեժիմի մասին է խոսքը։ Նման խնդիր գոյություն չունի։ Ամերիկյան շահն էլ այն է, որ իրենք հայտնվելու են Իրանի հյուսիսում, ինչի հետ կապված Իրանը մեծ վերապահումներ ունի։ Եվ սա հերթական քայլերից մեկն է, որի հետևանքով Սյունիքի տարածքը կանգնելու է աշխարհաքաղաքական մեծագույն խնդրի առաջ։
Ինչո՞ւ են TRIPP նախագիծը հենց հոկտեմբերի 27-ին բերում ԱԺ։ Այստեղ սիմվոլիկա կա, չէ՞։ Մեղրի՛։ Այսքան տարիներ շատերն ինչի՞ց են խոսել՝ Մեղրիից, Վազգեն Սարգսյանին են կապել Մեղրիի հետ, այլոց են կապել Մեղրիի հետ… Հիմա Մեղրին հանձնում են։ Սա Մեղրիի հանձնում չէ՞։
Շատերն ուրախանում են, որ Իրանը հայտարարում է՝ մենք մեր շահերը զենքով կպաշտպանենք։ Իսկ եթե իրանցիները մի օր մտան այդտեղ, նրանց հանելո՞ւ եք։ Պարզ հարց եմ տալիս։ Շատերն ուրախությամբ ասում են՝ այո՛, Իրանը մեզ կպաշտպանի։ Բայց եթե Իրանը մտավ Սյունիք կամ Սյունիքի որոշ հատվածներ, հանելո՞ւ եք։ Ադրբեջանցիներին չեք կարողանում հանել ձեր 200-300 հեկտար տարածքից, դուք Իրանին ո՞նց եք հանելու այդ տարածքներից։ Ինչի՞ վրա եք ուրախանում… Հասկանո՞ւմ եք՝ երկիրը հրաժարվել է իր սուվերենությունից, իսկ մարդիկ ուրախանում են, որ այս կամ այն մեկը կպաշտպանի։
- Խորհրդարանական մեր ընդդիմությանը կարո՞ղ եք հարց ուղղել. մեկ ամիս առաջ Ամերիկայի դեսպանի հավատարմատարն է եկել Ազգային ժողով և հանդիպել ընդդիմադիր ուժերի հետ։ Ասում են՝ նույն բանն է ասել, որ դուք պարտվել եք այդ պատերազմում, և պարտության պտուղները պետք է մինչև վերջ ուտեք։ Այո՛, Ալիևի պահանջով պետք է Սահմանադրությունը փոխվի, իսկ մենք Նիկոլի կողքին կանգնած ենք, եկել ենք ձեզ այդ մասին ուղիղ ասելու։ Հարց տվեք ընդդիմությանը՝ նման բան եղե՞լ է, թե՞ չի եղել։ Հարցրեք, թող պատասխանեն։
- Խորհրդարանական ընդդիմությունը, խորհրդարանական ընդդիմադիր խմբակցությունները պետք է բացատրեն՝ TRIPP-ը հիմա լա՞վ բան է, թե՞ վատ բան։
- Այս իշխանությունները պետք է պատասխանեն՝ հիմա, երբ ամերիկացիներին բերում են ու կանգնեցնում այստեղ, իսկ պարսիկներն էլ բառացի ասում են՝ խփելու ենք, դա լա՞վ է, թե՞ վատ։ Պարսից ծոցի երկրների տարածքներում նրանք հիմա իրար են խփում, չէ՞։ Ուզում եք, որ մեր երկրի տարածքում էլ իրար խփե՞ն։ Ուրա՞խ եք դրանից։ Դուք հասկանո՞ւմ եք, որ սրանով այս երկիրը, ժողովրդին տանում են ուղիղ անդունդ, որտեղ արդեն դրված է այս երկրի լինել-չլինելու հարցը։
Բերում են այստեղ ամերիկացիներին, այստեղով պետք է անցնեն ադրբեջանցիները… Դրան գումարած՝ պարսիկներն այն կողմից են զգուշացնում, Ռուսաստանն այս կողմից է զգուշացնում՝ խնդիրներ կլինեն։ Է՛, հետո՞։ Այս երկիրն ի՞նչ եք սարքել։
- Սրանք կապիտուլյանտ են։ Կապիտուլյացիան տեղի է ունեցել, և այդ կապիտուլյացիայի շրջանակներում սրանցից ով ինչ ուզում է՝ վերցնում է։ Հանուն իշխանության՝ ինչ իրենից պահանջում են՝ Փաշինյանն անում է, ինչ պահանջում են՝ տալիս է, նա դիմադրելու որևէ հնարավորություն չունի։ Դիմադրելու կամ չդիմադրելու այլընտրանքը հանրային-հասարակական կոնսոլիդացիան է։ Հայ ժողովրդին պետք է համախմբել, որպեսզի հայ ժողովուրդը դիմադրի։
- Եթե նկատել եք, Փաշինյանի արբանյակներն օդում հերոսներ են խաղում՝ Ռուսաստանի դեմ են պատերազմում, պատրաստվում են ռուսական ներխուժմանը, Ռուսական կայսրության դեմ… Այսինքն՝ Ալիևից շան պես վախեցողները Վլադիմիր Պուտինից չե՞ն վախենում… Հասկանո՞ւմ եք՝ սրանց ստահակությունն ուր է հասել։
- Սրանց Անվտանգության խորհրդի քարտուղարն ասում է՝ «Ես Ալիևին ասացի՝ պարոն նախագահ…»։ Ինքը հասել է այդ մակարդակին, որ Ալիևի մասին «պարոն նախագահ» է ասում։ Ուշադիր նայեք՝ ինչ բառապաշարով և ինչ բառամթերքով է նույն անձը խոսում Հայաստանի նախկին ղեկավարների մասին, այդ թվում՝ Հայաստանի Առաջին նախագահի, որը տարիքով մարդ է։ Եթե տվյալ պարոնը ընտանիքում է առհասարակ դաստիարակվել, մարդու մասին խոսելիս պետք է հաշվի առնի նրա տարիքը։ Դա արդեն ընտանեկան դաստիարակության, մամայի ու պապայի տված դաստիարակության հարց է։
- Եթե Ադրբեջանը ցանկանում է ցամաքային ճանապարհով կապ ունենալ Նախիջևանի հետ, այդպիսի ճանապարհ ունի Իրանի տարածքով։ Եթե ճանապարհ եք ուզում Հայաստանի տարածքով, ապա թող լինի այնպիսին, ինչպիսին Իրանի տարածքով է։ Փաստացիորեն Հայաստանից ուզում են տարածք պոկել, որի վրա Հայաստանի պետության ինքնիշխանությունը որևէ ձևով չի գործելու։ Ինչ-որ բանտիկներ կդնեն, կխաբեն, բայց փաստը կմնա։ Եվ այդ մասին բացահայտ հայտարարում են Ալիևն ու նրա շրջապատը։ Բացահայտ ասում են, որ այդ ճանապարհով անցնելիս հայերի երես չեն տեսնելու։ Դուք ինչքա՞ն կարող եք ժողովրդին խաբել, այս երկրի հողերը աճուրդի հանել՝ ձեր իշխանությունը պահելու համար։
- Այսօր TRIPP-ն եք տալիս, վաղը եվրոպացիներն են գալու ու ասելու՝ դե, մի անգամ արել ես, էլի՛ պետք է անես։ Հիմա սա պետք է տաս, հիմա՝ այն։ Հետո գալու են ռուսներն ասեն, հետո գալու են պարսիկներն ասեն՝ էդ ո՞վ է ասել, որ ամերիկացիները, ռուսները կամ եվրոպացիները մեզնից ավելի լավ տղա են։
- Ի վերջո, կարելի՞ է պատմությունից դասեր քաղել, թե՞ ոչ։ Ի վերջո, կարելի՞ է հետևողականորեն ու անընդմեջ ապուշ չլինել, մեկ-մեկ նայել՝ սեփական պատմությունն ինչպես է զարգացել։
- Ձեզ 30 տարի ասել են, որ Ղարաբաղի հարցը ռազմական լուծում չունի, չէ՞։ Եվրոպական բոլոր հարթակներում, ամերիկացի չինովնիկները, ռուս չինովնիկները համատեղ են դա ասել։ Հրապարակային են ասել, միջանցքներում ականջներիդ են փսփսացել, այդ ամենն ասել են, չէ՞։ Բա վերջում ի՞նչ եղավ։ Բոլորն էլ ձեռքերը լվացին, հիմա էլ ասում են՝ դե, ծափ տվեք, ուրախացեք, խաղաղություն է։ Կարելի՞ է սրանից դասեր քաղել, թե՞ չի կարելի։ …Սա պետք է մեր ժողովրդին բացատրել՝ շատ պարզ, շատ հանրամատչելի ձևով։ Իսկ բացատրողներ քիչ են։
