Հոկտեմբեր 6, 2026
168TV-ի «Դիպլոմատ» հաղորդաշարի հյուրն աշխարհահռչակ տնտեսագետ, կայուն զարգացման ոլորտի համաշխարհային առաջնորդ և Կոլումբիայի համալսարանի «Երկրի ինստիտուտի» (Earth Institute) տնօրեն, պրոֆեսոր Ջեֆրի Սաքսն է:
– Պրոֆեսոր, մեր վերջին զրույցից ամիսներ են անցել, և աշխարհաքաղաքական իրավիճակն էլ ավելի է սրվել: Կցանկանայի անդրադառնալ մի քանի առանցքային ճակատների: Առաջինը, խոսենք Ուկրաինայից` հաշվի առնելով հանգամանքը, որ վերջին օրերին Ռուսաստանը բավականին ցավոտ հարվածներ հասցրեց Ուկրաինային, և տեղեկություններ ստացվեցին, որ Թրամփը Զելենսկու հետ հանդիպման ժամանակ նրան ուղարկել է Մոսկվա բանակցությունների նպատակով: Ըստ Ձեզ՝ ի՞նչ է սպասվում Ուկրաինային: Դուք արդյո՞ք շարունակում եք պնդել, որ Ռուսաստանը հաղթում է պատերազմում՝ հատկապես հաշվի առնելով տարբեր առաջարկներն ու նախագծային փաստաթղթերը, որոնք ժամանակ առ ժամանակ հայտնվում են սեղանին:
– Դե գիտեք, ես կարծում եմ՝ Ուկրաինայում մեզ խաղաղություն է անհրաժեշտ՝ հիմնված որոշակի հստակ սկզբունքների վրա: Ուկրաինան պետք է լինի չեզոք: Այն չպետք է անդամակցի ՆԱՏՕ-ին, քանի որ դրան դեմ է Ռուսաստանը, և դա, անկեղծ ասած, սպառնալիք է նրա համար: Ուկրաինայի անվտանգությունը պետք է կառուցվի հենց այս չեզոքության վրա, բայց այդ անվտանգությունը պետք է ներառական լինի ողջ տարածաշրջանի համար՝ հավասարապես ընդգրկելով Եվրոպան, Ուկրաինան և Ռուսաստանը: Ուստի ես կողմնակից եմ չեզոքությանը, ՆԱՏՕ-ի ընդլայնման դադարեցմանը, զինադադարին, ինչպես նաև բոլոր կողմերի այն հանձնառությանը, որ սահմանների որևէ փոփոխություն չպետք է արվի ուժի կիրառման միջոցով, այլ միայն դիվանագիտական ճանապարհով: Բացի այդ, շփման գիծը պետք է ապառազմականացվի, որպեսզի երկու կողմերն էլ հետ քաշեն իրենց զորքերը, և մարդիկ կարողանան առանց վախի, որոշակի անվտանգությամբ ու ապահովությամբ վերադառնալ իրենց բնականոն կյանքին:
– Կա՞ արդյոք հնարավորություն, որ պատերազմը շուտով ավարտվի:
– Դե, հնարավոր է, որ պատերազմը շուտով ավարտվի, բայց դինամիկան հակառակ ուղղությամբ է գնում, քանի որ Զելենսկու կառավարությունն ասում է, որ իր նպատակների հարցում զիջումներ չկան, և միևնույն ժամանակ՝ Ռուսաստանն ունի հրթիռային ուժի, անօդաչու թռչող սարքերի (ԱԹՍ) ուժի, գետնի վրա՝ հետևակային մարդկային ուժի գերակայություն: Ուստի, ես չեմ տեսնում, որ ռազմաճակատում իրավիճակն Ուկրաինայի օգտին է: Ուկրաինայի համար հաջող ռազմական ելք չեմ տեսնում: Կարծում եմ՝ եթե պատերազմը շարունակվի, Ուկրաինայի համար սա չափազանց ծանր ու ցավոտ ձմեռ է լինելու: Հենց սա է պատճառը, որ հորդորում եմ դադարեցնել պատերազմը՝ այն հանգուցալուծելով Ուկրաինայի չեզոքության վրա հիմնված քաղաքական կարգավորմամբ: Իմ խորին համոզմամբ՝ սա է առաջ շարժվելու խելամիտ ու բանական առաջընթացի ուղին, որը կապահովի բոլոր կողմերի անվտանգությունն ու կպաշտպանի մարդկային շահերը:
– Պրոֆեսոր, դիտարկելով Ռուսաստանի և Եվրոպայի միջև ներկա հարաբերությունների դինամիկան, տեսնո՞ւմ եք արդյոք լարվածության թուլացման և դիվանագիտության վերադարձի նշաններ, թե՞ գնում ենք դեպի ավելի մեծ առճակատում և պատերազմի հնարավոր ընդլայնում՝ Ուկրաինայի սահմաններից դուրս:
– Մենք, անկասկած, գնում ենք դեպի պատերազմի հավանական ընդլայնում, բայց դա կլինի պատերազմի կործանարար ընդլայնում: Եվրոպայում շատ է խոսվում պատերազմի մասին՝ պատերազմ Ռուսաստանի հետ, պատերազմ մինչև 2029 թվականը, պատերազմ 2027 թվականին… Սա այնպիսի խոսակցություն է, որով Եվրոպան զբաղվել է իր ողջ պատմության ընթացքում՝ վերջում հայտնվելով արյունահեղության մեջ: Եվրոպան պատերազմների շատ վատ պատմություն ունի:
Պատերազմի մասին հեշտությամբ են խոսում, հետո՝ հսկայական տառապանքներ կրում: Ես այնքան էլ տպավորված չեմ դարերի ընթացքում եվրոպական պետական կառավարման վարքագծով: Այն մեկը մյուսի հետևից դժբախտություններ է բերել: Այս եվրոպացիները պետք է խելքի գան: Նրանք չափազանց հեշտությամբ են խոսում պատերազմի մասին և չեն հասկանում, թե ինչ հետևանքներ է դա ունենալու:
– Պրոֆեսոր, քանի որ պետք է հակիրճ լինենք, թույլ տվեք անցնել Իրանին: Իրավիճակը շարունակում է մնալ խիստ բարդ: Իրանը շարունակում է ազդարարել դիվանագիտական լուծում գտնելու իր պատրաստակամության մասին, մինչդեռ Վաշինգտոնը պահպանում է՝ ինչպես ռազմական, այնպես էլ՝ տնտեսական ճնշումը: Ըստ Ձեզ՝ ո՞ւր է գնում իրավիճակը, և ինչի՞ է իրականում փորձում այս փուլում հասնել Միացյալ Նահանգներն Իրանի նկատմամբ իր ռազմավարությամբ:
– Միացյալ Նահանգները փորձում է հասնել գերիշխանության: Իրանը Միացյալ Նահանգների վասալ պետությունն էր 1953-ից մինչև 1979 թվականը: Իրանական հեղափոխությունից հետո Իրանն այլևս վասալ պետություն չէր, բայց ամերիկյան իշխանական կառույցը կարճ հիշողություն չունի: ԱՄՆ-ը դժգոհում է այն փաստից, որ Իրանը դուրս եկավ ամերիկյան կայսերական վերահսկողությունից, և նա ցանկանում է Իրանին ետ բերել: Սա շատ հստակ է: Իրանն ունի ԱՄՆ-ի այդ պահանջին դիմադրելու կարողություն, բայց մեծ գնով իր և իր հարևանների համար: Միևնույն ժամանակ, Միացյալ Նահանգները տառապում է իշխանության մոլուցքով:
Թրամփը ցանկանում է գերիշխանություն: Թրամփը ցանկանում է վերահսկողություն հաստատել Իրանի նկատմամբ: Նա այդպես է ասել: Նա ասել է, որ կմտածի Իրանը ոչնչացնելու մասին: Սրանք շատ տգեղ բաներ են:
Այս պատերազմը Միացյալ Նահանգների կողմից սանձազերծված ագրեսիայի պատերազմ է՝ Իրանին ամերիկյան կայսրություն վերադարձնելու համար: Ես ընդհանրապես չեմ սատարում այս պատերազմը: Կարծում եմ՝ սա հսկայական, չափազանց մեծ սխալ էր, որը շատ թանկ նստեց՝ ինչպես Իրանի ժողովրդի, այնպես էլ՝ ամբողջ աշխարհի մարդկանց վրա:
– Պրոֆեսոր, ամիսներ առաջ դուք Հայաստանին խորհուրդ էիք տալիս հեռու մնալ խոշոր տերությունների աշխարհաքաղաքական խաղերից: Այնուամենայնիվ, Հայաստանն ավելի հստակորեն է շարժվում դեպի արևմտյան օրակարգ, Հայաստանը ցանկանում է դիմել ԵՄ անդամակցության համար, թեև Եվրասիական տնտեսական միությունից ստանում է շոշափելի տնտեսական օգուտներ: Հիշեցնեմ, որ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը կոշտ ընտրության առաջ է կանգնեցրել Հայաստանին՝ կա՛մ մնում եք Եվրասիական տնտեսական միությունում, կա՛մ շարժվում եք դեպի ԵՄ, անընդունելի է երկու աթոռի վրա նստելու քաղաքականությունը: Հայաստանի նման փոքր երկրի համար ի՞նչ ռիսկեր է ստեղծում այս ընտրությունը: Ի՞նչ պետք է ակնկալի Հայաստանը, եթե ՀՀ իշխանությունները շարժվեն դեպի ԵՄ անդամակցություն:
– Հայաստանը պետք է շատ, շատ զգույշ լինի: Նայեք քարտեզին և դատողություն արեք: ԱՄՆ-ը չի փրկելու Հայաստանին, թեև հայերը կարող են այդպես կարծել: Եվրամիությունը չի փրկելու Հայաստանին, թեև հայերը կարող են նման հույսեր ունենալ: Զգո՛ւյշ եղեք: Դուք գտնվում եք Կովկասյան տարածաշրջանում: Դուք մոտ եք բազմաթիվ տարածաշրջանային տերությունների՝ Թուրքիային, Իրանին, Ռուսաստանին: Դուք ունեք բարդ օրակարգեր ունեցող հարևաններ:
Հավատալ, որ ԵՄ-ն կփրկի Հայաստանին, կներեք, բայց դա, ցավոք սրտի, ավելի շատ ցանկություն է, քան իրականություն, և ռազմավարական առումով մտածել, թե ԱՄՆ-ը կփրկի Հայաստանին, ճիշտ այն է, ինչին հավատում էր Ուկրաինան՝ «Լավ, մենք կռվելու ենք, որովհետև Միացյալ Նահանգները պաշտպանում է մեզ»: Պարզապես զգույշ եղեք: Հայաստանը պետք է խաղաղ ապրի իր հարևանների հետ: Դա պետք է լինի ամենաբարձր առաջնահերթությունը:
Հայաստանը մեծ քաղաքակրթություն է, ոչ միայն պարզապես երկիր, որպես քաղաքակրթություն՝ Հայաստանը սկիզբ է առնում միգուցե 10,000 տարի առաջ: Եղե՛ք զգույշ, եղե՛ք խելամիտ և մի՛ հավատացեք, թե հրաշքները գալիս են աշխարհի մյուս ծայրից: Միացյալ Նահանգներն ամբողջովին տարված է այլ գործերով ու հարցերով: Այն գերծանրաբեռնված է: Անշուշտ, կան ամերիկահայեր, որոնցով մենք հիանում ենք, բայց նրանք մեր երկրի մի փոքրիկ մասն են կազմում, և ամերիկացիների մեծ մասը գաղափար անգամ չունի, թե որտեղ է գտնվում Հայաստանը, և, ցավոք, չի էլ իմանալու։ Այնպես որ, զգույշ եղեք: Սա է իմ հիմնական խորհուրդը ձեզ:
– Պրոֆեսոր, Ձեզ համար պա՞րզ է, թե ինչո՞ւ է Հայաստանը ձգտում դիմել ԵՄ անդամակցության համար՝ հաշվի առնելով, թե որքան դժվար և հեռավոր է թվում իրական անդամակցությունը, և ինչ տնտեսական ու քաղաքական ռիսկեր է սա առաջացնում Հայաստանի համար:
– Դե, կարծում եմ՝ Հայաստանը ԵՄ անդամակցությունը դիտարկում է որպես մեծ մրցանակ, մի բան, որը կփրկի Հայաստանին, միգուցե կփրկի Հայաստանին Ռուսաստանից կամ այլ փորձանքներից: Բայց սա այնպիսի պատրանք է, որը համակում է գրեթե ցանկացած երկրի քաղաքականությունը, թե կա ինչ-որ կախարդական փայտիկ՝ հարևանությունը կամ բոլոր բարդությունները փոխելու համար:
Հայաստանն ապրում է աշխարհի ամենաբարդ ռեգիոններից մեկում, որը հազարավոր տարիներ շարունակ եղել է ամենավիճարկվող վայրերից մեկը: Անկասկած, դուք ունեք հզոր հարևաններ, սակայն դրանից բնավ չի բխում, թե Միացյալ Նահանգները կամ Եվրոպան ինչ-որ կերպ փրկիչ են լինելու Ձեզ համար: Պարզապես զգույշ եղե՛ք:
Իհարկե, փորձեք լավ հարաբերություններ ունենալ Եվրոպայի և Միացյալ Նահանգների հետ. ես դեմ չեմ դրան, բայց մի՛ մտածեք, թե դա ինչ-որ կերպ անվտանգություն է ապահովում Հայաստանի համար Ռուսաստանի, Թուրքիայի կամ Իրանի դեմ, կամ, որ այն բավարարում է Հայաստանի կարիքները Կենտրոնական Ասիայի կամ Չինաստանի հետ միջազգային հարաբերություններում: Միջավայրն իր էությամբ բարդ է, և այն չի լուծվելու որևէ կախարդական փայտիկով:
Ես կարծում եմ, որ Հայաստանի համար ամենակարևոր հարաբերությունները ձեր սեփական հարևանների հետ են՝ ունենալ խաղաղություն, ընդհանուր տնտեսական ռազմավարություն և Միջին միջանցք, որում Եվրոպայի և Չինաստանի միջև առևտուրը կարող է արդյունավետորեն տեղի ունենալ, և որում Հայաստանը կարող է տնտեսական հարաբերություններում նայել Արևելք, Արևմուտք, Հյուսիս և Հարավ: Հայաստանը պետք է առևտուր անի Ռուսաստանի հետ, պետք է առևտուր անի Իրանի հետ, պետք է առևտուր անի Չինաստանի հետ և պետք է առևտուր անի Եվրոպայի հետ: Հայաստանը չպետք է ընտրի միայն մեկին, որովհետև դա խելամիտ չի լինի:
– ՀՀ տարածքում ձևավորվելիք «Թրամփի ուղի»-ն ԱՄՆ ներկայություն կստեղծի Հայաստանում՝ Իրանի անմիջական հարևանությամբ, ինչի պատճառով էլ Թեհրանը երաշխիքներ է պահանջում Հայաստանի իշխանություններից։ Թույլ տվեք հարցը կոշտ ձևակերպել. արդյո՞ք Հայաստանի նման երկիրը կարող է իրատեսորեն թույլ չտալ Միացյալ Նահանգներին օգտագործել իր ներկայությունը Հայաստանում՝ ընդդեմ Իրանի։
– Իհարկե ոչ: Միացյալ Նահանգները Հայաստանը դիտարկում է որպես ամերիկյան ուժի գործիք, այլ ոչ թե որպես ինքնանպատակ։ Դրա համար նույնիսկ կա մի տգեղ բառ կամ տերմին, որը կոչվում է «աշխարհաքաղաքական հենակետ» (geopolitical pivot): Սա մի բառ է, որը Բժեզինսկին օգտագործում էր 1990-ականներին՝ նկատի ունենալով մի վայր, որը Ամերիկային չի հետաքրքրում, բայց որն օգտագործում է։ Այն օգտագործում է Ռուսաստանին կամ Իրանին թուլացնելու համար։ Ուկրաինան էլ էր նրա ցանկում, իրականում Ադրբեջանը ևս նրա այդ ցանկում էր, որովհետև Միացյալ Նահանգները Հարավային Կովկասը միշտ դիտարկել է որպես Ռուսաստանին կամ Իրանին մարտահրավեր նետելու վայր։
Ամենայն հարգանքով, բայց ասեմ՝ ցանկացած ճանապարհ, որի վրա Միացյալ Նահանգների նախագահը ցանկանում է դնել իր սեփական անունը, պետք է ընդունել որպես ԱՀԱԶԱՆԳ: Մենք երբեք չպետք է ունենանք մի նախագահ, ով իր անունն է դնում որևէ բանի վրա։ Սա ամբողջությամբ հակասում է քաղաքականության ողջամտությանը։ Եվ որ Հայաստանն ասի՝ մենք կունենանք «Թրամփի ուղի՞»… Աստված իմ, երբ Թրամփն ագրեսիվ պատերազմ է սանձազերծել Իրանի դեմ, ինչպե՞ս կարելի է ակնկալել, թե Իրանը գոհ կլինի «Թրամփի ուղուց»:
Մի մարդ, ով հայտարարում է, թե մտածում է Իրանը երկրի երեսից ջնջելու մասին: Ինչո՞ւ պետք է Հայաստանը կամավոր ներքաշվի նման իրավիճակի մեջ: Դա պարզապես անհավանական միամտություն կլինի:
Եվ պարոն Թրամփի ամբողջ մտածելակերպը, երբ նա ուզում է իր սեփական անունը դնել այդ ճանապարհի վրա… ո՞ւմ տեղն է նա իրեն դրել, ո՞վ է նա իրեն երևակայում՝ թագավոր Դոնա՞լդ: Դա այնքան տարօրինակ է, այնքան արտառոց: Իմ տեսանկյունից՝ դա ուղղակի զզվելի է։ Որպես ամերիկացի քաղաքացի՝ ես չեմ ուզում, որ իմ սեփական նախագահը վարվի միապետի, կայսրի կամ շահի պես: Ես ուզում եմ, որ իմ նախագահը գործի որպես սահմանադրական գործիչ: Եվ եթե Հայաստանում տեսնում եք, որ Միացյալ Նահանգների նախագահը ցանկանում է իր սեփական անունը դնել ինչ-որ բանի վրա, ու հետո էլ 99 տարվա իրավունք վերցնել դրա նկատմամբ… Դուք կատակո՞ւմ եք: Հերիք է, խնդրում եմ, եկեք հասուն մարդկանց պես մտածենք, անկեղծորեն, հատկապես, եթե սիրում ենք Հայաստանը, ինչպես որ ես եմ սիրում:
– Այսինքն՝ Դուք կարծում եք, որ «Թրամփի ուղին» աշխարհաքաղաքակա՞ն նախագիծ է։ Այն տնտեսապես շահութաբեր և կենսունակ նախագիծ չի՞ լինի Հայաստանի համար, քանի որ Հայաստանի իշխանությունները պնդում են, թե դրանից բազմաթիվ օգուտներ ենք ստանալու։
– Դե, առաջին բանը, որ նրանք պետք է հարցնեն, այն է, թե ինչո՞ւ է դրա վրա Թրամփի անունը, որովհետև հասուն մարդիկ իրենց այդպես չեն պահում։ Այնպես որ, սա առաջին հարցն է, որը ես կտայի։
– Այսինքն՝ Դուք շահութաբեր առևտրի որևէ հեռանկար չե՞ք տեսնում։
– Ես տեսնում եմ, որ Միացյալ Նահանգները դաժան ագրեսիայի պատերազմ է սանձազերծել ձեր հարևանի դեմ: Այն դեռևս գտնվում է այդ պատերազմի մեջ։ Թրամփը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ամբիոնից հայտարարել է, որ ինքը դժվարին որոշում ունի. արդյոք նա պետք է Իրանը մեծ տերությո՞ւն դարձնի, թե՞ ոչնչացնի այդ երկիրը։ Ես կցանկանայի, որ Հայաստանի ժողովուրդն ինքն իրեն հարց տա՝ արդյո՞ք սա է ձեր դաշնակիցը։ Արդյո՞ք սա նա է, ում հետ դուք կապում եք ձեր ապագան: Սա այն հարցն է, որը ես կբարձրացնեի:
– Պրոֆեսոր, մի քանի ամիս առաջ ձեր հարցազրույցներից մեկում նշել էիք, որ ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը (ԿՀՎ) խաղեր է խաղում Հարավային Կովկասում և Հայաստանում։ Ի՞նչ նկատի ունեիք՝ դա ասելով, և ո՞րն է այդ վարչության նման գործունեության նպատակը։ Հիշեցնեմ, որ չորս տարի առաջ ԿՀՎ-ի նախկին տնօրեն Ուիլյամ Բըրնսն այցելել էր Հայաստան։ Այցը լայնորեն քննարկվեց, և միգուցե հենց այդ այցն էր, որ ուժեղացրեց ԿՀՎ-ի գործունեությունը Հայաստանում։
– Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների արտաքին քաղաքականությունն այն է, ինչը կոչվում է գերակայության, գերիշխանության կամ հեգեմոնիայի արտաքին քաղաքականություն: ԱՄՆ-ը այն գաղափարն ունի, որ պատերազմի մեջ է Ռուսաստանի և Չինաստանի դեմ, և, որ ինքը պետք է գերիշխի այդ երկու տերությունների նկատմամբ։ Եվ այդ նպատակին հասնելու համար ԱՄՆ-ը օգտագործում է հիբրիդային պատերազմի գործիքը, կիրառում է տնտեսական պատժամիջոցներ, օգտագործում է սպառնալիքներ, կաշառք և ռեժիմի փոփոխության գործողություններ: Այն միջամտում է այլ երկրների ընտրություններին, ռազմական բազաներ է տեղադրում աշխարհի 80 երկրներում և գնում պատերազմների, ինչպես Իրանի դեպքում՝ սկսված փետրվարի 28-ից:
Այսպիսով, սա հիբրիդային պատերազմ է՝ տնտեսական, ռազմական, բացահայտ, գաղտնի և ֆինանսական բաղադրիչներով։ Եվ, անշուշտ, ԿՀՎ-ն գործում է ձեր ողջ տարածաշրջանում և ամբողջ աշխարհում։ Եվ դա ամերիկյան արտաքին քաղաքականության գլխավոր ուժն է, որովհետև ԱՄՆ-ի նման կայսրության համար շատ ձեռնտու և հարմար է ունենալ սեփական կառավարության ստվերային՝ գաղտնի հատված: Այն, ճիշտ է, իրականում այնքան էլ գաղտնի չէ. բոլորն էլ տեսնում են դրա գործունեությունը, բայց պաշտոնապես ամեն ինչ հերքվում է նրանց կողմից: Ոչ ոք չի վերահսկում այն, ոչ ոք բացահայտ չի ասում, թե կոնկրետ ինչով է զբաղված ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը։ Այն հանրային դարձնելու կարիք էլ չկա, քանի որ այնտեղ ամեն ինչ խիստ գաղտնի է: Իսկ եթե հանկարծ ինչ-որ մեկը գաղտնազերծի տեղեկատվությունը, նրան մեծ գլխացավանքներ են սպասվում, մեծ խնդիրների մեջ է հայտնվում:
Ես որևէ ներքին տեղեկատվություն չունեմ։ Հավատացեք, ես պարզապես դրսից եմ հետևել սրան արդեն 50 տարի։ Բայց սա ամենուր տարածված երևույթ է: Եվ, բնականաբար, Հարավային Կովկասը վաղուց Միացյալ Նահանգների կողմից դիտարկվում է որպես ձեր հարևանների դեմ ուղղված ռազմավարական գործողությունների թատերաբեմ՝ ոչ թե Հայաստանի համար, այլ գլխավորապես Ռուսաստանի կամ Իրանի դեմ պայքարելու նպատակով:
– Պրոֆեսոր, քանի որ մենք 20 րոպե ունենք, եզրափակելով մեր զրույցը՝ կցանկանայի անդրադառնալ հայ հասարակությանը հուզող խորը մարդկային ողբերգությանը: Ե՛վ հայկական, և՛ երբեմն ադրբեջանական ղեկավարությունը խոսում է տարածաշրջանում ձևավորվող խաղաղության մասին։ Ըստ Ձեզ, ինչպե՞ս կարող ենք անկեղծորեն խոսել խաղաղության մասին, երբ տասնյակ հայ գերիներ, Լեռնային Ղարաբաղի ռազմական և քաղաքական ղեկավարությունն անօրինական կերպով պահվում են Բաքվի բանտում, երբ Բաքվի կողմից Հայաստանի նկատմամբ ճնշում է գործադրվում Սահմանադրությունը փոխելու համար, երբ պատմական նարատիվները, մեր ինքնությունն է խեղաթյուրվում նրանց կողմից, արշավ է հրահրվում հայկական եկեղեցու դեմ, երբ հակահայկական հռետորաբանությունն ու ատելության խոսքը շարունակվում են։ Իրական խաղաղությունն այս տե՞սքն ունի:
– Ոչ, խաղաղությունն այդպիսի տեսք չունի: Խաղաղությունն իրականում կարող է ծնվել միայն տարածաշրջանում համագործակցության միջոցով։ Ինչպես ասացի, և ինչպես գիտի Հայաստանում յուրաքանչյուր ոք, դուք 10,000 տարի շարունակ գտնվել եք հարուստ քաղաքակրթության կենտրոնում՝ լինելով աշխարհի ամենահին մշակույթներից մեկը։ Բայց դա գեղեցիկ տարածաշրջան է, և երկար ժամանակ խոշոր կայսրությունների կողմից այն պայքարի առարկա՝ կռվախնձոր է դարձել։
