Հոկտեմբեր 26, 2026
2018 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ նախագահի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ջոն Բոլթոնը ժամանեց Երևան և Հայաստանի նոր իշխանություններին առաջարկեց արտաքին քաղաքականության վերակազմավորման միանգամայն որոշակի տրամաբանություն՝ ընդլայնել միջազգային հնարավորությունները, նվազեցնել կախվածությունն արտաքին ազդեցությունից, չսահմանափակվել «պատմական կաղապարներով» և ամերիկյան զենքը դիտարկել որպես ռուսականի այլընտրանք։
Ութ տարի անց այդ հայտարարություններն արժանի են վերընթերցման։ Շատ ուղղություններ, որոնք այն ժամանակ նախանշեց ամերիկացի պաշտոնյան, դարձան հայկական ղեկավարության գործնական քաղաքականության մի մասը։ Սա չի ապացուցում միասնական արտաքին պլանի գոյությունը, բայց թույլ է տալիս հետևել քաղաքական հետևողականությանը՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վերանայումից և սպառազինությունների մատակարարների փոփոխությունից մինչև պատմական հիշողության վերաիմաստավորում և պետություն-եկեղեցի հակամարտություն։
Այս զրույցին առանձնահատուկ սրություն է հաղորդում Հայոց ցեղասպանության պատմության դասավանդման շուրջ ծավալված բանավեճը։ 2026 թվականի հուլիսի 22-23-ը Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում անցկացվեց VIII ամառային դպրոց՝ Երևանի և մարզերի շուրջ 30 ուսուցիչների համար: Ծրագրին մասնակցում էր Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի ռեկտորի պաշտոնակատար Լիլիթ Մկրտչյանը:
Դպրոցը պաշտոնապես նվիրված էր ժամանակակից գիտական մոտեցումներին, Ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանն ու ժխտմանը, զանգվածային բռնությունների կանխարգելմանը և դասավանդման մեթոդիկային: Սակայն «Հրապարակ»-ը, հղում անելով անանուն մասնակցին՝ Մկրտչյանի ելույթը ներկայացրել է որպես հաշտեցման քաղաքական օրակարգի և պատմության մեղմված շարադրանքի առաջմղում: Իր դասախոսության մեջ («Հայոց ցեղասպանության թեմայի դասավանդում») Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի ռեկտորի պաշտոնակատար Լ․ Մկրտչյանն առաջ է քաշել այն թեզը, որ «անցյալի ողբերգությունները պետք է հիշել, բայց դրանք չպետք է խանգարեն ապագային»։
Խնդիրն այստեղ շատ ավելի լայն է, քան առանձին ամառային դպրոցը։ Ո՞վ է որոշում, թե որ պատմական հիշողությունն է օգտակար հասարակությանը, և որն է, իբր, խանգարում նրա ապագային։ Որտե՞ղ է սահմանը դասավանդման մեթոդիկայի թարմացման և պատմությունը ներկայիս քաղաքական ընթացքին հարմարեցնելու միջև: Մանկավարժական համալսարանի համար այս հարցերը հատկապես էական են․ մոտեցումը, որն այսօր բացատրում են դասախոսներին, վաղը կարող է դառնալ դպրոցական դասի սովորական շրջանակ: Ուստի դասախոսության շուրջ վեճը վերաբերում է այն բանին, թե ինչպես է պետությունը մտադիր վերարտադրել ազգային ինքնագիտակցությունը։
«Պատմական կաղապարներից» դեպի դաշնակցային հարաբերությունների վերանայում