- Եկե՛ք նայենք՝ մասնավոր բիզնեսն ի՞նչ է ֆինանսավորում մեր երկրում։ Մեր երկրի մասնավոր բիզնեսը ֆինանսավորո՞ւմ է մշակույթը, պատմությունը։ Ո՛չ: Ընդդիմադիրներին էլ փողոցներում տեսնում, մի կողմ են քաշում, ասում՝ «Գազ տուր», Էդգար Ղազարյանին ասում են՝ «Ղազարյան ջան, գազ տուր, ապրես»… Բայց վախենում են անգամ մտնել, Ֆեյսբուքում մի հատ ստատուս լայքել։
Քանի՞ մշակութային նախագիծ է մասնավոր բիզնեսը ֆինանսավորել, քանի՞ գրքի հրատարակում է ֆինանսավորել, քանի՞ պատմության հանրահռչակման ծրագիր է ֆինանսավորել։ Մեր երկրում մասնավոր բիզնեսը քաշվել է մի կողմ ու ասում է՝ դա ինձ չի վերաբերում, իմ գործը փող աշխատելն է, վաղն ուրիշ իշխանություն կլինի, իրենց հետ լեզու կգտնեմ, հիմա սրանց հետ լեզու եմ գտել, քանի դեռ ինձ ձեռք չեն տալիս, ես ոչ մի բան չանեմ։ Ներքուստ վատ է զգում այս ամենից, բայց չի ուզում պայքարել։
- Դուք չե՞ք նկատել, որ մեր երկրում կարծես կոնսենսուս կա՝ բոլորը մտածում են, որ պետք է միայն տաքսու շոֆերները պայքարեն։ Բացե՛ք բանկերի եկամուտները, նայեք՝ ինչքա՞ն եկամուտ են ստացել, ինչքա՞ն են իրենց աշխատողներին, աշխատակիցներին պրեմիա բաժանել այդ գերշահույթներից։ Եվ մի հարց էլ տվեք նրանց՝ բանկիրները պատասխանատվություն ունե՞ն, թե՞ չունեն, պիտի պայքարե՞ն, թե՞ չպիտի պայքարեն։ Թե ով լինի Հայաստանում իշխանության, իրենց համար մեկ է․ իրենց գործը փող աշխատելն է։ Ալիևն էլ լինի՝ իրենց լավ է։ Կարևորը՝ փողը գալիս է։ Փողը մի տեղից վերցնում են, վաշխառուի նման մի ուրիշ տեղ տալիս են, արանքում փող են աշխատում, շատ լավ ապրում են՝ օլիգարխի նման, գերշահույթներ էլ ունեն…
- Կոնկրետ հարց եմ տալիս՝ օրինակ, բանկիրներն անելիք ունե՞ն, թե՞ չունեն։ Թե՞ մենակ տաքսու վարորդները, հասարակ ժողովուրդը պետք է պայքարի։ Երբ ասում ենք՝ ժողովուրդ, բա ինչո՞ւ բանկիրներին, խանութպաններին, մյուսներին նկատի չունենք։ Բոլորն ասում են՝ ժողովուրդ, բայց պատկերացնում են տենց՝ երեք ատամ ունեցող տաքսու վարորդ։ Ի՞նչ անեն էդ խեղճ տաքսու վարորդները։ Երբ պետք է եղել այս երկրի համար գնալ կռվելու, իրենք ու իրենց զավակներն են գնացել կռվելու։ Բա դուք ի՞նչ պետք է անեք, էդ վերևի խավը, էդ հարուստ խավը ի՞նչ պետք է անի։ Գոնե ինչ-որ բան պետք է ֆինանսավորի՞, թե՞ չպիտի ֆինանսավորի… Երբ ինչ-որ բանի մասին խոսք է գնում, իրենք միշտ հետ են քաշվում․ «Սա քաղաքականություն է, մենք քաղաքականության հետ կապ չունենք»։
- Ես՝ որպես պատմաբան, չեմ կասկածում, որ ժամանակը գալու է, և այս ամենի պատասխանատվության բեռը շատ հստակ է սահմանվելու՝ յուրաքանչյուրի համար՝ թե՛ ոլորտային, թե՛ անվանական։ Ով ինչ է արել, ով ինչ մեղսակցություն ունի, ով ինչ պատասխանատվության չափ ունի։
- Նիկոլ Փաշինյանի դավաճանաբար տանուլ տված պատերազմից հետո քանի՞ դիվանագետ է դիմում գրել ու դուրս եկել՝ հասկանալով, որ այլևս այսպես հնարավոր չէ, որ սա արդեն բարոյական խնդիր է, և ինքը չի կարող աշխատել։ Եվ քանի՞ դիվանագետ է մինչև այսօր մնացել՝ խելոք գլուխը կախ։ Այդ մարդիկ Նիկոլի «իրական Հայաստանի» շրջանակներում աշխատում են: Իրականում այդ մարդիկ Փաշինյանի դավաճանության ու ուրացության մասնակիցներ և հանցակիցներ են, բայց իրենք իրենց համոզել են, թե իբր պետության համար են աշխատում։
- Վաշինգտոնում, որ ստորագրում էիք, Ալիևը էդտեղ ի՞նչ էր անում, ի՞նչ էր ստորագրում։ Ի՞նչ է նշանակում` TRIPP-ը կապ չունի խաղաղության պայմանագրի հետ: Կամ` մենք պատերազմի մե՞ջ ենք, որ խաղաղության պայմանագիր են ստորագրում։ Նիկոլ Փաշինյանն ինչ-որ բաներ է հանձնում՝ ֆիզիկական, ոչ ֆիզիկական, հողի տեսքով, ճանապարհի տեսքով, սուվերենության տեսքով, իրավունքի տեսքով, միջազգային իրավունքի տեսքով, բարոյականության տեսքով։ Ինչ-որ բաներ է հանձնում, որը չգիտես՝ որտեղ է պայմանավորվել և ում քավորությամբ է պայմանավորվել, որի մասին մենք մինչև հիմա, մինչև վերջ պատկերացում չունենք։
- Ամերիկյան քավորությամբ թուրքերը և ադրբեջանցիները պահանջել են ճանապարհ, ինքն էլ գլուխը կախ տալիս է։
- Միջանցքը տալուց հետո ադրբեջանցիներն ու թուրքերը Միրզոյան Արարատի՞ն, թե՞ ԱԱԾ-ին են հարցնելու` զենք տեղափոխե՞ն էդ ճանապարհով, թե՞ չէ: Տալուց հետո` իրենք կորոշեն` զենք կտանեն, թմրամիջոց կամ տեռորիստներ, վարձկաններ կտանեն-կբերեն… Ուղիղ եմ հարցնում՝ տղե՛ք, ձեր խնդալը չի՞ գալիս ձեր ասածի վրա, դուք ո՞վ եք, դուք ձեզնից ի՞նչ եք ներկայացնում… միակողմանի ճանապարհ են ուզել, տվել եք, եկել եք` ժողովրդին խաբում եք… Բոլորը հասկանում են, որ այդ ճանապարհն Ադրբեջանի համար ունի ոչ թե տնտեսական, հումանիտար կամ այլ նշանակություն, այլ ունի կոնկրե՛տ, ռազմաքաղաքական, ստրատեգիական նշանակություն: Առաջին հերթին՝ Թուրքիայի համար, հետո՝ Ադրբեջանի, ինչպես նաև Միացյալ Նահանգների կամ Հավաքական Արևմուտքի համար` աշխարհաքաղաքական իրենց հարցերը լուծելու նպատակով: Ամերիկացիները մի օր կարող է որոշում են, օրինակ, Ռուսաստանի կամ Չինաստանի հետ Եվրասիայի հենց այս մեջտեղում մի նոր պարտիա խաղալ, ինչպես ժամանակին ռուսները և բրիտանացիներն էին այդ մեծ խաղը խաղում` Կիպլինգի ասած՝ աշխարհաքաղաքական հայտնի մեծ խաղը, որը Միջին Ասիայում էր գնում։ Սրա կոմպոնենտներից մեկն էլ Կովկասն է։ Եթե դուք պատմությունն ուշադիր նայեք, կտեսնեք` երբ Ռուսական կայսրությունն ընդլայնվում էր, դեպի Կովկաս և Միջին Ասիա միաժամանակ է ընդլայնվել, և այդ ամեն ինչը փոխկապակցված էր. եթե Ռուսաստանը Հարավային Կովկաս չգար, Ղրիմի հարցը չէր կարող ժամանակին լուծել։ Ղրիմի խանությունն իրենք վերցրել են, որովհետև թիկունքը պահել են Հարավային Կովկասով։
