Նոյեմբեր 20, 2026
Հոկտեմբերի 14-ին Երևանում տեղի է ունեցել ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հանդիպումը «Ռուսական երկաթուղիներ» ԲԲԸ գլխավոր տնօրեն, վարչության նախագահ Օլեգ Բելոզյորովի հետ։ Դրա արդյունքում կողմերը պայմանավորվել են ստեղծել համատեղ աշխատանքային խումբ՝ քննարկելու «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ի կոնցեսիոն կառավարման արդյունավետությունը։ Խմբի ռուսական մասում ընդգրկվել են ՌԴ տրանսպորտի փոխնախարար Ալեքսեյ Շիլոն, «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության գլխավոր տնօրենի տեղակալ Վյաչեսլավ Պավլովսկին և երկաթուղային ոլորտի այլ ներկայացուցիչներ։
Պայմանավորվածությունը ձեռք է բերվել հայկական երկաթուղու կառավարման ապագա մոդելի շուրջ տարաձայնությունների համապատկերին։ Երևանը կոնցեսիայի վերանայումը կապում է ազգային տրանսպորտային համակարգի մրցունակությունը բարձրացնելու և բեռնափոխադրումների նոր հոսքեր ներգրավելու անհրաժեշտության հետ։ Ռուսական կողմը հայտարարում է գործող պարտավորությունները կատարելու պատրաստակամության մասին։ Երևանն իր հերթին՝ չի բացառում կառավարումը երրորդ կողմին փոխանցելու հնարավորությունը։
Հայկական երկաթուղու կոնցեսիոն կառավարման նպատակահարմարության հարցը բարձրացվել է նաև նախկինում։ Հայաստանում արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններից երկու շաբաթ անց՝ 2018 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, Հանրապետության քննչական կոմիտեն ստուգումներ է նախաձեռնել «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ -ում՝ ներդրումների արդյունավետությունը գնահատելու և հնարավոր հափշտակությունները բացահայտելու նպատակով։ Ու թեև 2021 թվականին գործը կարճվել է հանցակազմի բացակայության հիմքով, ընկերությունը բազմիցս ենթարկվել է տարբեր տեղեկատվական հարձակումների։ Միևնույն ժամանակ, Երևանը կոնցեսիոն պայմանագրի խզման դեպքում փոխհատուցման ռիսկերը գնահատում է 273 մլն դոլար։
Ռուս-հայկական աշխատանքային խմբի առաջիկա աշխատանքը հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ գործունեության գնահատման տեսանկյունից։ Խոսքը Հարավային Կովկասի տրանսպորտային նոր ճարտարապետության մեջ գործող երկաթուղային ցանցի դիրքի, ապագա բեռնափոխադրումների և ներդրումային պարտավորությունների բաշխման մասին է։
Կոնցեսիայի որոշ արդյունքների մասին
2008-2025 թվականներին հայկական երկաթուղում ներդրումների համախառն ծավալը կազմել է շուրջ 146 մլրդ դրամ կամ մոտ 400 մլն դոլար։ Այդ գումարի մեջ ներառված են ռուսական բաժնետիրոջ միջոցները և հենց «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ի եկամուտները։ Ռուսական կողմը նաև հայտարարել է, որ շահաբաժինները չեն վճարվել, իսկ շահույթը մնացել է ընկերությունում և ուղղվել ենթակառուցվածքների զարգացմանը։ Այնուամենայնիվ, յուրացված միջոցների ծավալն ինքնին չի վկայում կառավարման արդյունավետության մասին։ Առաջին հերթին անհրաժեշտ է պարզել, թե ներդրումների որ մասն է ապահովել թողունակության բարձրացում, գործառնական ծախսերի նվազեցում և նոր բեռների ներգրավում։ Իհարկե, ուղու վերանորոգումը ընդլայնում է համակարգի թողունակությունը, բայց ինքնին պահանջարկ չի առաջացնում։