Բոլթոնի հայտարարությունների բովանդակությունը կարևոր է ճշգրիտ վերականգնել։ 2018 թվականի հոկտեմբերի 25-ին տեղական լրատվամիջոցներին տված հարցազրույցում նա Հայաստանի լիարժեք ինքնիշխանությունը կապում էր օտարերկրյա չափազանց մեծ ազդեցության նվազեցման և միջազգային ընտրության ընդլայնման հետ։ Զրույցը վերաբերել է Ռուսաստանին, Թուրքիային, Իրանին, Վրաստանին, ղարաբաղյան կարգավորմանը և ԱՄՆ-ի հետ համագործակցությանը։ Հարցազրույցների ամերիկյան շարադրանքն առանձին-առանձին ընդգծում էր մեկ խոշոր տերությունից կախվածության պատմականորեն հաստատված մոդելներից դուրս գալու հնարավորությունը։ Այսպիսով, խոսքն արտաքին քաղաքական սովորությունների և կախվածության կառուցվածքի վերանայման մասին էր։
Վաշինգտոնի համար նման հարցադրումը հասկանալի իմաստ ուներ։ Որքան փոքր է Մոսկվայի դերը հայկական անվտանգության, սպառազինության և դիվանագիտության մեջ, այնքան մեծ է ամերիկյան ազդեցության տարածքը։ Դա գերտերությունների մրցակցության սովորական տրամաբանությունն է։ Բայց ամերիկյան վարչակազմի և Հայաստանի շահերը նույնական չեն դառնում միայն այն պատճառով, որ երկուսն էլ նկարագրվում են «ինքնիշխանություն» և «ժողովրդավարություն» բառերով։ Հայկական պետության համար գլխավոր չափանիշը նոր կոնֆիգուրացիայի՝ անվտանգություն, տնտեսության կայունություն և որոշումների ընդունման ազատություն ապահովելու կարողությունն է։
Շրջադարձը միանգամից տեղի չի ունեցել։ 2018 թվականից հետո Հայաստանը շարունակել է մասնակցել ռուսական ինտեգրացիոն ձևաչափերին։ 2019 թվականին Սիրիա է մեկնել հայկական մարդասիրական առաքելությունը, որը ներառում էր բժշկական մասնագետներ և սակրավորներ։ Սա ցույց է տալիս, որ ի սկզբանե Մոսկվայի հետ հարաբերությունները պարզապես չեն դադարեցվել ամերիկյան մեկ այցի արդյունքում։ Հեռավորության արագացումը տեղի ունեցավ ավելի ուշ՝ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի, սահմանային ճգնաժամերի և գոյություն ունեցող անվտանգության համակարգի արդյունավետության վերաբերյալ հայ հասարակության ծանր հիասթափության համապատկերին։
Այս համատեքստը չի կարելի բացառել վերլուծությունից։ Հայաստանի ղեկավարությունը ՀԱՊԿ-ի հետ հարաբերությունների վերանայումը բացատրում էր այն բանով, որ կազմակերպությունը չի կատարել անվտանգության ոլորտում Երևանի սպասելիքները։ 2024 թվականի փետրվարին Փաշինյանը հայտարարեց ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի մասնակցության սառեցման մասին։ Հետագայում երկիրը դադարեց փոխանցել ներդրումները կազմակերպության բյուջե։ Ստեղծվել է անսովոր իրավիճակ. հավաքական անվտանգության նախկին մեխանիզմը քաղաքականապես հետ էր քաշվում, մինչդեռ գործընկերների համադրելի պարտավորություններով լիարժեք փոխարինումը դեռ չէր ներկայացվել հանրությանը։
Իշխանության հարցն այդ պատճառով այն չէ, թե արդյո՞ք Հայաստանն իրավունք ուներ վերանայելու հարաբերությունները դաշնակիցների հետ։ Իհարկե ուներ։ Հարցն այն է, թե ինչ չափելի երաշխիքներ են ստացվել դրա դիմաց, և ինչպես է ապահովվել անցումը։ Կազմակերպության մասնակցությունը կարելի է սառեցնել քաղաքական որոշմամբ։ Կայուն զսպման համակարգ ստեղծելը շատ ավելի բարդ է. դրա համար անհրաժեշտ են զինված ուժեր, ռեսուրսներ, ենթակառուցվածքներ, գործընկերների պայմանագրային պարտավորություններ և կրիտիկական պահին գործելու պատրաստակամություն։