- Սրան Շառլ Միշելն ու Մակրոնը կանչեցին Եվրոպա, ասացին` Ղարաբաղը տալիս ես, սիրուն ստորագրում ես թղթերը, մենք կօգնենք, դու իշխանություն կմնաս Հայաստանում։
- Պատկերացրեք` դուք նորվեգացի եք, ինչի՞ համար պետք է հարգեք Նիկոլ Փաշինյանին և նրա ղեկավարած պետությանը: Պարտվել է պատերազմում, չի կարողացել հաղթել, հանձնել է իր հայրենիքը, հիմա ուրանում է սեփական պատմությունը, լիզում է իրեն հաղթողների ոտքերը, իրեն նվաստացնողները հրապարակային իրեն անվանարկում են, ինչ ասես, ասում են, ինքն ամեն ձև փորձում է շողոքորթել նրանց… Իրեն Իլհամ Ալիևը հարբած ծաղրածու էր, չէ՞, անվանել։ Հետո էդ հարբած ծաղրածուն վազում է, խաղաղության ինչ-որ մեդալ է Գերմանիայում վերցնում, շնորհակալություն է հայտնում իրեն հարբած ծաղրածու անվանող Ալիևին… շնորհակալություն ինչի՞ համար, որ քեզ հաղթել է, քո զինվորներին սպանել է, քո հայրենիքը քեզանից խլել է, քեզ էլ հարբած ծաղրածո՞ւ է ասել։ Բա դու տղամարդկային գոնե արժանապատվություն կարո՞ղ ես ունենալ, թե՞ չես կարող։ Հիմա այդ նորվեգացին ո՞նց կարող է հարգել քեզ, ինչի՞ համար հարգի։
- Սա դառնում է աշխարհաքաղաքական խնդիր, թեմայի մեջ են ներքաշվելու պարսիկները, ռուսները, ոչ մեկը ձեռքները ծալած չի նստելու…
- Նիկոլ Փաշինյանը Հայաստանը դարձրել է ոչ մի բանի մասին երկիր: Ժամանակին անեկդոտ կար. ասում էին՝ աշխարհի ամենաանկախ երկիրը Մոնղոլիան է: Ինչո՞ւ Մոնղոլիան, որովհետև նույնիսկ իր ներքին գործերին չի խառնվում։ Հիմա Հայաստանն է։
- Երկիրը վերածվելու է աշխարհաքաղաքական սարսափելի մի մսաղաց-վայրի։
- Հարավային Կովկասում այլևս չի կարող լինել խաղաղություն առանց Ռուսաստանի և Թուրքիայի, և մասամբ՝ նաև Իրանի։ Դա անհնար է։ Սրանից 100 տարի առաջ տարածաշրջանում կար 2 գերիշխող ուժ՝ քեմալական Թուրքիան և բոլշևիկյան Ռուսաստանը, և իրենք հաստատեցին խաղաղությունը։ Այլ բան, որ այդ խաղաղության պայմանները կարող է մեզ դուր չգան, բայց այդ 2 ուժը դա արեցին։ Ոչ բրիտանական իմպերիաները, ոչ էլ Ամերիկան, Հարավային Կովկասում պայմաններ կարող է թելադրել միայն Ռուսաստանը։ Մի քիչ ավելի քիչ՝ Թուրքիան, ավելի քիչ՝ Իրանը: Սա չի նշանակում, որ ամերիկացիները, եվրոպացիները և չինացիները որոշակի մասնակցություն այդտեղ չեն ունենալու, իհարկե ունենալու են, բայց ոչ ամբողջական։ Թռեք երկինք, ուզում եք՝ թռեք երկնքից երկիր, ինչ ուզում եք՝ արեք, դա է իրողությունը, և այդ իրողության հետ պետք է հաշվի նստել, ու վայ նրան, որ հաշվի չնստի։
- Այն, ինչ իրանցիներն արեցին, աշխարհում շատ քչերի համար էր սպասելի, որ այդպես կդիմադրեն, նման պատասխան հարվածներ կհասցնեն, այդքան ներքին ամրություն կունենան և կկարողանան այդ մակարդակի խաղալ։ Չնայած, Իրանն ուսումնասիրողները միշտ են իմացել, որ մենք գործ ունենք խորքային լուրջ պետության հետ։ Առհասարակ, պետություն հասկացությունն Իրանում է ստեղծվել։ Պետությունը, պետականությունը, պետական կառավարումը, պետական արժեհամակարգը լուրջ հիմքերի վրա է դրված Իրանում, այդ մարդկանց արյան մեջ է դա։
- Միացյալ Նահանգները կհարվածի՞ Իրանին, թե՞ չէ, բարդ է ասել, բայց փաստ է` Իրանն այն քաշային կարգի պետությունը չէ, պարսիկներն էլ այն ժողովուրդը չեն, որին կարող է Միացյալ Նահանգների քաշային կարգի պետությունը հաղթել սովորական կոնվենցիոնալ պատերազմում։ Ես ձեզ վստահեցնում եմ` ոչ Ամերիկան, ոչ Չինաստանը, ոչ Ռուսաստանը, ոչ էլ երեքը միասին Իրանին ժամանակակից կոնվենցիոնալ ձևերով պատերազմում հաղթելու հնարավորություն չունեն, դա չափազանց մեծ պետություն է՝ չափազանց մեծ բնակչության թվով։ Կառավարման ուրույն, դարավոր պատմական փորձ ունեցող տրադիցիաներով պետությունը, զինված ուժերի նկատմամբ վերաբերմունքով, հանրային կոնսոլիդացիայի աստիճանով… շատ բարդ թիրախ է բոլորի համար:
- Իլհամ Ալիևին և նրա շրջապատին բացարձակ ձեռնտու չէ Թուրքիայի շատ հզորացումը, որովհետև դա հենց Ալիևի վարչակազմի գործողությունների շրջանակն է նեղացնում՝ ընդհուպ Ադրբեջանի ներսում։
- Եթե Թուրքիան որոշակի խնդիրներ ունենար Հարավային Կովկասում իր ազդեցությունը մեծացնելու առումով, ապա Հայաստանի հետ սահմանը շատ վաղուց բացած կլիներ, մի երկու սիրուն կոնֆետ ցույց տված կլինեին, շատ հարցեր լուծած կլինեին։ Բայց քանի որ մեծ քաղաքականությունը նիկոլական գյադաների ժամանակների ոգուն և տառին համահունչ քաղաքականություն չէ, թուրքերն ինչ որ ժամանակին պայմանավորվել էին ռուսների հետ այս տարածաշրջանում, շարունակում են այդ պայմանավորվածությունը պահել` էն սահմանների շուրջ, որ իրենք գծել են Կարսի պայմանագրով: Նրանք դա չեն խախտում։ Իրենք համարում են, որ սա ռուսական ազդեցության գոտի է, և չեն մտնում, հաշվի են առնում` մինչև նոր Կարսի պայմանագիր կստորագրեն ռուսների հետ։
- Ադրբեջանի և Թուրքիայի հարաբերություններում, բնականաբար, կան խնդիրներ և գնալով խորանալու են։ Գնալով խորանալու են, որովհետև թուրքական ստրատեգների համար էլ են, չէ՞, շատ բաներ պարզ։ Իրենք լավ գիտեն, չէ՞, որ, օրինակ, եթե ղարաբաղյան հակամարտությունն ավարտվեց, էդ թեման փակվեց, Ադրբեջանի ինչի՞ն է պետք Թուրքիան։