Չնայած փակ սահմանների և արտաքին շուկաների հետ միջանցիկ երկաթուղային հաղորդակցության բացակայության հետ կապված օբյեկտիվ սահմանափակումներին՝ «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ն 2008 թվականի կոնցեսիոն կառավարման մեկնարկից ի վեր պահպանում է շուրջ 3 հազար մարդու զբաղվածություն։ Ընկերությունը չի սահմանափակվում հաստիքային թվաքանակի պահպանմամբ. տարբեր տարիներին իրականացվել է աշխատավարձի ինդեքսավորում և դրա պլանային բարձրացում։ Նշենք՝ հայաստանյան աշխատաշուկայի համար նման պրակտիկան համատարած չէ։
Կոնցեսիոն կառավարման տարիներին Հայաստանի երկաթուղային ենթակառուցվածքը լայնածավալ թարմացում է անցել։ Շահագործման ցանցի 726 կմ-ից վերանորոգման աշխատանքներն ընդգրկել են 499,5 կմ, որից 197 կմ-ն հիմնանորոգվել է։ Փոխվել է ավելի քան մեկ միլիոն կոճ, վերականգնվել են կամուրջները, անցումներն ու սլաքային փոխադրումները, արդիականացվել են Երևանի, Գյումրու և Վանաձորի կայարանային համալիրները։
«Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ի շարժակազմի նորացումն անդրադարձել է ինչպես լոկոմոտիվային քարշակին, այնպես էլ՝ մարդատար և բեռնատար վագոններին։ Այս աշխատանքի շրջանակներում շարժակազմը համալրվել է 60 միավոր մոտորավագոնային շարժակազմով, 10 ՉՄԷ3 լոկոմոտիվներով և 12 ՎԼ10 էլեկտրական լոկոմոտիվներով։ Զուգահեռաբար իրականացվել է արդեն շահագործվող տեխնիկայի վերականգնում. հիմնանորոգվել է 20 ՎԼ10 էլեկտրաքարշ, 700 բեռնատար և 27 մարդատար վագոն, ինչպես նաև երեք ՉՄԷ3 ջերմաքարշ։ 2017 թվականից թարմացումը ստացել է ավելի համակարգային բնույթ։
Դրա ուղղություններից է դարձել ԷՊ2Դ էլեկտրագնացքների ներդրումը, որոնք օգտագործվում են Երևան-Գյումրի և Երևան-Երասխ երթուղիներում։ 2021 թվականին «Տրանսմաշհոլդինգ» ընկերությունից ձեռք են բերվել նոր գնացքներ, որոնք նախատեսված են միջազգային ուղևորափոխադրումների սպասարկման համար։
Բեռներն ու ուղևորները դեռ քիչ են
Հայաստանի երկաթուղային ենթակառուցվածքը համեմատաբար փոքր երկարություն ունի։ Ուղիների ընդհանուր ծավալված երկարությունը կազմում է 1129 կմ, որից 703 կմ-ն գտնվում է «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ի կառավարման ներքո։ Բոլոր չորս միացման ուղղությունների աշխատանքը վերականգնելիս այն կարող է ապահովել տարեկան մինչև 50 միլիոն տոննա բեռների և 5,5 միլիոն ուղևորի փոխադրում։ Ներկայումս միջազգային երկաթուղային հաղորդակցությունն իրականացվում է վրացական ուղղությամբ գործող միակ սահմանային հանգույցի՝ Այրում կայարանի միջոցով, որի թողունակությունը հասնում է օրական 18 զույգ գնացքի։
Վերջին տարիներին բեռնափոխադրումների դինամիկան վկայում է երկաթուղային ցանցի ծանրաբեռնվածության աստիճանական, թեկուզ համեստ աճի մասին. հինգ տարվա ընթացքում դրանց ծավալն աճել է 26%-ով՝ 2,5 մլն տոննայից հասնելով 3,2 մլն տոննայի։
Անդրադառնալով ընթացիկ վիճակագրությանը՝ նշենք, որ 2026 թվականի հունվար-սեպտեմբերին Հայաստանում երկաթուղային տրանսպորտով փոխադրվել է 1 484,1 հազար տոննա բեռ, ինչը 22,9%-ով ավելի է, քան մեկ տարի առաջ։ Դրանից 746,4 հազար տոննան բաժին է ընկել ներմուծմանը, 357,5 հազար տոննան՝ արտահանմանը, իսկ 380,2 հազար տոննան՝ ներքին փոխադրումներին։ Համեմատության համար նշենք՝ ավտոմոբիլային տրանսպորտով նույն ժամանակահատվածում փոխադրվել է 10 164,8 հազար տոննա բեռ։