Ռուսական ներկայության կրճատում և Արևմուտքի ընդլայնում
Հեռավորությունը բավականին նյութական արտահայտություն ստացավ։ 2024 թվականի ամռանը ռուս սահմանապահներն ավարտել են ծառայությունը «Զվարթնոց» օդանավակայանում՝ գործառույթները փոխանցելով հայկական կողմին։ 2025 թվականի հունվարից հայ սահմանապահներն ինքնուրույն վերահսկողություն են իրականացնում Իրանի հետ սահմանի «Ագարակ» անցակետում։
Ընդ որում, անհրաժեշտ է տարբերակել անցակետերում հսկողությունը և պետական սահմանի երկար հատվածների պահպանությունը. օդանավակայանի և սահմանային անցակետի փոխանցումից չի հետևում, որ ռուսական սահմանային ներկայությունն ամբողջությամբ դադարեցվել է: Եվրոպական փաստաթղթերն արձանագրում են հայ և ռուս սահմանապահների կողմից Թուրքիայի և Իրանի հետ սահմանների հատվածների համատեղ պարեկությունը 2025 թվականի հունվարից:
Միաժամանակ հայկական տարածքում ամրագրվել են եվրոպական կառույցները։ 2022 թվականի աշնանը կարճաժամկետ մոնիտորինգից հետո հայտնվեց ԵՄ քաղաքացիական առաքելությունը՝ EUMA-ն։ 2025 թվականի հունվարին նրա մանդատը երկարացվել է մինչև 2027 թվականի փետրվարի 19-ը՝ նախատեսելով ավելի քան 44 միլիոն եվրո՝ երկու տարվա համար։
2026 թվականի ապրիլին ԵՄ-ն համաձայնեցրեց ևս մեկ քաղաքացիական կառույցի՝ հուլիսի 13-ին մեկնարկած EUPM Armenia գործընկեր առաքելության ստեղծումը։ Նրա խնդիրները ներառում են կիբեռսպառնալիքներին, օտարերկրյա տեղեկատվական մանիպուլյացիաներին և անօրինական ֆինանսական հոսքերին հակազդելը։ Եվրոպական մասնակցությունն այդպիսով ընդլայնվել է սահմանի մոտ իրավիճակի դիտարկումից դեպի պետության ներքին կայունության հարցեր։
Ամերիկյան ուղղությունը նույնպես ինստիտուցիոնալ զարգացում է ստացել։ 2023 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանում անցկացվեցին Eagle Partner զորավարժությունները՝ շուրջ 85 ամերիկացի և 175 հայ զինծառայողների մասնակցությամբ։ Դրանք նվիրված էին խաղաղապահ գործողությունների նախապատրաստմանը։ 2024 թվականի հուլիսին տեղի ունեցավ հաջորդ կրկնությունը, որն ամերիկյան կողմը նկարագրեց՝ որպես ընդլայնված մասշտաբով և բովանդակությամբ։ Այս զորավարժությունները չի կարելի համարել հայ-ամերիկյան բոլոր ռազմական կապերի սկիզբը. համագործակցությունը նախկինում էլ է եղել։ Բայց Մոսկվայի հետ Երևանի հարաբերությունների վատթարացման պայմաններում դրանք ձեռք են բերել լրացուցիչ քաղաքական նշանակություն։
2025 թվականի հունվարի 14-ին Հայաստանի և ԱՄՆ արտաքին գործերի նախարարները ստորագրեցին ռազմավարական գործընկերության խարտիան։ Փաստաթղթում եվրաատլանտյան ինստիտուտներին Հայաստանի ինտեգրման խորացումը նշված է որպես փոխադարձ առաջնահերթություն։ Նախատեսվում է պաշտպանական համագործակցության ընդլայնում, զինծառայողների պատրաստում, համատեղելիության բարձրացում, սահմանապահ ծառայության և իրավապահ մարմինների բարեփոխումների աջակցություն։