- Ադրբեջանում ևս անհանգիստ են. իրենց պե՞տք է, որ Անկարայից ինչ-որ մեկը գա, իրենց պապայություն անի, գերիշխի իրենց, իրենց ասի, թե Ադրբեջանում ով ինչ պաշտոն պետք է զբաղեցնի, որ բիզնեսը ում պետք է պատկանի, ով ինչքան քվոտա պետք է ունենա։
- Այն, որ Ադրբեջան-Թուրքիա հարաբերություններում լուրջ խնդիր կա, դրա ամենապարզ ցուցիչներից մեկն էն է, որ Ադրբեջանն աշխարհի միակ երկիրն է, որը ՔՈՎԻԴ-ից հետո մինչև օրս իր արտաքին սահմանները փակ է պահում։ Արտաքին աշխարհից Ադրբեջան հնարավոր չէ ցամաքային սահմանով մուտք գործել, միայն ինքնաթիռով։
- Ալիևը շատ լավ գիտի, որ այդ երկրում խորը նստած են Իսրայելի, Թուրքիայի, Իրանի հատուկ ծառայությունները։ Եվ, որ ամենակարևորն է, շատ խորը և բոլորից ավելի շատ նստած են ռուսական հատուկ ծառայությունները։ Ու դրանք նստած են թե՛ անվտանգության մարմիններում, թե՛ բանակային ստորաբաժանումներում, թե՛ կրոնական հասարակական կազմակերպություններում և մյուս բոլոր ոլորտներում։
- Ադրբեջանը Սիրիայի մեկին մեկ կրկնօրինակն է։ Ի՞նչ եղավ Սիրիայի հետ։ Իրենք պարամետրերով շատ նման համակարգեր են, շատ իդենտիկ։ Իլհամ Ալիևը լավ գիտի, չէ՞, որ Ադրբեջանի ճակատագիրը վաղ թե ուշ ուղիղ տանում է դեպի սիրիականացում։
- Միայն Թուրքիայի խնդիրը չէ։ Ալիևի բերանը լեզու է հայտնվել և կատվի՛ց վերածվել է վագրի… Որովհետև քանի կար Ղարաբաղի խնդիրը, օրինակ, Ադրբեջանն Իրանի հետ էդպես չէր պահում։ Քանի կար ղարաբաղյան խնդիրը, Իրանը Թուրքիայի հետ իրեն էդպես չէր պահում։ Ամենակարևորը՝ քանի կար ղարաբաղյան խնդիրը, քանի կար հայկական Ղարաբաղը և այն ստատուս-քվոն, որ Հայաստանի զինված ուժերը և Արցախի պաշտպանության բանակը ստեղծել էին 1994 թվականին, Ալիևն Իրանի, Ռուսաստանի հանդեպ այդ ձևով չէր պահում։
- Ալիևի տոնը տեսնում եք Ռուսաստանի հետ խոսելիս… Եթե մենք շատ խոր վերլուծենք, առանձնապես Նիկոլ Փաշինյանից չի տարբերվում։ Ոնց որ Նիկոլ Փաշինյանին են շպագատ իջեցրել, նույն ձև էլ Ալիևին է դա սպառնում։ Եվ այդ օրը սարերի հետևում չի… երկուսով հայտնվելու են պատմության աղբանոցում։
- Կասե՞ք մի բան, որ Նիկոլ Փաշինյանի համարձակությունը, տղամարդկությունը կարող է հերիքել, ասել՝ «Ես համաձայն չեմ դրա հետ»։ Կա՞ տենց բան:
- Մեր ժողովուրդը, հասարակությունը, գիտական շրջանակները, հանրային շրջանակները, քաղաքական շրջանակները հարց պետք է բարձրացնեն. այո, Փաշինյանի ղեկավարությամբ Հայաստանը 44-օրյա պատերազմում պարտվել, կապիտուլացվել է, իսկ Ռուսաստանն ի՞նչ է եղել։ Ռուսաստանը եղել է Հայաստանի դաշնակիցը, Ադրբեջանը եղել է Թուրքիայի դաշնակիցը, հաղթել է Ադրբեջանը, կապիտուլացրել է Հայաստանին, Էրդողանը Բաքվում Ալիևի հետ միասնական պարադ են արել, դրանից հետո Էրդողանը գնացել է Շուշի։ Այդ պատերազմից հետո Էրդողանը գնում է հայկական Շուշի, Պուտինը չի կարող գնալ կանգնել Շուշիում։ Հետևաբար՝ հարց է ծագում` Ռուսաստանն ի՞նչ է արել, պարտվե՞լ է, թե՞ հաղթել է այս պատերազմում։ Եթե պարտվել է, ապա ինչո՞ւ ենք մենք Հայաստանի պարտությունը ձևակերպում, իսկ Ռուսաստանի պարտությունը չենք ձևակերպում։ Լավ, Հայաստանը պարտվել է, թե ով է Նիկոլ Փաշինյանը, դա մենք բոլորս գիտենք, բոլորս արձանագրել ենք, բայց չէ՞ որ դուք էլ եք պարտվել այդ պատերազմում: Դուք չե՞ք պարտվել։ Ի՞նչ եք տենց շվշվացնելով անցնում առաջ, կարծես թե ոչ մի բան ձեր կյանքում տեղի չի ունեցել…
- Երբ մենք ասում ենք՝ ընդդիմություն, պետք է հարց տանք` այս ընդդիմության մի հատվածը 2018 թվականին հրապարակներում ի՞նչ էր անում. Իհարկե, ոչ Փաշինյանին, ոչ ընդդիմության մի հատվածին դուր չի գալիս, երբ ասում ենք՝ գունավոր հեղափոխություն է տեղի ունեցել: Իրենք հրապարակներում դրա մասնակիցն են եղել, հիմա ի՞նչ ասեն… ասեն՝ տհաս ենք եղել, չենք հասկացել, գնացել ընկել ենք այդ արտասահմանյան գործակալական ցանցերի ջրե՞րը… Թե՞ ասեն՝ մենք դրանց հետ դաշնակից ենք… ամենահեշտ տարբերակը գտել են, ասում են` Սերժ Սարգսյանը բերեց, հանձնեց իշխանությունը: Իրենց էլ որ ասում ես՝ բա դուք այդ օրերին հրապարակներում ի՞նչ էիք անում… Դրա գնահատականը մի օր պետք է տրվի։
- Մինչև 2018-ը 10 տարի այդ մարդիկ ի՞նչ են արել, ինչո՞վ են զբաղվել, 10 տարի ո՞ւմ դեմ են պայքարել… Անգամ ադրբեջանական հարձակման` ապրիլյան պատերազմի օրերին, ՊՊԾ գնդի գրավման օրերին… ո՞վ` իրեն ո՞նց էր պահում, կոկրետ շրջանակներ իրենց ո՞նց էին դրսևորում, մեդիաներով ի՞նչ էին խոսում, սոցիալական ցանցերում ո՞նց էին արտահայտվում… գագաթնակետն էլ վերջում 2018-ի ցույցերին նրանց ուղիղ մասնակցությունն էր…
- Պարկեշտ մարդը, հատկապես իրեն քրիստոնյա համարող մարդը չի կարող ասել՝ ժողովուրդն էսպես որոշեց. եթե ես ունեմ իմ ճշմարտությունը, ուրեմն, իմ ճշմարտության համար պետք է գնամ խաչվեմ այնպես, ինչպես իմ Աստված է խաչվել։
- Ընդդիմության որոշ շրջանակներ ամեն ինչ անում են, որպեսզի իրենց մաքրեն, ցույց տան, իբրև թե իրենք կապ չեն ունեցել Նիկոլին բերելու հետ։
- Իրենք գիտեն, չէ՞, հանրային տրամադրությունները, իրենք գիտեն՝ հանրային ընկալման մեջ Նիկոլն ով է։ Նիկոլը հանրային ընկալման մեջ էն աթարն է դարձել, որ մեկը վերցնում է, ուզում է քսի մյուսի վրա, մյուսին կեղտոտի։ Այ էդ է Նիկոլը դարձել հանրային ընկալման մեջ։ Բայց այդ խոսակցությունները, չեմ կարծում, որևէ տեղ տանելու են մեզ։ Ո՞վ բերեց Նիկոլին, ո՞վ չբերեց։ Ձեր գործը Նիկոլին լարելը չի՞։ Բա լարեք, հեռացրեք։ Ձեր գործը Նիկոլ Փաշինյանին իշխանազրկե՞լն է, Նիկոլ Փաշինյանից Հայաստանը փրկե՞լն է։ Դուք էդ դրոշն եք բարձրացրել։ Նիկոլին լարե՞լն է ձեր գործը։ Բա հեռացրեք։ Ումի՞ց ի՞նչ եք ուզում։ Նիկոլին Պողոսը բերեց, Պետրոսը բերեց, սև շունը բերեց. էդ խոսակցությունն ի՞նչ է փոխում… Կրկնում եմ` էդ խոսակցությունը լավ տեղ չի տանելու, որովհետև մի օր իսկականից ոմանց նյարդերը չեն դիմանալու…