Դիմենք ուղևորափոխադրումներին։ Վերջիններս շարունակում են մնալ այն ուղղություններից մեկը, որտեղ «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ի գործունեությունը սոցիալական նշանակություն ունի։ Մերձքաղաքային գնացքները Երևանը կապում են Գյումրու, Արարատի և Արմավիրի հետ, ապահովում են կապը Սևանի և Շորժայի հետ, ինչպես նաև սպասարկում Երասխի ուղղությունը։ Դեպի Թբիլիսի և Բաթում միջազգային չվերթերը պահպանում են Հայաստանի երկաթուղային կապը Վրաստանի հետ։
Մասնավորապես, ենթակառուցվածքի արդիականացումը և «Վրացական երկաթուղու» հետ ժամանակացույցերի համաձայնեցումը թույլ են տվել վեց ժամով կրճատել մինչև Բաթում ուղևորության տևողությունը։ Այս փոխադրումների մատչելիությունն ապահովվում է ընկերության սակագնային լուծումներով, որոնք կենտրոնացած են ոչ միայն առևտրային հետգնման վրա։
2025 թվականին «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ն փոխադրել է 510 հազար ուղևոր, որից մոտ 42 հազարը՝ միջազգային հաղորդակցությունում, 468 հազարը՝ ներքին երթուղիներում։ Ընդ որում՝ էլեկտրագնացքների ուղևորների թիվը 2024 թվականի համեմատ նվազել է 10%-ով։ Նման նվազումը հետևանք է Երևանի և Գյումրու միջև Հյուսիս-Հարավ ավտոճանապարհի հատվածի շահագործման, ինչպես նաև Արարատի և Արմավիրի մարզերում ուսանողների համար անվճար համայնքային ավտոբուսների ի հայտ գալուն։
Նման արտահոսքի դեպքում սոցիալական չվերթերի պահպանումը պահանջում է դրանց ֆինանսավորման առանձին որոշում։ Եթե վագոնը չի բեռնվում, ապա այն պետք է փոխհատուցվի. հակառակ դեպքում ցածր բեռնվածությամբ ուղևորային ուղղությունների ծախսերը կարող են տեղափոխվել բեռնատար հաճախորդների վրա և էլ ավելի նվազեցնել երկաթուղու մրցունակությունը։ Կարևոր է ընդգծել, որ կոնցեսիոն պայմանագրի համաձայն՝ Հայաստանի կառավարությունը մասնակիորեն սուբսիդավորում է ներքին երկաթուղային ուղևորափոխադրումները, ինչը, սակայն, էական փոփոխություններ չի մտցնում ոլորտի տնտեսության մեջ։
Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանի տրանսպորտային ծառայությունների շուկայում երկաթուղու տեսակարար կշիռը մնում է բավականին ցածր։ 2024 թվականի տվյալներով՝ այն կազմել է ընդհանուր բեռնաշրջանառության մոտ 8%-ը և ուղևորաշրջանառության 1,4%-ը։ Իսկ 2025 թվականի արդյունքներով այդ ցուցանիշները հավասար էին՝ համապատասխանաբար՝ 10,3%-ի և 1,3%-ի։
Տարանցիկ հեռանկարներ
Նոյեմբերի 7-ին գործարկվել է ԱՄՆ-ի, Հայաստանի և Ադրբեջանի տրանսպորտի և էլեկտրաէներգիայի հաղորդման տեխնիկական խումբը՝ TRIPP-ի («Թրամփի երթուղի») շրջանակներում։ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև շրջանակային համաձայնագիրը նախատեսում է համատեղ ձեռնարկության ստեղծում՝ ամերիկյան 74% և հայկական 26% մասնաբաժիններով։