Սա արդեն պաշտոնական փաստաթուղթ է, որն ամրագրում է երկարաժամկետ մերձեցման ուղղությունը։ Ընդ որում, տեքստում բացակայում է հարձակման դեպքում Հայաստանին պաշտպանելու համար ավտոմատ կերպով պատերազմի մեջ մտնելու ԱՄՆ պարտավորությունը։
Հաջորդ քայլը կատարվել է եվրոպական ուղղությամբ. 2025 թվականի մարտի 26-ին խորհրդարանն ընդունել է ԵՄ-ին Հայաստանի անդամակցության գործընթաց սկսելու մասին օրենքը։ Ազգային օրենքն ինքնին չի նշանակում անդամակցություն կամ թեկնածուի կարգավիճակ ստանալ։ Բայց դա նշանակում է քաղաքական նպատակ և ազդում է արտաքին գործընկերների ակնկալիքների վրա։ 2026 թվականին դեպի Եվրոպա շարժումը դարձավ պաշտոնական պետական կուրսի մի մասը, որը Փաշինյանը մանրամասն ներկայացնում էր Եվրոպական խորհրդարանում։
Եթե այս հաջորդականությունը համադրենք Բոլթոնի հայտարարությունների հետ, ուղղությունների համընկնումն ակնհայտ է. անվտանգության գործում Ռուսաստանի դերի նվազում, ամերիկյան և եվրոպական ներկայության ընդլայնում, ինստիտուտների վերակողմնորոշում դեպի համագործակցության նոր ձևաչափեր։
Այնուամենայնիվ, իրականացման աստիճանը տարբեր է։ Հայաստանը շարունակում է պահպանել տնտեսական և առանձին ռազմական կապերը Ռուսաստանի հետ։ Հետևաբար, ավելի ճիշտ է խոսել նախկին մոդելի խորը վերանայման, քան ավարտված խզման մասին։
Զենք․ շրջադարձի ամենաակնառու արդյունքը
Բոլթոնի ամենայուրահատուկ թեզերից մեկը վերաբերում էր սպառազինությանը։ Նա ուղղակիորեն ասում էր, որ ռուսական և ամերիկյան տեխնիկայի միջև ընտրություն կատարելիս Վաշինգտոնը կնախընտրեր ամերիկյան տեխնիկայի գնումը, որն ավելի որակյալ էր համարում։ Այս առաջարկը և քաղաքական էր, և առևտրային. զենքի մատակարարի փոփոխությունը նշանակում է պաշտպանության ոլորտում նախապատրաստման, սպասարկման, մատակարարման և երկարաժամկետ հարաբերությունների ուղիների փոփոխություն։
Հետագա տարիներին հայկական գնումների կառուցվածքն իսկապես փոխվել է։ 2024 թվականի մարտի 6-ին Անվտանգության խորհրդի այն ժամանակվա քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը հայտարարեց, որ ռազմական տեխնիկայի ձեռքբերման հարցում Ռուսաստանի մասնաբաժինը 96 տոկոսից նվազել է մինչև 10 տոկոսից պակաս։ Սա հայ պաշտոնյայի գնահատականն է, այլ ոչ թե բանակի սպառազինության մեջ մնացած ողջ ռուսական սպառազինության արժեքի ցուցանիշը։ Այնուամենայնիվ, այն բնութագրում է ներկայիս ռազմատեխնիկական համագործակցության փոփոխության մասշտաբները։ Նոր գործընկերների թվում Գրիգորյանը նշել է Հնդկաստանն ու Ֆրանսիան։
Ֆրանսիական ուղղությունը թույլ է տալիս տեսնել այս քաղաքականության կոնկրետ բովանդակությունը։ 2023 թվականի հոկտեմբերին պայմանագիր է կնքվել Thales-ի արտադրության երեք GM200 ռադիոտեղորոշիչ կայանների ձեռքբերման համար և ստորագրվել է մտադրությունների փաստաթուղթ՝ կապված Mistral կարճ հեռահարության հակաօդային պաշտպանության համակարգերի ապագա մատակարարումների հետ։