- Ինչու Փաշինյանը հրահանգեց կալանավորել Արթուր Դանիելյանին, ինչո՞ւ որոշեց ընկնել Արթուրի հետևից։ Ամեն ինչ շատ պարզ է։ Արթուր Դանիելյանը քաղաքական գործիչ է, բայց էս պահին չէր հանել դրոշը, չէր ասել՝ «Ես դուրս եմ գալիս փողոց՝ Նիկոլ Փաշինյանին իշխանազրկելու»։ Արթուր Դանիելյանը սոցիալական ցանցերում հանդես էր գալիս տրամաբանական վերլուծություններով։ Հայտնվել է մեկը, որը սոցիալական ցանցերում բովանդակություն է ներկայացնում։ Նիկոլ Փաշինյանի և նրա ստեղծած ռեժիմի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ իրենք վախենում են ուղիղ խոսքից։ …Արթուր Դանիելյանին չի կարող ասել՝ թալանչի ես, գող ես, ավազակ ես, մյուսը, մյուսը, մյուսը։ Արթուր Դանիելյանն այդ առումով անխոցելի է։ Իրենք հասկանում են, որ Արթուր Դանիելյանի նմանները, երբ որ սոցիալական ցանցերով, մեդիաներով սկսում են ժողովրդի աչքերը բացել, դա իրենց համար խնդիր է։ Անխոցելի տղա է, անխոցելի քաղաքական գործիչ է, որի խոսքը պրոբլեմ է։ Արթուրը չի ալարում, նստում է, Կենտրոնական բանկի, ֆինանսների նախարարության, կառավարության, բյուջետային քաղաքականության ամբողջ տվյալները վերցնում է, էդքան խելք ունի, ուսումնասիրում է, վերլուծում է, ասում է՝ «Էս է, ժողովուրդ…»։ Այ դա է իրանց նյարդայնացնում։ Արթուր Դանիելյանին չեն կալանավորել նրա համար, որ վախեցնեն նրան, իրենք լավ գիտեն, որ Արթուր Դանիելյանը չի վախենում։ Արթուրը չի վախեցել և, ի տարբերություն Նիկոլի և իր շրջապատի նապաստակների, ավտոմատը ձեռքում՝ Աղդամում իր դիրքն է պահել` էդ բոմբերի տակ… Էդ մարդը չի վախենում նստելուց, չի վախենում մեռնելուց։ Իրեն չես կարող դրանով վախեցնել։ Իրենք դա լավ գիտեն։ Իրենց խնդիրն է՝ Արթուր Դանիելյանի բերանը փակել։ Բերանը փակելու տարբերակը շինծու գործով տանելն է։ Սա ակնհայտ է բոլորի համար։ Արթուր Դանիելյանի գործողություններում հանցակազմ գոյություն չունի, և բոլորը դա հասկանում են։
- Քաղբանտարկյալների մի խումբ նրա համար է, որպեսզի Նիկոլ Փաշինյանը կարողանա շոու անել, թե բա` ՝ «Ա՛յ, սա նախկին թալանչի է, տեսե՛ք, ես պատժում եմ, ես բռնում եմ, ես ձեր ունեցվածքը հետ եմ բերում…»։ Անշուշտ, այդ մարդիկ քաղաքական բանտարկյալներ են։ Բայց Արթուր Դանիելյանին շոուի համար չի կալանավորել, այլ՝ որովհետև նա վտանգ է ներկայացնում։ Նրանց մի մասը վտանգ չի ներկայացնում, բայց ըստ Նիկոլ Փաշինյանի՝ նրանք պետք է նստեն, որ ինքը շոու անելու հնարավորություն ունենա։ Բայց որքանով ես Արթուր Դանիելյանին ճանաչում եմ, իսկ ճանաչում եմ տարիներ, գիտեմ, որ նա ոչ վախեցողն է, ոչ բերանը փակողը, ոչ էլ ինչ-որ բանից ընկճվողը։
- Մեծամասնության համար պարզ է, որ Նիկոլ Փաշինյանը Հայաստանում իշխանություն ունի արտասահմանյան, օտարերկրյա սվիններով։ Որ պահին աշխարհաքաղաքականությունը փոխվի, աշխարհաքաղաքական այս ուժերի հարաբերակցությունը փոխվի, Նիկոլ Փաշինյանը շամպայնի պռոբկի պես թռնելու է վարչապետի աթոռից։ Դա բոլորը գիտեն։ Այս իրավիճակում, երբ գործ ունենք մի գաուլյայտերի՝ նշանակված գաուլյայտերի հետ, իր համար ամենավտանգավոր բանը ո՞րն է։ Ճշմարտությունը։ Ինքը ինչի՞ է ուզում փոխել պատմությունը, ինչի՞ է ուսուցիչների հետ հանդիպմանն ասում՝ հայոց պատմություն չկա։ Որովհետև եթե պատմություն կա, ուրեմն ինքը դավաճան չէ, որովհետև հայոց պատմության մեջ օրինակներով նկարագրված է՝ դավաճանը ո՞վ է, ինչի՞ համար է դավաճան։ Ձեզ թվում է` երբ տարբեր, հատկապես՝ բրիտանական ֆինանսավորումներով, պատմության գրքեր են գրում, երբ տարբեր շրջանակներով Վասակ Սյունուն ամեն կերպ դարձնում են սրբություն, ասում են՝ Վասակ Սյունին դավաճան չէ, նա մեծ քաղաքական գործիչ էր, դիվանագետ էր… ինչի՞ համար է արվում։ Որովհետև եթե Վասակ Սյունին դավաճան չէ, ուրեմն Նիկոլ Փաշինյանն էլ դավաճան չէ։ Դրա համար է սրանց կողմից կեղծվում, ոչնչացվում, խմբագրվում պատմությունը` պատմական ճշմարտությունը և ներկայիս ճշմարտությունը. էս երկու թշնամիներն ունի Նիկոլ Փաշինյանը և նրա սվինների վրա հաստատված ռեժիմը։ Այլ թշնամի ինքը չունի։ Սա է իր համար վտանգավորը՝ ճիշտ խոսքը։
EU, UNDP and Government of Armenia Launch New Initiative to Restore and Protec
EU, UNDP and Government of Armenia Launch New Initiative to Restore and Protect Lake Sevan
Yerevan, 22 October 2026 – A new initiative to support the long-term restoration of Lake Sevan and strengthen the resilience of one of Armenia’s most important ecosystems was officially launched today at the 17th meeting of the Conference of the Parties to the Convention on Biological Diversity (CBD COP17) in Yerevan.
The EU4biodiversityinSevan: Enhancing Lake Sevan Ecosystem Restoration project brings together the European Union (EU), the United Nations Development Programme (UNDP) and the Government of Armenia around a shared goal – to strengthen the foundations for the long-term restoration and sustainable management of Lake Sevan.
