Category: News

Այսօր՝ հոկտեմբերի 27-ին, Մոսկվայում նախատեսված են Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի և Իրանի Իսլամական Հանրապետության նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի բարձր մակարդակի բանակցությունները: Թեհրանի փոխանցմամբ՝ Փեզեշքիանի այցը կազմակերպվել է Գազ արտահանող երկրների ֆորումի (GECF) գագաթնաժողովի շրջանակում, սակայն երկու երկրների ղեկավարների առանձնազրույցի առանցքում լինելու են գլոբալ լարվածության և ռազմավարական համագործակցության օրակարգային հարցերը:

Կրեմլում կայանալիք այս հանդիպումից Թեհրանն ակնկալում է էներգետիկ և տրանսպորտային ենթակառուցվածքային խոշոր նախագծերի գործնական ակտիվացում, ինչպես նաև ռազմատեխնիկական դաշինքի ամրապնդում: Իրանական կողմն ընդգծում է, որ արտաքին աննախադեպ ճնշումների պայմաններում Մոսկվայի հետ ռազմավարական գործընկերությունն առանցքային է տարածաշրջանային հավասարակշռությունը պահպանելու համար:

Մոսկվան իր հերթին շահագրգռված է Թեհրանի հետ դիվանագիտական, ռազմական և տնտեսական կապերի առավելագույն խորացմամբ՝ ձգտելով ձևավորել պատժամիջոցներին դիմակայող հարավային կայուն ճակատ և ապահովել իր ազդեցությունը դեպի Մերձավոր Արևելք ու Հնդկական օվկիանոս տանող միջանցքներում:

Պուտին-Փեզեշքիան բանակցությունները տեղի են ունենում միջազգային հարաբերությունների ծայրահեղ լարվածության և լայնամասշտաբ դիվանագիտական վերադասավորումների ֆոնին: Մի կողմից՝ ընթանում են Վաշինգտոնի և Մոսկվայի միջև ետնաբեմային ու բարդ շփումներն Ուկրաինական հակամարտության հանգուցալուծման շուրջ, որտեղ անուղղակիորեն շոշափվում են նաև Իրանի ու Մերձավոր Արևելքի ճակատագիրը, մյուս կողմից՝ ակտիվացել են բազմակողմ դիվանագիտական խողովակները:

Ուշագրավ է, որ Մոսկվան զուգահեռաբար ակտիվ շփումներ է պահպանում սկանդինավյան գործընկերների (մասնավորապես՝ Ֆինլանդիայի և Նորվեգիայի) հետ, որոնք խորհրդատվական ակտիվ դերակատարում ունեն եվրոպական անվտանգության նոր ճարտարապետության և ուկրաինական ճգնաժամի խաղաղ կարգավորման շուրջ ընթացող քննարկումներում: Սա ցույց է տալիս, որ Ռուսաստանը փորձում է հավասարակշռել արևմտյան ուղղությամբ ընթացող բանակցությունները հարավային և արևելյան դաշինքների ամրապնդմամբ:

Այս ամենի ֆոնին Իրանի շուրջ իրավիճակը հասել է կրիտիկական կետի: ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հանդես է գալիս Թեհրանի հասցեին ուղղված ամենօրյա կոշտ սպառնալիքներով ու ռազմական նոր հարվածների նախազգուշացումներով, ինչը Փեզեշքիանի վարչակազմին ստիպում է անվտանգության լրացուցիչ երաշխիքներ և ռազմավարական հենարաններ փնտրել Մոսկվայում:

Արևմտյան պատժամիջոցների աննախադեպ ճնշման ներքո գտնվող երկու պետությունների համար կենսական է դառնում ֆինանսատնտեսական ինտեգրումը: SWIFT-ին այլընտրանքային բանկային փոխանցումների համակարգի գործարկումը և «Հյուսիս-Հարավ» տրանսպորտային միջանցքի ամբողջական թողարկումը դիտվում են որպես Արևմուտքի տնտեսական շրջափակումը ճեղքելու առանցքային գործիքներ:

Մոսկովյան հանդիպմանը կարող են հաջորդել նոր եռակողմ և բազմակողմ ձևաչափերով բանակցություններ, որտեղ կգծագրվեն Եվրասիական տարածաշրջանի անվտանգային նոր սահմանները: Պուտինն ու Փեզեշքիանը ձգտում են համադրել իրենց քայլերը նախքան գլոբալ խաղացողների հետ հնարավոր բանակցությունները։

Այս համաշխարհային վերադասավորումների կենտրոնում է հայտնվել Հարավային Կովկասը: Ռուսաստան-Իրան առանցքի ամրապնդումն անմիջականորեն ազդում է տարածաշրջանում Թուրքիայի և Ադրբեջանի ծավալապաշտական հավակնությունների զսպման, ինչպես նաև Արևմուտքի ազդեցության ընդլայնման փորձերի վրա:

Իրանը բազմիցս հայտարարել է, որ Հարավային Կովկասում միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների փոփոխությունն ու «միջանցքային» տրամաբանությունը կարմիր գիծ են իր համար: Հայաստանի համար Մոսկվա-Թեհրան դաշինքի խորացումը պարունակում է ռազմավարական հնարավորություններ, եթե կարողանա օգտագործել Իրանի և Ռուսաստանի հետ հետաքրքրությունների համընկնումը սեփական անվտանգությունն ու տարածքային ամբողջականությունը երաշխավորելու համար:

Այս լարված աշխարհաքաղաքական համատեքստում է պետք դիտարկել նաև շրջանառվող տեղեկություններն առաջիկայում սպասվող բարձր մակարդակի հանդիպումների մասին, մասնավորապես՝ Նիկոլ Փաշինյանի նախատեսվող այցը Մոսկվա և բանակցությունները Վլադիմիր Պուտինի հետ, ինչպես նաև հայ-իրանական բարձր մակարդակի շփումները, որոնց ընթացքում դիտարկվելու է Ռազմավարական գործընկերության փաստաթուղթ: Այս դիվանագիտական ակտիվությունն ընթանում է Երևանի՝ դեպի Եվրոպական միություն ինտեգրման և արտաքին քաղաքականության դիվերսիֆիկացման ակտիվ հայտարարությունների ֆոնին, ինչը լուրջ մարտահրավեր է տարածաշրջանային ավանդական ճարտարապետությանը:

Եվրոպական վեկտորի շուրջ հայտարարություններն անխուսափելիորեն առաջացնում են Մոսկվայի դիմադրությունն ու տնտեսական-անվտանգային հնարավոր հակազդեցությունը: Միևնույն ժամանակ, Երևանի հետ ռազմավարական կապերի իրավական ամրագրման Թեհրանի ձգտումը ցույց է տալիս, որ Իրանը փորձում է այս փաստաթղթով անուղղակի երաշխիքներ ստանալ Երևանից, փորձելով խորացնել երկկողմ վստահության մթնոլորտը։

Արևմտյան ինտեգրման ընդգծված օրակարգով Երևանը հայտնվել է Մոսկվայի և Թեհրանի խորացող անվստահության ու զգուշավորության տիրույթում. Ռուսաստանը դա ընկալում է՝ որպես իր ռազմավարական ազդեցության գոտուց դուրս գալու փորձ, իսկ Իրանը՝ տարածաշրջանում արտատարածաշրջանային, հատկապես՝ արևմտյան ուժերի ներկայության ընդլայնման սպառնալիք, ինչը Թեհրանի համար «կարմիր գիծ» է:

Ուստի հայտարարված եվրոպական ձգտումները ոչ թե ապահովում են անվտանգային նոր երաշխիքներ, այլ Հայաստանին կանգնեցնում են լուրջ երկընտրանքի առջև՝ ստիպելով Մոսկվայի ու Թեհրանի հետ սպասվող բանակցություններում արդարացնել սեփական քաղաքականությունն ու չեզոքացնել աճող աշխարհաքաղաքական ռիսկերը:

Վերլուծելով ձևավորվող այս բարդ պատկերը՝ ակնհայտ է դառնում, որ Մոսկվա-Թեհրան առանցքի խորացումը, մի կողմից՝ ստեղծում է լուրջ աշխարհաքաղաքական հակակշիռ տարածաշրջանում թուրքական ազդեցության աճին և Անկարա-Բաքու տանդեմի «զանգեզուրյան» ճնշումներին, սակայն մյուս կողմից՝ Երևանի համար առաջացնում է նոր, բարդ մարտահրավերներ:

Հայկական դիվանագիտությունը ստիպված է գործել մի իրավիճակում, երբ Ռուսաստանի և Իրանի շահերի համընկնումը պահպանում է տարածաշրջանային հարաբերական հավասարակշռությունը, սակայն Երևանի արևմտամետ հայտարարություններն ու դրան հաջորդող անվստահությունը սահմանափակում են Հայաստանի մանևրելու դաշտը՝ ստիպելով հաշվի նստել Մոսկվայի և Թեհրանի ձևավորած աշխարհաքաղաքական «կարմիր գծերի» հետ:

Ռուսաստանի և Թուրքիայի «ռազմավարական գործընկերությունը»՝ որպես Մոսկվայի և Անկարայի երկկողմ հարաբերությունների բնութագիր, վաղուց դարձել է մի բանաձև, որի փոփոխականների քանակը տարեցտարի բազմապատկվում է:

Տարածաշրջանային անվտանգության, առևտրի և էներգետիկայի ապահովման ավանդական հարցերում ժամանակի ընթացքում ավելի ու ավելի շատ նրբերանգներ են ի հայտ գալիս, որոնք ստուգում են այդ հարաբերությունների ամրությունը: Հատկապես նկատելի են տարակարծությունները տարածաշրջանային հարցերում. բացի արդեն ավանդական դարձած Մերձավոր Արևելքից և Հարավային Կովկասից, փորձաքար է դառնում Սև ծովում նավագնացության անվտանգության հարցը:

Թուրքիայի բազմավեկտոր դիվանագիտությունը նրան թույլ է տալիս ամրապնդել գործընկերային հարաբերությունները ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ նրա նկատմամբ թշնամական քաղաքականություն վարող երկրների հետ։ Երկկողմ օրակարգն առանձին ուղղությունների բաժանելը Մոսկվային և Անկարային հնարավորություն է տալիս ընդհանուր եզրեր գտնել այն հարցերի շուրջ, որտեղ նրանց դիրքորոշումները տարբերվում են։ Սակայն երկխոսության պատրաստակամությունը չի նշանակում համաձայնություն կողմերից յուրաքանչյուրի համար ցանկալի արդյունքի հետ։ 

Մերձավոր Արևելք. սիրիական հավասարակշռություն և իրանական ճգնաժամ 

Թեև Մերձավոր Արևելքը և տարածաշրջանում ուժերի դասավորությունը վաղուց երկկողմ երկխոսության առարկա են եղել, Իրանի շուրջ հակամարտությունը Մոսկվային և Անկարային խորհրդակցությունների նոր առիթ է ավելացրել: Ռուսաստանի համար Թեհրանի հարվածն անդրադարձել է կարևոր գործընկերոջ հետ հարաբերություններին. պատերազմի ելքը կարող է որոշել նրա հետագա դիրքերը տարածաշրջանում, ինչպես նաև արտատարածաշրջանային խաղացողների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի հետ փոխգործակցության բնույթը:

Թուրքիայի համար դա սեփական անվտանգության և տարածաշրջանում դիրքավորման հարց է. հակամարտությունը դուրս է գալիս մեկ մերձավորարևելյան պետության շրջանակներից, դրա հետևանքներն արտացոլվում են միգրացիոն հոսքերում, Սիրիայից մինչև Հարավային Կովկաս տարածաշրջանային կարգի կայունության մեջ, ազդում են համաշխարհային առևտրի և էներգետիկ անվտանգության վրա: Այս բոլոր հարցերն ուղղակիորեն շոշափում են Անկարայի շահերը:

Թեև Մերձավոր Արևելքի հարցով թուրք-ռուսական խորհրդակցություններն ընդհանուր առմամբ կրում են պարբերական բնույթ, Իրանի հարցը սկսել է ավելի հաճախ հայտնվել երկկողմ խորհրդակցություններում:

Ուշագրավ էր Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանի այցը Մոսկվա և դրա արդյունքներին հաջորդած մամուլի ասուլիսը։ Կողմերը վերահաստատել են շահագրգռվածությունը տարածաշրջանում իրավիճակի կայունացման և տարածաշրջանային անվտանգության հարցերի շուրջ փոխգործակցության շարունակման հարցում: Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի ելույթում առանձին հնչեց մտահոգություն Իրանի շուրջ հակամարտության հետևանքների վերաբերյալ:

Թուրք գործընկերն իր ելույթում իր հերթին առանձնացրեց ԱՄՆ-ի հետ շփումները, Պակիստանի միջնորդական ջանքերը, ինչպես նաև Քաթարի և Սաուդյան Արաբիայի կողմից դիվանագիտական աջակցությունը, ինչն ազդարարում է համընկնող շահերի մասին, սակայն չի վկայում կարգավորման ընդհանուր պլանի կամ մեխանիզմի մշակման մասին: Այսպիսով, Անկարան փորձում է օգտագործել իրեն հասանելի բոլոր բանակցային ուղիները, որպեսզի կանխի տարածաշրջանում հետագա էսկալացիան և իջեցնի դրա շեմը մինչև «վերահսկելի»:

Թե Ռուսաստանը, թե Թուրքիան շահագրգռված են տարածաշրջանում կայունության ապահովմամբ, սակայն այն տարբեր կերպ են ներկայացնում։ Մոսկվայի համար կարևոր է պահպանել Իրանի՝ որպես ռազմավարական գործընկերոջ դիրքերը, իսկ Անկարայի համար՝ իրանական պետականությունը՝ սահմանափակելով հարևան երկրների վրա ազդելու Թեհրանի հնարավորությունները։ Տարբերությունները չեն խանգարում կարգավորման քննարկմանը, սակայն ազդում են ապագա տարածաշրջանային հավասարակշռության մասին կողմերի պատկերացումների վրա։ 

Իրանի դիրքերի թուլացումը զգալի է նաև Սիրիայում՝ երկու կողմերի համար ևս ռազմավարական նշանակություն ունեցող երկրում։ Թեև Թուրքիայի ազդեցությունն այս ուղղությամբ գերագնահատելը նույնքան վտանգավոր է, որքան այն թերագնահատելը, երկկողմ օրակարգի շփումների հաճախականության և լայնության հիման վրա կարելի է ենթադրել, որ սիրիական ներկայիս կառավարության մոտ առավել սերտ և ակտիվ շփումները պահպանվում են հենց Անկարայի հետ։ Իսկ Ռուսաստանը ձգտում է պահպանել իր ռազմական օբյեկտներն ու ներկայությունը։

Այս կապակցությամբ Սիրիայի հարցով ռուս-թուրքական երկխոսությունը, որի մասին խոսք էր գնում նաև 2026 թվականի հունիսին կայացած հանդիպման շրջանակներում, դառնում է գործնական անհրաժեշտություն։ Սա երկկողմ հարաբերությունների բնութագրական առանձնահատկությունն է. բանակցությունների անհրաժեշտությունը մեծանում է մրցակցության աճի հետ մեկտեղ։ 

Հարավային Կովկաս. ընդհանուր լեզու և տարբեր երթուղիներ

Հարավային Կովկասում Մոսկվան և Անկարան նույնպես ընդհանուր եզրեր են գտնում։ Երկու կողմերն էլ աջակցում են Ադրբեջանի և Հայաստանի հարաբերությունների կարգավորմանը, հաղորդակցությունների բացմանն ու զինված բախումների ռիսկի նվազեցմանը և 3+3 ձևաչափով տարածաշրջանային հարցերի քննարկմանը: Ընդ որում, Ռուսաստանը հստակ արտահայտում է արտաքին նախաձեռնած որևէ այլ տարածաշրջանային ձևաչափի անթույլատրելիությունը, քանի որ դա կարող է ավելի մեծ թվով «բաժանարար գծեր» ստեղծել։ Չնայած Հարավային Կովկասի հետագա կառուցվածքը քննարկելու համար բանակցային հարթակը պահպանվում է, տարածաշրջանի զարգացման և համագործակցության մեխանիզմների հարցը կլուծվի ոչ միայն դրա շրջանակներում, այլև այլ խաղացողների հետ երկխոսության մեջ, որոնց հետ և Երևանը, և Բաքուն ամրապնդում են հարաբերությունները:

«Նոր» լոգիստիկ նախագծերի ձևավորումը (մասնավորապես՝ «Թրամփի երթուղին», TRIPP) առայժմ ձեռնտու է Անկարային։ Ադրբեջանի կապը Նախիջևանի և այնուհետև Թուրքիայի հետ նրա համար լրացուցիչ ճանապարհ է բացում դեպի Կենտրոնական Ասիա։

Զանգեզուրի միջանցքը կարող է նպաստել Անկարայի դիրքերի ամրապնդմանը՝ որպես Եվրոպայի և Ասիայի միջև տրանսպորտային-լոգիստիկ հանգույց, սակայն դրա տնտեսական օգուտները դեռ պետք է գնահատել։ Իսկ Մոսկվայի համար կարևոր է պահպանել տնտեսական ներկայությունը տարածաշրջանում և իր դերը հաղորդակցությունների քննարկման գործընթացում, քանի որ դա ուղղակիորեն անդրադառնում է միջազգային փոխադրումներին Ռուսաստանի մասնակցության հարցին։

TRIPP-ի իրականացման շրջանակներում «երրորդ կողմերի» հետ համագործակցելու՝ Երևանի հայտարարվող համաձայնությունը մրցակցության տեղ է ստեղծում, այդ թվում՝ արտատարածաշրջանային խաղացողների հետ։ Թե Ռուսաստանի, թե Թուրքիայի համար ԱՄՆ-ի պոտենցիալ մասնակցությունը երթուղու կազմակերպմանը մարտահրավեր է իրենց դիրքերն ամրապնդելու համար։ 

Փոփոխությունները վերաբերում են հայ-թուրքական հարաբերություններին։ Անկարան և Երևանը շարունակում են կարգավորման գործընթացը. 2026 թվականի ապրիլին ներկայացուցիչները քննարկել են Կարս-Գյումրի երկաթուղու վերականգնումը, իսկ մայիսին Թուրքիայի ԱԳՆ-ն հայտնել է, որ ընդհանուր սահմանի բացման նախապատրաստական աշխատանքները շարունակվում են։ Հայկական կողմի վերջին հայտարարություններով՝ սահմանի բացման գործընթացը դանդաղել է, բայց կանգ չի առել։ Առայժմ դրանք միայն նախապատրաստական քայլեր են, բայց գործնական բովանդակություն են տալիս հայ-թուրքական մերձեցմանը։