Այստեղ կարևոր է պահպանել տարբերությունը ռադարների պայմանագրի և հրթիռային համակարգերի մտադրության միջև. քաղաքական հայտարարությունը դեռ չի ապացուցում ավարտված առաքումը։ 2024 թվականի հունիսին հաջորդել է CAESAR հրետանային համակարգերի ձեռքբերման պայմանագիրը, որն ամրագրված է սպառազինությունների արտահանման մասին ֆրանսիական պաշտոնական զեկույցում։
Այսպիսով, Բոլթոնի առաջարկն իրականացվեց, ըստ էության, միայն մասամբ. ռուսական մասնաբաժինը կտրուկ նվազեց, բայց հիմնական այլընտրանքները դարձան ոչ միայն ԱՄՆ-ը, այլև Ֆրանսիան և Հնդկաստանը: Սա սկզբունքային հստակեցում է։ Հնդկական համագործակցությունը չի կարելի ավտոմատ կերպով գրանցել ամերիկյան քաղաքականության հաշվին, իսկ ցանկացած ոչ ռուսական պայմանագիր համարել Վաշինգտոնի հրահանգի կատարում։ Բայց ընդհանուր կառուցվածքը փոխվել է հենց այն ուղղությամբ, որը ցանկալի էր համարում ամերիկացի խորհրդականը. Մոսկվան կորցրել է նախկին գրեթե բացառիկ դերը նոր գնումներում։
Ի դեպ, մատակարարների բազմազանությունը կարող է նվազեցնել կախվածությունը, բայց միևնույն ժամանակ բարդացնում է լոգիստիկան և շահագործումը: Տարբեր համակարգեր պահանջում են տարբեր զինամթերք, բաղադրիչներ, մասնագետներ և սպասարկման ընթացակարգեր: Հետևաբար, հասարակությունն իրավունք ունի հարցնել ոչ միայն, թե քանի ռուսական պայմանագիր է փոխարինվել ֆրանսիական կամ հնդկական պայմանագրերով, այլև, թե որքանով է նոր տեխնիկան ներառված պաշտպանության միասնական համակարգում: Պետության համար արդյունքը պետք է լինի մարտունակությունը, այլ ոչ թե հարմար աշխարհաքաղաքական վիճակագրությունը։
Հիշողության վերանայումը՝ որպես արտաքին քաղաքական կուրսի ուղեկցում
Արտաքին քաղաքականության փոփոխությունն անխուսափելիորեն պահանջում է հրապարակային բացատրություն։ Հայկական պարագայում կարևոր դեր է խաղում «իրական» և «պատմական» Հայաստանի հակադրումը։ Դրա քաղաքական իմաստը ազգային նախագծի կենտրոնը գոյություն ունեցող պետություն և նրա միջազգայնորեն ճանաչված տարածք տեղափոխելն է։ Հայաստանի Հանրապետության զարգացման առաջնահերթությունն ինքնին բնական է։ Վեճը սկսվում է այնտեղ, որտեղ պատմական հիշողությունը, հանրային կապերը և ազգային ինստիտուտները հիմնականում դիտվում են որպես ընտրված կուրսի խոչընդոտներ։
Ցուցադրական է Փաշինյանի ուղերձը Ցեղասպանության 111-րդ տարելիցի կապակցությամբ՝ 2026 թվականի ապրիլի 24-ին։ Կառավարության ղեկավարն ընդունում էր ողբերգությունը և միաժամանակ կոչ անում թույլ չտալ, որ այն դառնա միջազգային խաղացողների պայքարի գործիք։ Նա կատարվածը կապում էր նաև միջազգային ինտրիգների մեջ հայերի ներգրավվածության հետ և հայտարարում Հայաստանի Հանրապետության 29 743 քառակուսի կիլոմետր տարածքից դուրս հայրենիքի որոնումները դադարեցնելու անհրաժեշտության մասին։ Մեկ ուղերձում միավորվեցին զոհերի հիշատակը, պատմական աղետի պատճառների բացատրությունը և ներկայիս պետական դոկտրինի հիմնավորումը։