Funded by the EU and implemented by the UNDP in partnership with the Ministry of Environment, the EUR 1.53 million project will strengthen the institutions responsible for managing and protecting Lake Sevan through better biodiversity monitoring and reporting, modern technologies and improved approaches to fisheries management. At the same time, it will bring restoration efforts closer to the ground through pilot riverbed and riverbank restoration in rivers important for Sevan trout reproduction, forest assessment and rehabilitation planning, and support to the Sevan National Park forest nursery.
Highlighting the EU’s continued support to Armenia’s environmental agenda, H.E. Ambassador Vassilis Maragos, Head of the EU Delegation to Armenia, said, “The European Union is proud to support Armenia in advancing biodiversity protection and ecosystem restoration. Through this new initiative, we aim to contribute to stronger environmental governance, science-based restoration efforts, and closer cooperation among institutions, local communities, and development partners”.
Natia Natsvlishvili, UNDP Resident Representative in Armenia, emphasized the importance of bringing together institutional capacity, science, local action and sustainable financing to create lasting change for Lake Sevan. “Our ambition is not simply to complete a set of activities over the next three years. It is to help establish stronger institutions, more reliable monitoring systems, healthier habitats and practical approaches to financing conservation that can continue to deliver benefits well beyond the project’s lifetime,” she said.
Recognizing that ecosystem restoration also requires sustainable resources, the project will explore new approaches to financing ecosystem restoration and engaging the private sector. It will support sustainable income-generating opportunities for Sevan National Park, including through recreation and ecotourism, while encouraging local businesses to adopt greener practices.
The project presentation was followed by a panel discussion focusing on freshwater biodiversity restoration, communities and sustainable local development, and financing restoration – the three themes at the heart of the project’s approach. More specifically, the panel explored the importance of restoring Lake Sevan’s rivers and surrounding ecosystems to protect biodiversity and strengthen the resilience of the lake basin. Discussions also highlighted the role of local communities in conservation efforts and the opportunities that ecosystem restoration can create for sustainable livelihoods and local economic development. The panel further examined opportunities for financing ecosystem restoration through private-sector engagement, as well as the potential of recreation and ecotourism in Sevan National Park and incentives for greener business practices.
Lake Sevan is Armenia’s largest freshwater body and a vital ecosystem for biodiversity, water resources, local livelihoods and communities. Protecting it requires more than individual conservation measures. It calls for stronger institutions, practical restoration efforts and sustainable financing that can support conservation over the long term.
The launch of EU4biodiversityinSevan at CBD COP17 places Lake Sevan within a broader conversation about how biodiversity commitments can be translated into practical restoration at national and local levels. Through stronger ecosystem governance, targeted restoration measures and sustainable financing solutions, the project aims to help create approaches that can continue and be scaled up beyond the project period.
About EU4biodiversity in Sevan Project
The EU4biodiversity in Sevan: Enhancing Lake Sevan Ecosystem Restoration project is funded by the European Union and implemented by UNDP in partnership with the Ministry of Environment of the Republic of Armenia. The project supports the long-term restoration and sustainable management of Lake Sevan through stronger institutional capacities, practical ecosystem restoration and biodiversity conservation measures, and sustainable financing approaches.
For more inquiries about the project:
Ms. Magda Avetisyan, EU4biodiversityinSevan Project Coordinator: [email protected]
—
Courts rule that internal affairs of the Armenian Apostolic Church are beyond
Judges S. Abovyan and H. Melkonyan of the Court of General Jurisdiction of the First Instance of Armavir Province have dismissed civil proceedings initiated by former priests of the Aragatsotn Diocese, Stepan Asatryan (formerly Ter Aram) and Aramayis Takhmazyan (formerly Ter Tade). The former priests had asked the court to invalidate the Pontifical decrees issued by His Holiness Karekin II, Catholicos of All Armenians, declaring them defrocked, and to reinstate them as spiritual pastors of Surb Hovhannavank and the Talin region, respectively.