Արտատարածաշրջանային խաղացողների ակտիվության աճի հետ փոխվում է տարածաշրջանային անվտանգության մասին խոսակցությունների բովանդակությունը։ 2026 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանի անվտանգության խորհրդի քարտուղարը հայտարարել էր, որ Թուրքիայի կողմից ինքնիշխանությանը վտանգ չի տեսնում և չի ցանկանում դրա հետ կապել ռուսական ռազմաբազայի ներկայությունը։ Հայ-թուրքական կարգավորումը, ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ մերձեցումը. այս բոլոր միտումներն ազդում են տարածաշրջանում Ռուսաստանի դիրքավորման վրա։ Այս դեպքում Անկարան կարծես թե չարյաց փոքրագույնն է, որի հետ Մոսկվան սովորել է պայմանավորվել և ընդհանուր եզրեր փնտրել։ 

Ուկրաինա և Սև ծով. նավագնացության անվտանգություն և երաշխիքային վեճ 

Ուկրաինական ուղղությունը ցույց է տալիս, թե որքան հեռու կարող են շեղվել Մոսկվայի և Անկարայի դիրքորոշումները՝ պահպանելով երկխոսությունը։ Կիևին ռազմատեխնիկական աջակցություն ցուցաբերելով՝ Թուրքիան նույնպես ակտիվորեն բանակցությունների հարթակ է առաջարկում։ Նման երկակիությունը միանգամայն բացատրելի է՝ հաշվի առնելով, որ հակամարտության երկու կողմերի հետ Անկարան պահպանում է հարաբերությունները ռազմավարական գործընկերության մակարդակում։

Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի հետ բանակցությունների ժամանակ Հաքան Ֆիդանը հայտարարել է Սև ծովի ջրատարածքում հաճախակի դարձած հարվածների մասին, որոնք սպառնում են երրորդ երկրների նավերին և շահերին, ինչպես նաև հայտնել է, որ ռուսական կողմի հետ քննարկել է լարվածության նվազեցմանն ուղղված միջոցառումները։

Անկարայի համար փոխադրումների անվտանգությունը դարձել է առանձին օրակարգային հարց, քանի որ դրանից են կախված առևտրային հոսքերը, բեռնափոխադրումների, բեռների ապահովագրության և առաքման արժեքը, թուրք նավատերերի վիճակը և, որպես հետևանք, Թուրքիայի տնտեսության զգալի մասը։ Անկարայի համար պարզ է նաև, որ նա չի կարող ինքնուրույն ապահովել նավագնացության անվտանգությունը. դրա համար պահանջվում են բազմակողմ պայմանավորվածություններ, այդ թվում՝ Մոսկվայի հետ։

Դիվանագիտական միջոցների որոնման շարունակության մասին է վկայում նաև Լավրովի սեպտեմբերի 26-ի հայտարարությունը ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 81-րդ նստաշրջանի բարձր մակարդակի շաբաթվա արդյունքներով։ Նրա խոսքով՝ Ռուսաստանը Թուրքիայի, ինչպես նաև Հնդկաստանի և Եգիպտոսի հետ քննարկել է Սև ծովում անվտանգ նավագնացության ապահովման առաջարկները, այդ թվում՝ երկկողմ համաձայնագրերի կնքման հնարավորությունը։

Իր պրոակտիվ դիվանագիտությամբ Թուրքիան ձգտում է «տեղ գրավել» հետկոնֆլիկտային վերականգնման և միջազգային ռեժիմի ձևավորման գործում։ Մասնավորապես, Անկարան արդեն հայտնել է, որ պատրաստ է գլխավորել անվտանգության երաշխիքների «ծովային բաղադրիչները», ինչպես նաև նպաստել պարենային անվտանգության ապահովմանը՝ ինչպես Սևծովյան տարածաշրջանում, այնպես էլ՝ դրա սահմաններից դուրս։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Թուրքիան արդեն ապացուցել է իր բարեհուսությունը «հացահատիկային գործարքի» շրջանակներում, ռազմածովային պարեկությանը մասնակցելը դեռևս քիչ հավանական է թվում հենց ռուսական կողմի համար։ Մոսկվայի համար դրա ընդունելիությունը կախված կլինի մասնակիցների կազմից, մանդատից և իրականացման պայմաններից, ինչի մասին կողմերը նույնպես ստիպված կլինեն ջանասիրաբար պայմանավորվել։ Այնուամենայնիվ, երկխոսության բուն փորձը նույնպես կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ ռուսական կողմին թույլ է տալիս գնահատել իրավիճակային համաձայնությունների ռիսկերն ու հեռանկարները ոչ միայն իր ազգային շահերի, այլև իր գործընկերների տեսանկյունից։

Եզրակացությունների փոխարեն 

Ռուս-թուրքական հարաբերությունների հեռանկարները կախված կլինեն այն բանից, թե արդյո՞ք Անկարան և Մոսկվան կկարողանան հետագայում ևս հաջողությամբ գտնել ընդհանուր եզրեր տարածաշրջանային ճգնաժամերին մասնակցության հետզհետե շեղվող հետագծերում։ Այդ խաչմերուկները գտնելու փորձերը միշտ կառուցողական քայլ են, սակայն, հաշվի առնելով Թուրքիայի վրա դրված մեծ թվով ծանրաբեռնող պարտավորությունները, կառուցողական միջոցառումների գործնական իրականացումը կարող է շատ ձգձգվել։

Այժմ քննադատական ստուգման է ենթարկվում սևծովյան անվտանգությունը, քանի որ այն հարց է բարձրացնում Անկարայի համար, թե որ ուղղությամբ պետք է շարժվել և ում հետ համագործակցությունն է ավելի շատ օգուտներ բերում։ Եթե կողմերին հաջողվի քաղաքացիական նավերի համար գոնե սահմանափակ կանոններ մշակել, ինչպես նաև անվտանգության ապահովման մեխանիզմ ստեղծել, դա թույլ կտա Թուրքիայի հետ կապեր պահպանել նաև բազմաթիվ այլ ուղղություններով։ Ռուս-թուրքական փոխգործակցության կայունության մասին թույլ է տալիս դատել կողմերի՝ կոնկրետ պայմանավորվածություններ ձեռք բերելու և կատարելու ունակությունը, իսկ շփումների կանոնավորությունն աջակցում է այդ կարողությանը։