Նման հարցադրումը զգուշություն է պահանջում։ Անհրաժեշտ է վերլուծել մեծ տերությունների գործողությունները, քաղաքական հաշվարկների սխալները և միջազգային իրավիճակը։ Բայց այս վերլուծությունը չպետք է փակի Ցեղասպանության կազմակերպիչների և իրականացնողների պատասխանատվությունը։ Երբ պետական հռետորաբանությունը հատկապես համառորեն բացատրում է, թե հայերի արտաքին որ հույսերն են սխալ եղել, առաջանում է կատարված հանցագործությունից ուշադրությունը դրա զոհերի վարքագծին շեղելու վտանգ։
Առավել ևս, որ Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումն ամրագրվեց 1990 թվականի Անկախության հռչակագրի 11-րդ կետում։ 2015 թվականի Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի համահայկական հռչակագիրը հիշողությունը կապել է միջազգային ճանաչման, ժխտմանը հակազդելու և իրավունքների պաշտպանության հետ: Սա ցույց է տալիս, որ թեման տասնամյակներ շարունակ ընկալվել է որպես պետական պատասխանատվության մաս։ Դրա բովանդակությունը չի սահմանափակվում Ծիծեռնակաբերդ ամենամյա այցելությամբ։
Ուստի ամառային դպրոցի շուրջ բանավեճը քաղաքական նշանակություն ունի նույնիսկ վիճահարույց դասախոսության հաստատված սղագրության բացակայության դեպքում: Հասարակությունը պետք է հասկանա, թե որտեղ են թարմացնում մանկավարժական մեթոդները, և որտեղ են փոխում դասավանդման իմաստը։ Ողբերգական պատմությունը բացատրելու ունակությունը՝ առանց երեխաներին վնասելու, անհրաժեշտ է: Բայց այն համատեղելի է փաստերի, պատասխանատվության և հետևանքների ճշգրիտ ներկայացման հետ: Զգույշ դասավանդման պահանջից պետք չէ մեղմել պատմական ճշմարտությունը՝ հանուն դիվանագիտական հարմարության։
Նոր կողմնորոշման գինը
Ներկայիս քաղաքականության հիմնական հակասությունը քաղաքական որոշումների տարբեր արագությունների և դրանց նյութական հիմքի ստեղծման մեջ է։ Նախկին դաշնակիցից հեռավորությունը կարելի է արագացնել հայտարարություններով, միջոցառումներին մասնակցելուց հրաժարվելով և դիվանագիտական հռետորաբանության փոփոխությամբ։ Նոր շուկաների, էներգետիկ աղբյուրների, ռազմական ենթակառուցվածքների և գործընկերների պարտավորությունների ստեղծումը ժամանակ և մեծ ռեսուրսներ է պահանջում: Քանի դեռ այդ գործընթացները տարբեր արագությամբ են ընթանում, երկիրը կրում է անցումային ծախսերը։
Եվրոպական օգնությունն ունի կոնկրետ ծավալներ. 2024-2027 թվականների կայունության և աճի ծրագիրը նախատեսում է 270 միլիոն եվրո։ Այդ միջոցները կարող են աջակցել բարեփոխումներին և առանձին տնտեսական նախագծերին։ Բայց օգնության ծրագիրը համարժեք չէ Ռուսաստանի հետ առևտրային, էներգետիկ և ենթակառուցվածքային հարաբերությունների ամբողջության փոխարինմանը։ Տարբեր գործիքները պետք է գնահատել ըստ իրենց նշանակության և իրական մասշտաբի, այլ ոչ թե միավորել «Արևմուտքը կօգնի» վերացական բանաձևի մեջ։
Անգամ եվրոպական տվյալները ցույց են տալիս, որ տնտեսական կապերի վերակառուցումը մնում է անավարտ. 2025 թվականին ԵՄ-ին բաժին է ընկել Հայաստանի ապրանքաշրջանառության 11,3 տոկոսը և արտահանման 7,9 տոկոսը։ 2026 թվականի սեպտեմբերին ԵՄ-ն ժամանակավոր միջոցներ է ձեռնարկել ռուսական առևտրային սահմանափակումներից հետո մի շարք հայկական ապրանքների մաքսատուրքերի նվազեցման ուղղությամբ։
