Սեպտեմբեր 23, 2026
Երևանում մեկնարկեց ԱՊՐԻ Արմենիա վերլուծական կենտրոնի տարեկան համաժողովը՝ «Ուրվագծելով փոփոխության ճարտարապետությունը» խորագրի ներքո։ Միջոցառման քննարկումների առանցքում Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ամենաակտուալ ուղղություններն են:
Համաժողովի առաջին հատվածում «Հայաստան-Իրան հարաբերությունների վերափոխումը փոփոխվող ռազմավարական միջավայրում» վերտառությամբ պանելային քննարկմանը մասնակցեցին ՀՀ-ում Իրանի Իսլամական Հանրապետության դեսպան Խալիլ Շիրղոլամին և Քաղաքական և միջազգային հետազոտությունների ինստիտուտի (IPIS) գլխավոր տնօրեն, իրանցի վերլուծաբան Ալիրեզա Խոդա Ղոլիպուրը՝ APRI-Հայաստան գիտահետազոտական կենտրոնի փորձագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, միջազգայնագետ, իսրայելագետ Սերգեյ Մելքոնյանի համակարգմամբ: Բանախոսներն անդրադարձան Մերձավոր Արևելքում և Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերին, իրանական կողմի դիրքորոշմանը և տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային նախագծերին:
Սերգեյ Մելքոնյանը նշեց, որ Մերձավոր Արևելքում անվտանգային ճարտարապետությունը փոխվում է, և այս գործընթացը դեռևս ավարտված չէ: «Եվ մենք տեսնում ենք, որ Միացյալ Նահանգներն ունեն Մերձավոր Արևելքում իրենց ներկայությունը կրճատելու մտադրություն: Ի հայտ է եկել Մեքքայի դաշինքը (Mecca Alliance): Այսպիսով, ի՞նչ տեղ է տեսնում Իրանն իր համար այս նոր կոնֆիգուրացիայում, և արդյո՞ք Իրանի և նրա հարևանների միջև հարաբերությունների կարգավորումն այժմ առաջնահերթություն է»,- նման հարց ձևակերպեց վերլուծաբանը:
Ալիրեզա Խոդա Ղոլիփուրը պատասխանեց, որ ԱՄՆ-ի անօրինական, չհրահրված հարձակումից, Իրանի դեմ սանձազերծված ագրեսիայից հետո Իրանը փորձել է ոչ միայն պաշտպանվել, այլև կանխել ապագայում Իրանի դեմ նմանատիպ ագրեսիաների կրկնությունը:
Նրա որակմամբ, Իրանի դեմ ագրեսիան եղել է կործանարար, եղել է տրանսֆորմացնող, եղել է տեղեկատվական և ձևավորող։ «Ակնհայտ է, որ այն կործանարար էր ոչ միայն Իրանի, այլև տարածաշրջանի և Միացյալ Նահանգների համար: Այն տրանսֆորմացնող էր, քանի որ փոխում է շատ ու շատ պատկերացումներ, շատ ընկալումներ Իրանի, տարածաշրջանի վերաբերյալ: Այն ինֆորմատիվ էր մեր հարևանների համար այն առումով, որ հնարավոր չէ ձեր անվտանգությունը արտապատվիրակել (outsource) արտաքին ուժերին: Դուք պետք է ավելի շատ կենտրոնացած լինեք տարածաշրջանի, տարածաշրջանային դերակատարների դերի վրա, և սա եղել է ձևավորող:
Փաստորեն, սա շատ կարևոր շրջադարձային կետ է մեր տարածաշրջանում՝ պարզապես սկսելու տարածաշրջանում անվտանգության նոր կարգավորումների գործընթացը: Մենք կապի մեջ ենք եղել մեր հարևանների հետ: Մենք նրանց հետ շատ ուղղակիորեն խոսում ենք տարածաշրջանում ապագա անվտանգային կարգավորումների մասին: Մենք հավատում ենք, որ տարածաշրջանում ամեն ինչ փոխվել է, և ընդհանրապես հնարավոր չէ վերադառնալ նախապատերազմական իրավիճակին որևէ ճակատում: Այսպիսով, Իրանի դեմ ագրեսիայի այս ձևավորող կողմը շատ կարևոր է։
Կարծում եմ՝ սա կարող է լինել շատ կարևոր և վճռորոշ պահ տարածաշրջանի համար: Մենք հավատում ենք, որ սա տարածաշրջանի ներսում ճշմարտության պահն է, և բոլորը պետք է առերեսվեն այն ամենին, ինչ արել են տասնամյակներ շարունակ տարածաշրջանում: Այսպիսով, սա, ինչպես ասացի, շատ կրիտիկական պահ է, և մենք հավատում ենք, որ այն կարող է մեկնարկային կետ հանդիսանալ տարածաշրջանային դերակատարների համար՝ այս հարցում կառուցողական դեր խաղալու համար»,- մեկնաբանեց իրանցի վերլուծաբանը:
Նրա խոսքով, Իրանը միշտ էլ կարևորել է Հարավային Կովկասը և իր հարևաններին Իրանի հյուսիսային հատվածում: Սակայն, նրա խոսքով, տարիներ շարունակ եղել է որոշակի թյուրըմբռնում, որ Հարավային Կովկասն այս տարածաշրջանի միջտարածաշրջանային մի մասն է, ինչը ճիշտ ըմբռնում չէ: Նրա պնդմամբ, ռեգիոնի, Հայաստանի կարևորությունն աճել է Իրանի դեմ վերջին ագրեսիայից հետո: «Դա նշանակում է, որ Իրանի կենտրոնացումը Կենտրոնական Ասիայի և Հարավային Կովկասի վրա այժմ ավելին է, քան նախկինում, և դա պայմանավորված է ոչ միայն Իրանի դեմ վերջին ագրեսիայով, այլև սկսվել է մի քանի տարի առաջ՝ ղարաբաղյան Երկրորդ պատերազմից և դրա հետևանքներից հետո:
Ռուսաստանի ազդեցության նվազումը՝ Ուկրաինային ներգրավվածության պատճառով, Թուրքիայի ազդեցության աճը՝ նոր դերի շնորհիվ, որը Թուրքիան սահմանում է իր համար, ինչպես նաև Արևմուտքի ավելի մեծ ներգրավվածությունն այս տարածաշրջանում: Հետևաբար, շատ կարևոր է հասկանալ այս ողջ տարածաշրջանային դինամիկան՝ Հարավային Կովկասի նկատմամբ Իրանի քաղաքականության ճիշտ և ավելի լավ ըմբռնում ունենալու համար»,- ասաց նա:
Սերգեյ Մելքոնյանը հարց ուղղեց նաև դեսպան Շիրղոլամիին, ասելով, թե ինչպե՞ս փոխվեց Իրանի դիրքորոշումը ԹՐԻՓՓ նախագծի նկատմամբ, հատկապես նոր լայնածավալ պատերազմից հետո, որը դեռևս չի ավարտվել: ՀՀ-ում Իրանի դեսպան Խալիլ Շիրղոլամին ասաց, որ Իրանի տեսլականի հիմնական հայեցակարգերն այս կոնկրետ տարածաշրջանում հետևյալն են. առաջինը՝ Իրանը կարծում է, որ ստատուս-քվոն, տարածաշրջանում առկա իրավիճակը պետք է հիմք հանդիսանա տարածաշրջանում ցանկացած խաղաղության համար: Նրա խոսքով, ոչ մի աշխարհաքաղաքական փոփոխություն, ոչ մի հետագա աշխարհաքաղաքական փոփոխություն հանդուրժելի չէ:
Դեսպանի խոսքով, սա Իրանի շատ հիմնարար դիրքորոշում է, որ այս ստատուս-քվոն՝ տարածքների և տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքականության առումով, պետք է պահպանվի: Երկրորդ կետն, ըստ դեսպանի, այն է, որ Իրանին անհրաժեշտ է նոր հավասարակշռություն տարածաշրջանում:
«Խաղաղության նարատիվը լավն է, խաղաղության նարատիվն օգտակար է: Բայց խաղաղության նարատիվը միայնակ բավարար չէ տարածաշրջանում խաղաղություն բերելու և խաղաղություն պահպանելու համար: Իրատեսական մոտեցումների տեսանկյունից տարածաշրջանում պետք է լինի ուժերի իրական հավասարակշռություն, մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև, եթե մենք իրոք ձգտում ենք տարածաշրջանում իրական և տևական խաղաղության: Սա շատ կարևոր և նշանակալի է: Եվ դա այն է, ինչ Իրանը նույնպես փնտրում է այս տարածաշրջանում՝ ուժերի նոր հավասարակշռություն, որը տարածաշրջանում տևական, մշտական խաղաղության իրական երաշխիքն է: Եվ եթե չկա հավասարակշռություն, իրավիճակը կլինի փխրուն, թեև զրուցակիցների մտադրությունները դրական են կամ լավ, բայց դա բավարար չէ խաղաղություն բերելու, ինչպես նաև տարածաշրջանում խաղաղությունը պահելու և պահպանելու համար»,- մեկնաբանեց իրանցի դիվանագետը:
Ըստ դեսպանի, երրորդ կետը հետևյալն է՝ Իրանում կարծում են, որ միջտարածաշրջանային դինամիկան և շրջանակներն ավելի դիմացկուն են և ավելի արդյունավետ տարածաշրջանում մշտական ու տևական խաղաղության, կայունության և զարգացման համար: «Իհարկե, մյուս տերությունների լեգիտիմ շահերը, որոնք այս տարածաշրջանի մաս չեն, ընդունելի են, հասկանալի են, նրանք ունեն որոշակի լեգիտիմ շահեր, դա բնական է: Միևնույն ժամանակ, եթե նրանք փորձում են այս տարածաշրջանը վերածել բացասական մրցակցության կամ հակամարտության մարտադաշտի, դա դրական չի լինի տարածաշրջանի համար, և դա երկարաժամկետ հեռանկարում մեծ հետևանքներ կունենա տարածաշրջանի համար, ինչը կործանարար կլինի այս տարածաշրջանի կայունության և զարգացման համար:
Չորրորդ կետը՝ կապակցվածության (connectivity) տեսանկյունից. մենք աջակցել ենք կապակցվածության վերաբերյալ գաղափարներին: Մենք աջակցել ենք վարչապետ Փաշինյանի «Խաղաղության խաչմերուկ» գաղափարին ու պլանին: Եվ մենք կարծում ենք, որ խաչմերուկն ունի տարբեր ուղղություններ՝ արևելք-արևմուտք, արևմուտք-արևելք, հյուսիս-հարավ, հարավ-հյուսիս: Եվ եթե այս տարածաշրջանում գործելու համար կապակցվածության որևէ պլան գոյություն ունի, ապա յուրաքանչյուր հնարավորություն և յուրաքանչյուր պոտենցիալ պետք է օգտագործվի ու իրականացվի»,- ասաց դեսպանը:
Խոսելով ԹՐԻՓՓ-ից, դեսպան Շիրղոլամին ասաց, որ եթե TRIPP նախագիծը բավարարի որոշ նախապայմանների, դա դրական կլինի տարածաշրջանում զարգացման և խաղաղության համար, մինչդեռ, ըստ նրա, Իրանը նաև կարծում է, որ Հայաստանը շատ այլ հնարավորություններ ունի՝ որպես Պարսից ծոցի և Հնդկական օվկիանոսի միջև կապող հանգույց, որը նույնպես պետք է օգտագործվի և իրականացվի: Դեսպանի խոսքով, մենք հասկանում ենք Հայաստանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, և պատմականորեն որպես ցամաքային երկիր՝ Հայաստանը ունեցել է բազմաթիվ խնդիրներ և խոչընդոտներ աշխարհին բաց լինելու առումով: Իրանի նախապայմաններն են, նրա խոսքով, չպետք է վտանգվի ՀՀ տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը:
«Ադրբեջանի իշխանությունները շարունակում են խոսել Զանգեզուրի միջանցքի մասին բաց կերպով: Ոչ մի աշխարհաքաղաքական փոփոխություն ու վնաս ՀՀ տարածքային ամբողջականությանը, սա առաջին նախապայմանն է, երկրորդ սկզբունքային Իրանի դիրքավորումը՝ ռեգիոնում ԱՄՆ ռազմական ներկայությունն անհանդուրժելի է, քանի որ ամերիկյան թշնամանքն Իրանի նկատմամբ ապացուցվել է բազմաթիվ անգամներ»,- ասաց դեսպանը:
Ինչ վերաբերում է իրանա-հայկական հարաբերություններին, ապա դեսպանն ասաց, որ որպես երկու կարևոր ավանդական գործընկերներ՝ շատ կարևոր է կարողանալ նավարկել Հայաստանի արտաքին քաղաքականության նոր ուղղությունների շրջանակներում: Դեսպանը նշեց, որ Հայաստանում գործող վարչակազմի արևմտամետ արտաքին քաղաքականությունը, մոտեցումը Եվրամիությանը և Միացյալ Նահանգներին, և միաժամանակ ունակությունը՝ պահպանել գործընկերության նույն մակարդակն Իրանի և Հայաստանի միջև, սա ամենակարևոր մարտահրավերն է:
«Բայց ներսում կան բազմաթիվ հնարավորություններ, քանի որ մենք կարծում ենք, որ մենք, առնվազն Եվրամիության և եվրոպական երկրների հետ, ունենք բազմաթիվ ընդհանրություններ՝ այս տարածաշրջանում և Ադրբեջանի Հանրապետության ու Հայաստանի Հանրապետության միջև խաղաղությունն ու կայունությունը պահպանելու վերաբերյալ գաղափարների առումով: Այսպիսով, սա միգուցե առաջին հայացքից մարտահրավեր է Իրանի և Հայաստանի միջև՝ ինչպես հաղթահարել սա, մինչդեռ կան նաև բազմաթիվ հնարավորություններ, և մենք հավատում ենք, որ Հայաստանի և Իրանի ղեկավարների միջև փոխադարձ, խորը փոխադարձ վստահության հիման վրա մենք կկարողանանք հաղթահարել այս մարտահրավերը և ոչ միայն պահպանել համագործակցության նույն մակարդակը՝ նկատի ունեմ ընթացիկ մակարդակը, այլև բարելավել այն, քանի որ մենք մտածում ենք և ծրագրում ենք Իրանի և Հայաստանի միջև ռազմավարական գործընկերություն և ապագայում ծրագրում ինստիտուցիոնալացնել մեր գործընկերությունը: Սա Իրանի և Հայաստանի ղեկավարների միջև կոնսենսուսի հարց է»,- նշեց ՀՀ-ում Իրանի դեսպանը:
—
Disclaimer: This article was contributed and translated into English by Jane Topchian. While we strive for quality, the views and accuracy of the content remain the responsibility of the contributor. Please verify all facts independently before reposting or citing.
Direct link to this article: https://www.armenianclub.com/2026/09/25/%d5%ad%d5%a1%d5%b2%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d5%be%d5%a8-%d5%b4%d5%ab%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%a2%d5%a1%d5%be%d5%a1%d6%80/