Մոսկվան և Անկարան տարբեր կերպ են տեսնում իրենց տարածաշրջանների ապագան, սակայն շահագրգռված են դա քննարկելու հնարավորության պահպանմամբ՝ լարվածության մակարդակը նվազեցնելու համար։ 

 ԱԼԻՆԱ ՎԵՐՆԻԳՈՐԱ

Կրտսեր գիտաշխատող, ՌԳԱ Ե․Մ․ Պրիմակովի անվան Համաշխարհային էկոնոմիկայի և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի (ԻՄԷՄՈ) Ռազմավարական պլանավորման հետազոտությունների կենտրոն 

russiancouncil.ru

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—

Այս օրերին ՀՀ ղեկավարությունը՝ ի դեմս Արարատ Միրզոյանի և Նիկոլ Փաշինյանի, փորձում են համոզել, թե Հայաստանը և Ադրբեջանը ՀՀ սահմանադրության հետ կապված բանակցություններ չեն վարում, և, որ Անկախության հռչակագրի դուրսմղումը՝ որպես խաղաղության պայմանագրի ստորագրման պայման, Բաքուն առաջ է քաշում միայն հրապարակային քաղաքական  խոսքում:

Եվ թեև ՀՀ իշխանությունները շարունակում են Ադրբեջանին համոզել, որ ՀՀ սահմանադրության մեջ տարածքային  պահանջներ չկան, բայց ըստ Նիկոլ Փաշինյանի, քանի որ,  միևնույնն է՝ փոխելու էին ՀՀ սահմանադրությունը, որոշել են «հաճելին օգտակարի հետ» սկզբունքով այդ գործընթացում հաշվի առնել նաև Բաքվի ցանկությունները: Այսինքն, Հայաստանը բարի կամք է դրսևորում և մտադիր է ՀՀ սահմանադրությունից բացառել Անկախության հռչակագիրը, որը Նիկոլ Փաշինյանը մի կողմից՝ համարում է տարածքային պահանջներ չպարունակող, մյուս կողմից՝ կոնֆլիկտածին: Եվ հանուն դրա անգամ պատրաստ է գնալ արտահերթ ընտրությունների:

Իսկ Բաքուն էլ օգտվելով Հայաստանի՝ իր համար վտանգ ներկայացնող ՀՀ սահմանադրության մեջ առկա  իրավական հիմքը վերացնելու պատրաստակամությունից, որոշել է հրապարակային քաղաքական խոսքում այլ ձևակերպումներ ևս դարձնել խաղաղության գործընթացի կարևոր բաղադրիչ կամ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման պայման:

Մասնավորապես, Ալիևի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը հայտարարել է, որ խաղաղության վերաբերյալ նախնական պայմանավորվածություններն արդեն ձեռք են բերվել, սակայն «յուրաքանչյուր ադրբեջանցի, հատկապես նա, ով վտարվել է իր հողից, 30 տարի ապրել է որպես փախստական կամ հարկադիր տեղահանված, ենթարկվել  էթնիկ զտման, հայկական կողմից ներողություն է ակնկալում»:

Այսինքն, Հայաստանը և հայ հասարակությունը պետք է ներողություն խնդրեն նշվածի համար և ոչ միայն:

«Դա պետք է դառնա Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև վստահության ամրապնդման և խաղաղաշինության ավելի լայն գործընթացի մաս»,- ընդգծել է  Հաջիևը, ով նաև հասկացրել է, որ խաղաղության նախաստորագրված համաձայնագիրը կարող է ստորագրվել, բայց կարող է նաև մնալ թղթի վրա։

Նմանատիպ միտք վերջերս հնչեցրել էր նաև Ալիևը, երբ Հայաստանի հետ հաստատված խաղաղությունը համարել էր փխրուն: Այսօր էլ Ադրբեջանի նախագահը Միջմշակութային երկխոսության 7-րդ համաշխարհային ֆորումի ժամանակ Հայաստանին դարձյալ համարել է թշնամի, «օկուպանտ», «էթնիկ զտում» իրականացրած և կրոնական-մշակութային հուշարձաններ «ոչնչացրած» պետություն, ընդ որում՝ իբր միայն 65 մզկիթ՝ Ղարաբաղում: Ավելին, վերջին օրերին Ալիևը փորձում է 44-օրյա պատերազմի պատասխանատվությունը դնել Փաշինյանի վրա:

Ի դեպ, այս տարի  «Գյանջայի դեպքերի» համար Հայաստանին Ալիևը փորձել էր մեղադրել տարածած տեսանյութի միջոցով:

Գյանջայում ծնված Հաջիևն էլ, ով մի առիթով ասել էր, թե իր նախնիները Սևանից են, այս տարի «Գյանջայի դեպքերի» օրերին սուր գրառումներ չէր արել՝ ի տարբերություն նախորդ տարիների: Բայց  վերջին հայտարարությունը, ըստ էության, լրացնում է այդ բացթողումը, որտեղ նշվում է,  որ կան իրադարձություններ, որոնք չեն կարող ջնջել պատմությունից, և որոնց համար հայկական կողմը պիտի ներողություն խնդրի:

Այն դեպքում, երբ հենց Ադրբեջանը ներողություն խնդրելու հիմքեր ունի՝  Բաքվի, Սումգայիթի ջարդերից մինչև Արցախի ամբողջական հայաթափում ընկած ժամանակաշրջանում կատարած գործողություններ: Այլ հարց է, որ Երևանը Բաքվի առաջ նման պահանջ չի դնում, ավելին, մտադիր է միջազգային դատական ատյաններից հետ կանչել բոլոր հայցերը:

Իսկ Հայաստանին ներողություն խնդրելու կոչ կամ պահանջ Ադրբեջանն առաջին անգամ չէ, որ  հնչեցնում է: Այստեղ նորությունը, թերևս, այն է, որ այն անմիջապես կապվում է խաղաղության գործընթացի և դրա ապագայի հետ:

Ասվածն ապացուցող դրվագային  կարճ  խրոնոլոգիա՝ ըստ ժամանակագրության և բովանդակության:

Դրվագ առաջին2020, հոկտեմբերի 4- Ալիևը պաշտոնական Երևանին և Նիկոլ Փաշինյանին կոչ էր արել  ներողություն խնդրել Ադրբեջանի ժողովրդից և հրապարակայնորեն հայտարարել՝ «Ղարաբաղը Հայաստան չէ», և շեշտել, որ  միայն դրանից հետո կարելի է վերադառնալ բանակցությունների սեղանին:

Դրվագ երկրորդ

2024, հոկտեմբերի 17- Ալիևի օգնական Հաջիևը հայտարարել էր. 