Ara Zohrabyan, a lawyer representing the Mother See of Holy Etchmiadzin, noted that in both cases, the courts upheld the Mother See’s legal position: matters concerning the defrocking of clergy are governed by the Church’s internal canon law and are not subject to adjudication in civil proceedings.
“The courts further affirmed that spiritual service cannot automatically be equated with an employment relationship and that the internal life of the Armenian Apostolic Church is protected from state interference. In both rulings, the courts ordered the lifting of previously imposed interim measures that had required the Mother See to ensure the continued service of the former priests.
These decisions are of significant importance not only in the context of the specific legal cases but also for protecting the autonomy of the Armenian Apostolic Holy Church and the constitutional guarantees of its hierarchical governance. The separation of Church and State means that state bodies, including courts, cannot assume the functions of ecclesiastical authorities or determine the canonical status of clergy under secular law.
At the same time, internal ecclesiastical matters must be resolved in accordance with the Church’s canons and the procedures prescribed therein. Protecting the Church’s autonomy also upholds the principles of freedom of religion and the rule of law,” Zohrabyan noted.
—
TRIPP project bill to be presented at plenary session of Armenia legislature o
The draft law on the ratification of the Framework Agreement on Strategic Cooperation between the Republic of Armenia and the United States of America concerning the Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP) regional transport project was discussed Wednesday by the Standing Committee on Foreign Relations of the National Assembly of Armenia and, following a vote, was included on the agenda of the National Assembly’s plenary session.
Accordingly, the draft law will be presented at the plenary session of the National Assembly on October 27, Armenian News-NEWS.am is informed by the TRIPP Armenia Facebook page.
For information: The procedures necessary for the Agreement’s entry into force have already been completed in the United States. Once the relevant procedures are completed in Armenia, this international agreement concerning TRIPP will enter into force.
—
‘Buying Czech aircraft is part of Armenia’s air force modernisation’ — milita
—
How the Armenian government built a sham exhibit at the National Gallery
This is just one example of the Armenian authorities creating a spectacle through confiscated wealth.
In early October, on the ground floor of the National Gallery of Armenia, there was a small, unnamed, uncatalogued, and uncurated temporary exhibition. There was no mention of the exhibition on the National Gallery’s website at the time, nor was there any announcement about it beforehand.
The centrepiece of the exhibition was an unnamed 1913 canvas by Gevorg Bashinjaghyan, a renowned 19th-20th century Armenian painter who had a significant influence on Armenian landscape painting. Also on display were works by Grigor Khanjyan, Sargis Muradyan, Vahan Khorenyan, and Vartan Mahokyan, as well as other artists from Armenia and abroad.
Yet there was no clear artistic link between the approximately 30 works, which ranged from a copper portrait by Anatoli Avetyan to an antique map of South America. Instead, what linked this exhibition together was that all works on display were confiscated by Armenia’s Investigative Committee from Gagik Khachatryan, a former Finance Minister and former chair of the State Revenue Committee.
A close-up of one of the paintings confiscated from Gagik Khachatryan, a former Finance Minister and former chair of the State Revenue Committee. Photo: Ani Ghulinyan/OC Media.
The exhibition was ultimately curated by the Investigative Committee, with 40 of the confiscated paintings, including a portrait of Khachatryan himself seen in footage of the confiscated items, not making the cut.
The authorities claimed that the purpose of the exhibition was to make cultural assets accessible to the public. Yet, the public only learned about the exhibition from the Investigative Committee’s video featuring Education Minister Zhanna Andreasyan, Prosecutor General Anna Vardapetyan, and Investigative Committee Chair Artur Poghosyan attending the opening and viewing the exhibited works with a tour guide on 7 October.
Yet when OC Media visited the exhibition in the National Gallery on 14 October, there were no other visitors. Furthermore, the docent was unaware of the exhibition’s name or the paintings presented, stating that the ‘exhibition might be collected by the end of the day’. Other employees could not clarify who had made that decision.
The untitled exhibition at the National Gallery displaying artwork confiscated from former Finance Minister Gagik Khachatryan. Photo: Ani Ghulinyan/OC Media.
The exhibit did not appear to have been advertised anywhere, and was even absent from the National Gallery’s own website, raising the question of whether it was intended to be viewed at all, or was in fact a pseudo-event — a staged occurrence created to attract media attention — rather than an act of public accountability.
The American historian Daniel Boorstin first used the term ‘pseudo-event’ in 1962 to describe events that are planned rather than spontaneous and staged mainly to be reported. Such events are often self-fulfilling, because they are designed to influence public perception of what is real.
A history of public spectacles
This is not the first time the Armenian government has created a spectacle over the confiscated wealth of a former official, a focus that has become a noticeable aspect of Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan’s tenure.
In 2020, the government adopted a law on the confiscation of property of illegal origin, which was intended to hold former officials accountable, many of whom Pashinyan claimed had acquired their wealth illegally.
On his Facebook page, Pashinyan uses the hashtag ‘Bit by Bit’ (Hatik ar Hatik) to write almost daily about the small or large properties that were acquired illegally and have now been returned to the state. This is intended to demonstrate the government’s and Pashinyan’s commitment to their promises, and to show the public the return of what was taken from them.
When targeting political figures, the Investigative Committee has also taken to releasing footage of arrests and raids focused on luxury interiors and spectacle rather than the charges.
The leader of the Prosperous Armenia party, businessperson Gagik Tsarukyan, and his wealth have been common topics in law enforcement videos. In 2020, the NSS raided his home on suspicion of bribery and vote buying during the 2017 elections. However, the video released mainly showed his luxurious home interior, stacks of cash, taxidermy of hunted animals, and a collection of luxury cars parked in his garage.
Tsarukyan’s home was revisited by NSS in 2026 after the June parliamentary elections, when Armenian authorities raided over 70 addresses associated with Tsarukyan and arrested him in his home for financial crimes. In the video of his arrest released by the NSS, the 70-year-old Tsarukyan shows no resistance, yet officers force him to the ground and handcuff him, with handcuffs that are clearly too small for his hands. This created a spectacle, an eye-catching event in which Tsarukyan was explicitly shown to be overpowered just after Pashinyan had called him a criminal and declared that Tsarukyan ‘would live in a cage for decades to come’.
While earlier videos of such arrests during Pashinyan’s government did not attract much criticism, they have recently received more backlash. Armenia’s Human Rights Defender, Anahit Manasyan, has opened a review into the Investigative Committee’s video of Tsarukyan’s arrest, saying the footage raises questions about compliance with legal standards on the use of handcuffs and physical force.
Representatives of the Human Rights Defender’s office visited him at the Yerevan-Kentron Penitentiary to assess his health, detention conditions, and whether his rights were being protected. Manasyan stressed that law enforcement may lawfully use detention and force but must follow the principles of legality, necessity, and proportionality set out by the European Court of Human Rights (ECHR). Handcuffs and force must be justified by concrete circumstances, such as resistance or flight risk, not simply by the fact of arrest, and handcuffs must never be excessively tight.
Gagik Khachatryan’s legal scrutiny
The detention of Gagik Khachatryan, the owner of the paintings being shown in the National Gallery, similarly drew wider attention after he was brought to court on a stretcher on charges of particularly large-scale bribery and money laundering. His lawyers and family argued that Khachatryan has serious spinal health problems, while law enforcement authorities maintained that there were legal grounds for his detention because of the risk he could obstruct the investigation or abscond. His lawyers have filed an application with the ECHR challenging his arrest and detention, claiming that his condition makes detention unjustified.