Կարծում եմ, որ գոյություն ունի ընդհանուր շահ. իրականում Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի ընդհանուր շահն է՝ անընդհատ չօգտագործվել դրսի կայսրությունների կողմից՝ ոչ Միացյալ Նահանգների, ոչ Ռուսաստանի, ոչ Իրանի, ոչ էլ այլ երկրների կողմից, այլ պետք է լինել անկախ, ինքնիշխան երկրներ: Հարցն այն է, թե ինչպես հասնել դրան։ Ես չեմ հավատում, թե դա պետք է արվի խաղեր խաղալով՝ ասելով՝ «Օ՜, հիմա մենք Եվրոպա ենք», «Օ՜, հիմա Միացյալ Նահանգներն է մեր դաշնակիցը», «Օ՜, հիմա մենք «Թրամփի ուղի» ունենք»։ Սա չի ապահովելու ձեր ապագան։
Այն, ինչը կարող է ապահովել ձեր ապագան, հարևանների հետ դիվանագիտությունն է։ Կարծում եմ, որ կա վեց երկիր, որոնք վճռորոշ են այդ դիվանագիտության մեջ. իհարկե, Հարավային Կովկասի երեք երկրները՝ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը, և երեք խոշոր հարևանները՝ Թուրքիան, Ռուսաստանը և Իրանը։ Նրանցից ոչ մեկը չի գնալու։ Նրանցից ոչ մեկին չի կարող մի կողմ հրել Միացյալ Նահանգները կամ Ռուսաստանը: Մենք չենք ուզում, որ Հայաստանը դառնա պատերազմական գոտի՝ ունենալով «Թրամփի միջանցք» կոչվող մի բան, այն էլ՝ Աստված իմ, երբ Թրամփը պատերազմի մեջ է Իրանի հետ. խնդրում եմ, զգույշ եղեք:
Այնպես որ, նստեք, վարեք դիվանագիտություն, գիտնականների փոխանակում արեք, երիտասարդների փոխանակումներ, մշակութային միջոցառումներ, մարզական միջոցառումներ անցկացրեք։ Փորձեք գտնել խաղաղ կյանք հանուն ապագայի առաջ շարժվելու համար, բայց արեք դա հարևանների հետ միասին և հույս մի՛ դրեք 5000 կամ 10 000 մղոն հեռավորության վրա գտնվող ինչ-որ հրաշքի վրա։ Դա տեղի չի ունենա։
– Պրոֆեսոր, ըստ Ձեզ, ինչո՞ւ մեր գերիները դեռևս ազատ չեն արձակվում։
-Ես չգիտեմ, և ես ներգրավված չեմ դրանում: Բայց ձեր տարածաշրջանում մեծ լարվածություն կա: Իսկ նրանց ազատ արձակման հասնելու ձևն այդ լարվածությունը նվազեցնելն է: Դա դժվար աշխատանք է: Դա նշանակում է շատ երկխոսություն, ակտիվ դիվանագիտություն: Այն չի լուծվի ԱՄՆ-ի կամ ԵՄ-ի լծակների միջոցով: Այն պետք է լուծվի հենց ձեր սեփական հարևանության շրջանակում:
– Այսինքն՝ կարծում եք, որ խնդիրները պետք է լուծվեն մեր տարածաշրջանում՝ տարածաշրջանային պետությունների կողմի՞ց:
– Ճիշտ այդպես: Սա է հիմնական բանալին։
– Պրոֆեսոր, շնորհակալություն մեզ հյուրընկալվելու համար:
—
Disclaimer: This article was contributed and translated into English by Chakhmakhchian Vatche. While we strive for quality, the views and accuracy of the content remain the responsibility of the contributor. Please verify all facts independently before reposting or citing.
Direct link to this article: https://www.armenianclub.com/2026/10/06/168-%d5%b1%d5%a5%d5%a6-%d5%ad%d5%a1%d5%a2%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a5%d5%b6-%d5%b8%d5%b9-%d5%b8%d6%84-%d5%b9%d5%ab-%d5%a3%d5%a1%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d6%85%d5%a3%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6/