«2020թ. հոկտեմբերի 17-ին երկրորդ ամենամահաբեր բալիստիկ հրթիռն է արձակվել Գյանջայի ուղղությամբ։ «Հայաստանի կողմից բալիստիկ հրթիռի կիրառմամբ խաղաղ բնակչության սպանությունը պատահական գործողություն չէր, այլ ահաբեկչության կանխամտածված քաղաքականություն (չակերտները.- Մ.Պ.)»: Եվ Հայաստանը, որպես Միջազգային քրեական դատարանի անդամ, պետք է հետաքննի Գյանջայի (Գանձակի) հրթիռային հարձակումները»: «Գյանջայի դեպքերին» առնչվող Բաքվի նույնաբովանդակ պահանջները Հայաստանին և 44-օրյայի ժամանակ եղած ՀՀ ռազմական ղեկավարությանը շարունակվում է մինչ այսօր: 

Դրվագ երրորդ

2024, դեկտեմբեր- Ալիևը հայտարարել է, որ Հայաստանը «պետք» է բանակցություններ սկսի «արևմտյան ադրբեջանական» համայնքի հետ, և գործնական քայլեր ձեռնարկի «արևմտյան ադրբեջանցիների» հիմնարար իրավունքների վերականգնման ուղղությամբ։ Այս առաջարկով, ըստ էության, Ադրբեջանի ղեկավարն իջեցրել է Փաշինյանի կարգավիճակը, իսկ ավելի ուշ «արևմտյան Ադրբեջան» պրոյեկտի հետ կապված խորամանկ և վտանգավոր առաջարկ արել Փաշինյանին:

Գրեթե նույն  ժամանակ  «Արևմտյան Ադրբեջան» համայնքի ներկայացուցիչ Ազիզ Ալեքբերլին հայտարարել էր, որ «շուրջ 300 բնակավայրերից վտարված ադրբեջանցիներին հասցվել է նյութական վնաս՝ 2,5 միլիարդ դոլարի չափով՝ անհատական տնտեսություններին, և 17,5 միլիարդ դոլարի չափով՝ հասարակական տնտեսություններին»:

Այսինքն, ներողության պահանջը ենթադրում է նաև փոխհատուցում: Դեռ չենք խոսում, որ օկուպացված Արցախի տարածքում, որն Ադրբեջանը համարում է իրենը, որն «օկուպացված» է եղել, հայկական կողմին վերագրվող անտառահատումների, բնական պաշարների օգտագործման համար Բաքուն նյութական փոխհատուցման առանձին հաշվարկներ ունի:

Դրվագ չորրորդ

2026, սեպտեմբեր- Ալիևի օգնական Հաջիևը Հայաստանի վրա բարդել էր ևս մեկ «ցեղասպանություն», որը համեմատել էր  հայկական կողմին վերագրվող «Խոջալուի ցեղասպանության» հետ: Խոսքը Քարվաճառի ազատագրման օպերացիայի մասին է:

 Դրվագ հինգերորդ

2026, հոկտեմբեր- Ալիևը պահանջել էր պատասխանատվության ենթարկել ՀՀ-ին՝ ադրբեջանցի պատանդներին խոշտանգելով սպանելու համար: Իսկ դրանից առաջ Բաքուն Փաշինյանից կոնկրետ գեներալների էր պահանջել՝ առաջին ղարաբաղյան պատերազմում անհետ կորած համարվող ադրբեջանցիների ճակատագրերը պարզելու, նրանց զանգվածային գերեզմանների վայրերի գտնվելու համատեքստում:

Այս շարքը կարելի է շարունակել: Իսկ ՀՀ իշխանությունը կշարունակի այս ամենին լուրջ չվերաբերվել կամ ընկալել անհետևանք հրապարակային խոսք: Իհարկե, 44-օրյա պատերազմի պատասխանատվությունը Հայաստանի վրա դնելու, ադրբեջանցիներից ներողություն խնդրելու Ալիևի պահանջը նաև ներքին սպառման համար է, սեփական հասարակության առջև արդարանալու, բայց բացառել դրա հետևանքը Հայաստանի համար, ևս չի կարելի, երբ Բաքուն նյութական փոխհատուցման կոնկրետ հաշվարկներից է խոսում, և դրանց հնարավոր իրականացմամբ ևս ներքին խնդիրներ է լուծելու Բաքվի բռնապետը: Բայց Հայաստանի առաջ ներողություն խնդրելու պայման դնելը, դա նույնն է, որ ճնշման տարբեր գործիքներ օգտագործելով, անմեղ մարդուց պահանջես գրել ինքնախոստովանական ցուցմունք, որ կատարել է այս կամ այն հանցագործությունը:

Հիմա Բաքուն Երևանից պահանջում է ընդունել, որ «ռազմական հանցագործ» է, իսկ ցանկացած մեղադրանք և դրա ընդունում ենթադրում է կոնկրետ պատասխանատվություն, որի չափը որոշում է մեղադրական կողմը կամ դատարանը:

Նման դեպքերում հաշտության գնալու առաջարկի պրակտիկա կա, ինչը, սովորաբար, իր գինն է ունենում. բանակցությունների սեղանին դեռ չկարգավորված թեմաներ կան…

168TV-ի «Թրիգեր» հաղորդաշարի հյուրը Հայաստանի Մարդու իրավունքների առաջին պաշտպան, «Ընդդեմ իրավական կամայականության» ՀԿ-ի գործադիր տնօրեն Լարիսա Ալավերդյանն է:

Հաղորդման ընթացքում քննարկվել են Ադրբեջանում հիջաբ կրելու հարցի հետ կապված բողոքի ցույցերը, ընթացող գործընթացներում Թուրքիայի և Իրանի հնարավոր դերակատարությունը, ինչպես նաև Անկարայի և Բաքվի միջև հարաբերությունները։

Առանձին ուշադրություն է դարձվել հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների արդիական հարցերին, այդ թվում՝ Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի հայտարարությանը, ըստ որի՝ Հայաստանը և հայ հասարակությունը պետք է ներողություն խնդրեն ադրբեջանցիներից, որոնք, նրա խոսքով, 30 տարի շարունակ չեն կարողացել վերադառնալ իրենց «հայրենի վայրերը»։