Human rights advocates also criticised how the proceedings were handled. Human rights activist Zaruhi Hovhannisyan warned that the process risked moving away from restoring justice and toward violations of personal dignity, with treatment that could amount to degrading conduct. Artur Sakunts of the Helsinki Citizens’ Assembly Vanadzor Office, a local rights group, shared that view, saying the court should have prevented it. In his assessment, wheeling a person into the courtroom on a stretcher and holding the hearing while he lay on it was an affront to human dignity.
The legality of showcasing the paintings confiscated from Khachatryan’s house was also questioned by his legal team, who argued that the exhibit violates the property and privacy rights of his family members. The lawyers say that many of the roughly 70 paintings seized in the criminal case were never his, but instead came from a family apartment and belong to various relatives who received them as gifts. They called the seizure and public display unlawful and say investigators never asked the family about the paintings’ origin or ownership.
Under a Peaceful Sky by Sargis Muradyan, one of the confiscated artworks formerly owned by Gagik Khachatryan. Photo: Ani Ghulinyan/OC Media.
The Investigative Committee in turn stated that canvases seized and examined during the criminal proceedings were recognised as material evidence.
In response, Khachatryan’s lawyers have argued that putting the works on display, rather than simply preserving them, shows the paintings cannot be material evidence in the case. The lawyers have sent a written inquiry to the Investigative Committee, but have not yet received a response.
The National Gallery declined to comment on the exhibition.
Asked about the exhibition, the Investigative Committee said that ‘70 paintings discovered and seized as a result of searches conducted in the apartments of the defendants Artyom and Gagik Khachatryan, who are being investigated by the Investigative Committee, have been recognised as material evidence by a decision. They have been handed over to the National Gallery of Armenia for safekeeping, and thus the issue of their possession has been resolved during the preliminary investigation of the criminal proceedings’.
The Investigative Committee did not address questions over why they had decided to exhibit the artwork, why the exhibition was not advertised, why it had no name, or why it did not have a curator.
—
Foster + Partners designs pair of skyscrapers connected by garden bridges in A
Oct 23, 2026
Foster + Partners designs pair of skyscrapers connected by garden bridges in Armenia
Amy Peacock
Architecture reporter
23 October 20263
A pair of skyscrapers joined by three bridge elements will form the centrepiece of World Trade Center Yerevan, a development by British studio Foster + Partners set to be built in Armenia.
Situated in the Armenian capital of Yerevan, one of the towers will house offices and the other will contain apartments and a hotel.
Foster + Partners plans to connect the skyscrapers with enclosed bridges that will provide amenities for occupants of both buildings, including landscaped terraces.
Wrapped in glazed facades, the pair of skyscrapers will have a concrete structural frame with steel bracing and a split core, catering for open, flexible interior spaces.
The towers will be angled to give views of notable landmarks, including the National Assembly of Armenia, the Armenian National Opera and Ballet Theatre, the Armenian Genocide Memorial and Mount Ararat.
The World Trade Center Yerevan development will also feature low-lying buildings at the base of the skyscrapers containing entertainment, hospitality and shopping spaces arranged around a public square.
“Our new development is in close dialogue with the country’s history and culture,” said Foster + Partners senior partner Niall Dempsey.
“The low-rise buildings seamlessly stitch into the wider urban fabric, while the towers are elevated above ground level, freeing up 50 per cent of the site and making an important contribution to the life of the city.”
The central green axis of the nearby park will be extended to form a route leading to a podium at the base of the skyscrapers.
Foster + Partners aims for the public spaces to reference the area’s architectural heritage in its design for World Trade Center Yerevan.
The development is set to be built in an area of Yerevan that was masterplanned in 1924 by Armenian architect Alexander Tamanian, who had ambitions to transform the Armenian capital into a garden city.
“Our scheme celebrates the outdoor life of the city by connecting the urban fabric with public spaces, ensuring our new interventions work in harmony with the historic grain,” said Foster + Partners partner Juan Frigerio.
“To the north of the towers, the events plaza responds to the significant St John the Baptist Church and its forecourt, creating a seamless connection between old and new.”
Other designs recently unveiled by Foster + Partners include its plans for the Two World Trade Center skyscraper in New York and a masterplan to transform the area surrounding an airport near Luanda, Angola.
The images are by Foster + Partners.
https://www.dezeen.com/2026/10/23/world-trade-center-yerevan-foster-partners-armenia/
—
Israeli researchers use ancient stone tools to trace hunter-gatherer migration
The study focused specifically on the late Middle Paleolithic period, when ancient hunter-gatherers attempted to navigate intense environmental shifts in the South Caucasus region.
Obsidian convergent scraper found in Ararat-1 cave, Armenia, in 2019.(photo credit: Boris Gasparyan/Hebrew University of Jerusalem)ByMIRIAM SELA-EITAMOCTOBER 24, 2026 07:45
Fragments of ancient stone tools found within a cave in the Armenian Highlands have revealed new insight into the complex nomadic lifestyles of Middle Paleolithic hunter-gatherers, according to a recent study.
The study was conducted by a team of international researchers, headed by Dr. Ariel Malinsky-Buller and PhD students David Nora, Ioannis Oikonomou and Dominik Rogall from the Hebrew University of Jerusalem,
Published in the journal Quaternary Science Reviews, the study analyzed an assemblage of 1,770 stone artifacts spanning five distinct layers in Ararat-1 Cave in Armenia in order to trace how early humans adapted their technology in order to survive harsh and changing environments.
The study focused specifically on the late Middle Paleolithic period, roughly between 33,000 and 52,000 years ago, when ancient hunter-gatherers attempted to navigate intense environmental shifts in the South Caucasus region.
Studying the tool fragments, researchers found a distinct difference in how such prehistoric groups used the stone resources available to them.
Ararat-1 Cave, Armenia. (credit: Ariel Malinsky-Buller/Hebrew University of Jerusalem)
Obsidian was transported from afar, local stone used as needed
While high-quality obsidian tools were transported across long distances to be used, some originating from olcanic sources up to 200 kilometers away, tools made from local chert reflecting the hunter-gatherers’ resourcefulness.
Researchers found that the obsidian tool fragments bore evidence of continuous reshaping and maintenance, indicating that they had been specifically designed to survive use by mobile groups moving through areas of extreme altitude.
In contrast, the chert tool shards show signs of benign produced on-site where they were found, pointing to early hunter-gatherers utilizing nearby resources for short-term tasks when staying at a specific location.
By adopting an analytical framework to track tiny fragments smaller than 20 millimetres in size, researchers were able to identify near invisible evidence of tool repair, even when the tools tthemselves had been removed from the site.
The findings challenge traditional methods classifying ancient cultures solely by static tool shapes found in their camps.
Instead, the study showed that Ararat-1 Cave functioned mainly as a maintenance-and-rest station within a network of seasonal migration routes.
“Our study demonstrates that ancient hunter-gatherers were highly flexible and strategic thinkers,” said Malinsky-Buller. “They did not rely on a single way of doing things. Instead, they carefully balanced portable, long-distance toolkits with immediate local resources, treating caves like Ararat-1 as critical hubs to rest, repair their gear, and plan their next move across a challenging landscape.”
The project received support from the European Research Council and the Fritz Thyssen Foundation.
https://www.jpost.com/archaeology/article-912655
ALSO READ:
—
COP17 puts Armenia’s environmental record in the spotlight
As Yerevan hosts the global biodiversity summit, mining interests and weak environmental regulation raise questions about the country’s leadership.