Հայաստանի համար ռիսկն այն է, որ Ադրբեջանի հիմնական տարածքի և Նախիջևանի միջև հաղորդակցությունը հայկական Սյունիքով կարող է սպասարկել միջազգային տարանցումը՝ առանց Երասխ–Երևան–Գյումրի մայրուղի դուրս գալու։ Որպեսզի գոյություն ունեցող ցանցը ստանա այդ բեռների մի մասը, անհրաժեշտ է Նախիջևանով կապի վերականգնում և երթուղու տնտեսապես գրավիչ շարունակություն։ Բեռնափոխադրողը կընտրի Երասխի միջոցով ճյուղավորումը միայն առաքման ամբողջական արժեքը շահելու դեպքում։ Ակնհայտ է՝ նրա համար առաջին հերթին նշանակություն կունենան բոլոր օպերատորների սակագները, սահմանային ուշացումները և ժամանակացույցի հուսալիությունը։
Հայաստանի աշխարհագրական դիրքն ինքնին չի երաշխավորում նրա հիմնական ցանցի բեռնումը։ Հետևաբար, «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ի համար էական նշանակություն ունեն հոկտեմբերի 14-ին Փաշինյանի և Բելոզյորովի քննարկած Գյումրի–Ախուրիկ–Թուրքիայի սահման և Երասխ–Նախիջևան գծերի վերականգնման նախագծերը։
Դրանց արժեքը պետք է կապված լինի փոխադրումների կոնկրետ ուղղությունների հետ։ Եթե հարևան երկրի տարածքով հետագա անցումը համաձայնեցված չէ, սահմանամերձ հատվածների վերակառուցումը կստեղծի ծախսեր՝ առանց եկամուտների ստացման որոշակի ժամկետի։ Եթե անցումը բաց է, բայց միջանցիկ սակագինը զիջում է գործող երթուղիներին, ենթակառուցվածքները նույնպես վտանգվում են թերբեռնված մնալ։ Ահա թե ինչու TRIPP-ի տնտեսական արդյունավետությունը գնահատելու համար ավելի նպատակահարմար է այն դիտարկել հաղորդակցությունների համալիր ապաշրջափակման հեռանկարների պրիզմայով, հակառակ դեպքում նախագիծը կկրի առավելապես քաղաքական ծանրաբեռնվածություն։
Ղազախստանին երթուղի է պետք, բայց ոչ հայկական երկաթուղին
2026 թվականի մարտի 26-ին պաշտոնական Երևանը հայտարարեց, որ դեմ չէ Ղազախստանի կողմից Հայաստանի երկաթուղու ռուսական կոնցեսիայի ձեռքբերմանը՝ Ռուսաստանի համաձայնությունը ստանալու պայմանով։
Երևանի դիմումը Ղազախստանին՝ որպես պոտենցիալ կոնցեսիոներ, պայմանավորված էր մի քանի պատճառներով։ ԵԱՏՄ-ի գծով Ռուսաստանի գործընկերը կարող էր հեշտացնել օպերատորի փոփոխության համաձայնեցումը, իսկ նրա մասնակցությունը տրանսկասպյան փոխադրումներին Հայաստանի համար կբացեր բեռնափոխադրումների նոր հոսքեր ստանալու հեռանկարներ։
Սակայն Աստանայի արտաքին քաղաքական շահերը և նրա ներդրումային առաջնահերթությունները ձևավորվում են տրանսպորտային այլ ուղղությունների շուրջ։ Ղազախստանը հետևողականորեն ամրապնդում է ենթակառուցվածքային կապերն Ադրբեջանի հետ։ 2025 թվականի հունիսին Վրաստանի Փոթի նավահանգստում բացվել է Ղազախստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի մասնակցությամբ ստեղծված մուլտիմոդալ տերմինալը։ Նախագծի ներդրումները գերազանցել են 30 մլն դոլարը։ Դրա սկզբնական թողունակությունը կազմում է տարեկան 80 հազար TEU՝ մինչև 200 հազար TEU ավելացնելու հեռանկարով։
Տերմինալը հանդես է գալիս որպես Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղու մաս՝ ապահովելով Աստանայի անմիջական ներկայությունը սևծովյան ուղղությամբ։
Ավելի ցուցադրական է Բաքվի Ալյաթ նավահանգստի նախագիծը։ 2024 թվականի նոյեմբերին Ղազախստանն ու Ադրբեջանը չինացի գործընկերների հետ պայմանավորվել են 40 հա տարածքում համատեղ ինտերմոդալ տերմինալ ստեղծելու մասին. նախագիծը կենտրոնացած է Միջին միջանցքով անցնող բեռների վերամշակման ավելացման վրա։ 2026 թվականին կողմերը շարունակել են դրա իրականացման աշխատանքները։ Այսպիսով, Աստանան ներդրումներ է կատարում Կենտրոնական Ասիան Հարավային Կովկասին և այնուհետև Եվրոպային կապող երթուղու առանցքային հատվածի ենթակառուցվածքներում։