Քննարկվել է նաև Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Ջեյհուն Բայրամովի հայտարարությունը, որ Բաքուն պատրաստ է վերջակետ դնել Հայաստանի հետ խաղաղության հաստատման հարցին, ինչպես նաև խաղաղության պայմանագրի տեքստի նախաստորագրումը։

Բացի այդ, հաղորդման ընթացքում անդրադարձ է կատարվել Հայաստանում տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին, սոցիալական ցանցերում հրապարակումների համար անձանց ձերբակալություններին, Բաքվում կալանքի տակ գտնվող Լեռնային Ղարաբաղի ռազմաքաղաքական ղեկավարության վիճակին, Հայաստանում ժողովրդավարության և քաղաքական ազատությունների հարցերին, ինչպես նաև երկրի իշխանությունների և Հայ Առաքելական եկեղեցու միջև հարաբերություններին։

Հայկ Դերզյան

—

ՀՀ ԳԱԱ Գիտակրթական միջազգային կենտրոնի (ԳԿՄԿ) դեկան, կրթության ոլորտի փորձագետ Ատոմ Մխիթարյանն այն կարծիքին է, որ Նիկոլ Փաշինյանը, որը չունի բարձրագույն կրթության դիպլոմ, քիթն անընդհատ խոթում է բարձրագույն կրթության և գիտության ոլորտի մեջ և պարտադրում իր մտացածին գաղափարախոսությունները։ Փորձագետը նկատի ունի «Իրական Հայաստանի» գաղափարախոսությունը՝ շեշտելով. «Նորմալ երկրում իշխանության նման պարտադրանքը կորակվեր որպես դիկտատուրա։

Եթե դու կրթության ոլորտում ինչ-որ բան պարտադրում ես, դաստիարակում ու կրթում ես այնպիսի մարդու, որը քաղաքացի է, և որի արժեքները ձևախեղում ես այնպես, որպեսզի կարողանաս ենթարկեցնել քեզ կամ հեշտությամբ կառավարել, ապա սա ինչո՞վ է տարբերվում դիկտատուրայից, որտեղ մեկ տիրող գաղափարախոսություն կա։

Իհարկե, «Իրական Հայաստան» և նման բաներն արհեստական ինչ-որ բաներ են. խորհուրդ եմ տալիս դրան մանրամասն չանդրադառնալ, թե չէ մենք դրան լրացուցիչ կշիռ ենք տալիս։ Չանդրադառնալ՝ չեմ ասում առհասարակ չխոսել, քանի որ նրանք արդեն անցել են գործի, և դրան իսկապես չես կարող որևէ արձագանք չտալ։ Կան բազմաթիվ ուսուցիչներ, որոնք այդ պատճառաբանությամբ կամ կրճատվում են, կամ դուրս են մղվում ոլորտից։  Հիշենք ԵՊՀ բազմաթիվ դասախոսների, որոնք իրենց քաղաքական հայացքների համար ուղղակի հեռացվեցին համալսարանից, այլ բուհերից, Հանրային կառավարման ակադեմիայից, որն անմիջապես ենթակա է Նիկոլ Փաշինյանի աշխատակազմին»,- այս մասին 168TV-ի «Ռեվյու» հաղորդաշարի եթերում ասաց Ատոմ Մխիթարյանը։

Նա հիշեցրեց՝ ՀՀ-ում ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի հետազոտության տվյալներով՝ դպրոցահասակ 10 երեխայից 1-ը դպրոց չի գնում, և այս թիվը համեմատելի է աֆրիկյան շատ երկրների թվերի հետ։ Հետևաբար, այս վիճակից դուրս գալու մասին պետք է մտածել, իսկ դպրոցի գործառույթն այսօր այն պետք է լինի, որ ձևավորի ազգային արժեքներով դաստիարակված անհատ, որը նաև ակտիվ քաղաքացի է, հասկանում է իր արմատները, գիտի սեփական պատմությունը և այն նպատակակետը, որին պետք է ձգտի։ Ցավոք, այսօր նման սկզբունքով երեխային դաստիարակող ուսուցիչները աստիճանաբար զգուշանում են, որովհետև կարող են կորցնել աշխատանքն ատեստավորման գործընթացի արդյունքում, եթե հանկարծ հանդգնեն, օրինակ, պատմությունը դասավանդել այն դասագրքերով, որոնք եղել են 10 տարի առաջ։

«Քանի որ հստակ նկարագրված չէ, թե ինչ կարող է լինել դպրոցում, եթե աշակերտն «Իրական Հայաստանի» գաղափարախոսության դեմ միտք արտահայտի, ուրեմն շուտով Հայաստանում լինելու է Օրուելի հայտնի ստեղծագործության նման՝ «մտքի ոստիկանություն»։ Եվ մեկը, որն այդ գաղափարախոսության հեղինակն է, ցանկանում է, որ յուրաքանչյուրն ընկալի իր մտքում, մարսի և դրանից ավելի մեծ բաների պատրաստ լինի։ Սա նշանակում է, որ այո՛, եթե Արցախի անունը տան, ուրեմն այդ դպրոց այլևս մուտք չպետք է գործեն, եթե դպրոցի պատին կա Արարատի նկարը, պետք է հանեն։

Ուղիղ պետք է ասենք՝ այս գաղափարախոսությունն այս մարդու մտքում չի առաջացել, դա նրան պարտադրված կամ ներարկված միտք է Թուրքիայից ու Ադրբեջանից։ Նույն բանը մեզ տասնյակ տարիներ ասում էին Թուրքիայից, որ՝ դուք պետք է կորցնեք ձեր ազգային նկարագիրը, ազգային արմատներից պիտի կտրվեք, որպեսզի հեշտությամբ ձեզ կուլ տան»,- հավելեց Ատոմ Մխիթարյանը։

Նրա տվյալներով՝ այսօր դպրոցներում կա մոտ 1000 ուսուցչի թափուր հաստիք, դպրոց չհաճախող երեխաներ և վերջերս հրապարակված հետազոտության արդյունքներով, ըստ էության, կա անգրագետ հասարակություն, որը չի կարող գնահատել ու հասկանալ, որ սրա հետևանքներն ուղղակի աղետալի են լինելու։