Սա աջակցության որոշակի քայլ է, բայց շուկա մուտք գործելը դեռ պետք է վերածվի վաճառքի՝ համապատասխանության, լոգիստիկայի, հաճախորդների հետ պայմանավորվածությունների և արտադրանքի մրցունակության միջոցով։
Ուստի քաղաքականությունը պետք է գնահատել կոնկրետ արդյունքներով՝ որքանո՞վ է աճել բանակի՝ երկիրը պաշտպանելու կարողությունը, ի՞նչ պարտավորություններ են ստանձնել նոր գործընկերները, որքա՞ն ապրանք է հաջողվել վաճառել այլընտրանքային շուկաներում, ինչպե՞ս են փոխվել էներգետիկ ռիսկերը և պետական որոշման ազատության մակարդակը։ Ռուսական ազդեցության կրճատումն ինքնին չի պատասխանում այս հարցերին։ Ինքնիշխանությունը մեծանում է այն ժամանակ, երբ երկիրն ունի ավելի շատ սեփական հնարավորություններ և ավելի քիչ կրիտիկական խոցելիություններ։
Ութ տարվա ընթացքում Հայաստանն անցել է ճանապարհի զգալի մասը, որի քաղաքական ցանկալիությունը Բոլթոնը նախանշել էր դեռևս 2018 թվականին: Ռուսաստանի դերը նոր ռազմական գնումներում կտրուկ նվազել է, ՀԱՊԿ-ում մասնակցությունը սառեցվել է, ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ համագործակցությունը ստացել է նոր փաստաթղթեր, առաքելություններ և ծրագրեր: Միաժամանակ երկրի ներսում սրվել է պայքարը պատմական հիշողության և Եկեղեցու ինքնուրույնության շուրջ։
Այս գործընթացներն ունեն տարբեր պատճառներ, և դրանք մեկ հրամանի կատարման հասցնելը սխալ կլինի: Բայց դրանք միասին դիտարկելն անհրաժեշտ է. դրանք փոխում են և պետության արտաքին հենարանները, և հասարակության ներքին պատկերացումն իր մասին։
Սույն հոդվածի «Բոլթոնի պատգամներին հավատարիմ են» վերնագիրը նշանակում է ուղղությունների քաղաքական համընկնում, այլ ոչ թե հրամանների ապացուցված շղթա: Գլխավոր հարցն ուղղված է հայաստանյան իշխանությանը. ի՞նչ է ստացել երկիրն այս զուգադիպության արդյունքում: Եթե նախկին կապերը թուլացել են, նոր երաշխիքները մնում են սահմանափակ, իսկ ազգային ինստիտուտները դառնում են ներքին ճնշման թիրախ, ապա «պատմական կաղապարներից» ազատվելու խոստումը պահանջում է արդյունքների հատկապես խիստ ստուգում։ Հայաստանի ապագան պետք է հաստատվի քաղաքացիների անվտանգությամբ, բարեկեցությամբ և ազատությամբ՝ առանց սեփական հիշողության արժեզրկմանը նախապես համաձայնելու պահանջի։
ԱՐԹՈՒՐ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
fondsk.ru
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
—
Disclaimer: This article was contributed and translated into English by Emil Lazarian. While we strive for quality, the views and accuracy of the content remain the responsibility of the contributor. Please verify all facts independently before reposting or citing.
Direct link to this article: https://www.armenianclub.com/2026/10/27/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d6%83%d5%a1%d5%b7%d5%ab%d5%b6%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d6%85%d6%80%d5%b8%d6%84%e2%80%a4-%d5%a2%d5%b8%d5%ac%d5%a9%d5%b8%d5%b6%d5%ab-%d5%ba%d5%a1/