Պակաս ցուցադրական չեն Թուրքիայի հետ հարաբերությունները։ 2025 թվականի արդյունքներով երկու երկրների ապրանքաշրջանառությունը հասել է 5,4 մլրդ դոլարի՝ աճելով 8,8%-ով։ Ղազախստանի և Թուրքիայի միջև երկաթուղային փոխադրումները կազմել են 6,4 մլն տոննա, ընդ որում՝ ավելի քան 4 մլն տոննան անցել է Միջին միջանցքով։ Կողմերը քննարկում են նավահանգստային և տերմինալային հզորությունների ընդլայնումը, ենթակառուցվածքային սահմանափակումների վերացումը և սակագնային քաղաքականության համաձայնեցումը։
Ակնհայտ է, որ Ղազախստանի համար թուրքական ուղղությունն իրացման նշանակալի շուկա է և տարանցիկ ելք դեպի եվրոպական սպառողներ։
Երևանն իր հերթին՝ ավելի ու ավելի է կողմնորոշվում դեպի Թուրքիայի և արևմտյան խաղացողների հետ կապերի զարգացումը։ Եվրոպական միությունը խթանում է Global Gateway ծրագիրը, որի շրջանակներում Հայաստանին մինչև 2,5 մլրդ եվրոյի ներդրում է խոստացվել ազգային տրանսպորտային համակարգի արդիականացման և ընդլայնման նպատակով։ Բրյուսելն այս օրակարգը կապում է Թուրքիայի, Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի տրանսպորտային, էներգետիկ և թվային ինտեգրման զարգացման հետ։
Սրանից բխում է, որ Հայաստանը փորձում են ներդնել ձևավորվող Միջին միջանցքի համակարգում, բայց առավելապես արևմտյան ներդրումային և քաղաքական մեխանիզմների միջոցով։ Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ Ղազախստանն ավտոմատ կերպով մասնակից է դառնում հայկական տրանսպորտային նախագծերին։ Աստանայի համար այսօր շատ ավելի կարևոր է ամրապնդել Ակտաու–Ալյաթ–Վրաստան–Թուրքիա արդեն գործող հաղորդակցությունը, որտեղ արդեն ձևավորվել է բեռնաբազան, և կան ընդհանուր առմամբ կանխատեսելի ենթակառուցվածքային գործընկերներ։
Ղազախստանից չի պահանջվում դառնալ «Հարավկովկասյան երկաթուղու» կոնցեսիոներ, որպեսզի հնարավորություն ստանա օգտվել Հայաստանի տարածքով ձևավորվող երթուղիներից։ Փոխադրումներին հասանելիություն կարելի է ստանալ միջօպերատորական համաձայնագրերի, տերմինալային նախագծերին մասնակցության և այլնի միջոցով։ Իսկ ամբողջ կոնցեսիայի ձեռքբերումը կնշանակեր լայնածավալ ենթակառուցվածքային պարտավորությունների ընդունում՝ այնպիսի ցանցի պահպանման համար, որի զգալի մասն առայժմ չունի բավարար բեռնային բազա։ Ներդրողի համար դա էական ռիսկ է։
Հատկապես պետք է ընդգծել, որ ռուսական օպերատորը հնարավորություն ունի ընդլայնել փոխադրումները՝ առանց կոնցեսիայի պայմանները վերանայելու։ 2025 թվականի նոյեմբերին Ադրբեջանի և Վրաստանի տարածքով Հայաստան է ներմուծվել ռուսական ցորենի առաջին խմբաքանակը՝ 1 050 տոննա ծավալով։ Երթևեկությունը հնարավոր է դարձել ադրբեջանական տարանցման վերսկսումից հետո։ Այս դրվագը ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանային քաղաքական կոնյունկտուրայի փոփոխությունը կարող է լրացուցիչ հնարավորություններ բացել նաև առանց կոնցեսիոների փոփոխության։ Հետևաբար, ռուս-հայկական աշխատանքային խմբի համար բանակցությունների գործնական առարկան նոր ներդրումները ապագա բեռնափոխադրումների հասանելիության հետ կապելն է։ Եթե «Հարավկովկասյան երկաթուղին» պետք է վերականգնի դեպի սահմաններ տանող մոտեցումները, նրան անհրաժեշտ են գնացքների հետագա անցման համաձայնեցված պայմաններ։
Եզրակացություններ
Կոնցեսիայի վերանայումը տնտեսական իմաստ ունի միայն այն դեպքում, եթե այն նվազեցնում է արտաքին առևտրի արժեքը հայկական ձեռնարկությունների համար, ապահովում է ցանցի արդիականացումը և ընդլայնում է երկրի հասանելիությունը միջազգային տրանսպորտային ցանցերին։ Ակնհայտ է՝ օպերատորի պետական պատկանելությունն ինքնին չի երաշխավորում այդ արդյունքները։
Ընդ որում՝ Հայաստանը ռիսկի է դիմում հայտնվել մի պետության կարգավիճակում, որով անցնում են նոր տրանսպորտային հաղորդակցությունները, սակայն փոխադրումների կառավարման հիմնական եկամուտներն ու մեխանիզմները կենտրոնացված են արտաքին օպերատորների մոտ։ TRIPP-ը, Միջին միջանցքը և դեպի Թուրքիա ու Նախիջևան երկաթուղային ելքերի վերականգնումը, անշուշտ, հնարավորություններ են ստեղծում, սակայն միաժամանակ բարձրացնում են ենթակառուցվածքների և տարանցիկ եկամուտների նկատմամբ վերահսկողության բաշխման հարցը։
Ինքնին տարածված թեզն այն մասին, որ ռուսական կապիտալը սահմանափակում է Հայաստանի տարանցիկ հեռանկարները, չի դիմանում քննադատությանը՝ առանց հաշվի առնելու քաղաքական համատեքստը։ 2009-2010 թվականների փորձը ցույց է տալիս, որ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման քաղաքական կամքի առկայության դեպքում («ֆուտբոլային դիվանագիտություն») «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ն պատրաստ էր մասնակցել այն նախագծերին, որոնք ենթադրում են սահմանային լոգիստիկայի վերականգնում և Հայաստանի ներգրավում նոր տրանսպորտային կապերում։ Այն ժամանակ ընկերությունը նախաձեռնել էր Ախուրյան երկաթուղային կայարանում (հայ-թուրքական սահմանին) միջազգային լոգիստիկ կենտրոնի նախագծի մշակումը, իսկ 2010 թվականի փետրվարին այն ներկայացրել էր Ստամբուլում TRACECA-ի աշխատանքային նիստում՝ հրավիրելով շահագրգիռ կողմերին մասնակցելու։
ՎԱՀԵ ԴԱՎԹՅԱՆ
Քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր,
Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Չինաստանի և ժամանակակից Ասիայի ինստիտուտի Կովկասյան հետազոտությունների կենտրոնի առաջատար գիտաշխատող, Հայ-ռուսական համալսարանի պրոֆեսոր
russiancouncil.ru
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
—
Disclaimer: This article was contributed and translated into English by Ani Basmajian. While we strive for quality, the views and accuracy of the content remain the responsibility of the contributor. Please verify all facts independently before reposting or citing.
Direct link to this article: https://www.armenianclub.com/2026/11/21/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a5%d6%80%d5%af%d5%a1%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab%d5%b6%d5%9d-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%b7%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b5%d5%ab/