«Միշտ ասում եմ՝ կրթության ոլորտում ինչ-որ բան փոխելու համար առաջին հերթին պետք է փոխել կրթության ոլորտում որոշում կայացնողին։ Բացի այդ, պետք է առնվազն կրկնապատկել կրթության ոլորտի ֆինանսավորումը, որը ֆինանսավորվում է մոտ 2,5 տոկոսով։ Իսկ գիտության ֆինանսավորումը նույնիսկ բացարձակ թվերով նվազել է վերջին 2 տարվա ընթացքում։ Երեխային, որը դպրոցում լավ էր սովորում, ասում էին՝ լավ սովորիր, որ գիտնական դառնաս, հիմա ասում են՝ լավ սովորիր, որ լավ ապրես, ինչն ուղղակիորեն առնչվում է որկրամոլության, հարուստ լինելու հետ, բայց երբեք խելքի հետ կապ չունի։

Գիտության ֆինանսավորման համար տարեկան միջինում տրամադրվել է 30 մլրդ դրամ, ընդ որում՝ ոչ մի տարի չի եղել, որ ամբողջ 30 միլիարդը կարողանան օգտագործել։ Տարի է եղել, որ 60 տոկոսով է կատարվել գիտության բյուջեն։ 2018 թվականից այս կողմ Հայաստանում գիտնականների, դասախոսների թիվը կրճատվել է։ Կառավարությունն այսպես է մտածում. եթե մնացորդային ինչ-որ բան մնա, կարելի է տալ գիտնականներին։

Գիտնականները պետք է մեկ շատ կարևոր բան հասկանան՝ Հայաստանում իրավիճակը փոխելու համար պետք է իշխանությունը փոխել»,- նշեց կրթության փորձագետը։

Ատոմ Մխիթարյանը կոչ արեց ազգանպաստ մտքեր ունեցող բոլոր գիտնականներին ինքնակազմակերպվել և բարձրացնել իրենց հարցերը, քանի որ այլ տարբերակ չկա։ Կարող են ԱԺ-ում հարցը բարձրացնել, օրենքի նախագծեր ներկայացնել և փորձել օրենքով ամեն ինչ կարգավորել. հակառակ դեպքում, եթե ամեն ինչ թողնեն Կառավարությանը, ապա վերջինս կարող է անտեսել («իգնոր» անել) և որևէ բան չփոխել։ Ավելին՝ այս ամենի մասին պետք է լուրջ մտածել հատկապես այն ժամանակ, երբ գնում են ընտրությունների, քանի որ ինչ-որ բան փոխելու միակ հնարավորությունը վերջին հաշվով ընտրություններն են։ Ըստ այդմ՝ գիտնականները պետք է կարողանան իշխանության բերել իրենց նման մարդկանց, որպեսզի կարողանան նրանցից ինչ-որ բան պահանջել. եթե իշխանության են բերում անգրագետների, պարզ է, որ արդյունքում ունենալու են անգրագետ հասարակություն։

«Խորհուրդ կտամ՝ այն գումարները, որոնք տրամադրել են գիտնականներին, հետ վերցնեն և նվիրեն իրենց մյուս ցնորական գաղափարին, որը կոչվում է «Ակադեմիական քաղաք»։ Սա երևի «Իրական Հայաստանի» մեջ տեղավորվող ամենավառ, պայծառ գաղափարն է, որին արժե գումար տրամադրել։ Սա, իհարկե, լուրջ չէ, որովհետև որևէ երկրում մինչև հիմա նման գաղափար չի եղել, որ բոլոր բուհերը վերցնեն, հավաքեն ու միավորեն մի տեղում։ Ասեմ, որ այդ գաղափարն արդեն Հայաստանում իրականացել է, և այդ միջավայրը Երևանի կենտրոնն է։

Չեմ պատկերացնում մի քաղաք, որի պատմական կենտրոնում չլինի որևէ գիտական հաստատություն։ Երևանին դրանից զրկել՝ նշանակում է դարձնել արևելյան տիպի հետմնաց մի քաղաք, որը կարող է միայն ծառայություններ մատուցել, քանի որ բուհերի շենքերը կարելի է օգտագործել հյուրանոցների, ռեստորանների, խաղատների համար, որտեղ մեր սերունդը չի լինելու, այլ լինելու են, այսպես ասած, տուրիստները հարևան երկրներից»,- եզրափակեց Ատոմ Մխիթարյանը։

Մանրամասները՝ 168.am-ի տեսանյութում

—

«Պրեսսինգ» հաղորդաշարի եթերում Սաթիկ Սեյրանյանի հյուրը «Կոնցեռն Դիալոգ» փաստաբանական գրասենյակի կառավարիչ-գործընկեր, միջազգային իրավունքի մասնագետ, փաստաբան Արամ Օրբելյանն է։

Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.

• TRIPP-ի գործընթացը մի քանի շերտով պիտի դիտարկենք՝ ինքնիշխանության սահմանափակում, բոլոր ճանապարհների ապաշրջափակում, ճանապարհի կամ Միջանցքի ռեժիմի հետ կապված տարատեսակ հարցեր: Եթե մեր տարածքի նկատմամբ մենք ունենում ենք որոշակի սահմանափակումներ, ուրեմն դա արդեն մեր տարածքը դիտարկվել չի կարող, իսկ սա բացառապես հանրաքվեով լուծվող հարց է:

• Ադրբեջանն ուղղակիորեն համարում է, որ պատերազմով թե առանց դրա, ինքը պետք է տիրանա Սյունիքին, Վայոց ձորին ու Գեղարքունիքի մարզին, Հայաստանի այլ տարածքներին:

• Քանի որ գործող իշխանքւթյունների՝ պրոհայկական լինելու վերաբերյալ ես խիստ կասկածներ ունեմ, դժվարանում եմ փորձել տրամաբանական մեկնաբանություն տալ նրանց գործողություններին: Հայաստանը հնարավորություն ուներ և ունի չլինել տեկտոնական շարժերի կիզակետում, բայց այս իշխանություններն ամեն ինչ անում են, որ գտնվենք հակասությունների կենտրոնում՝ չշահելով ոչ մի բան:

• Ինչո՞ւ հենց 1999թ. հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործության օրն իշխանությունները TRIPP նախագիծը տարան ԱԺ քննարկման: Թող այսօր քննարկեն TRIPP նախագիծը, հենց այսօր քննարկեն և ամեն անգամ, որ կոնսպիրոլոգիական թեմաներ են բարձրացնում հոկտեմբերի 27-ի հարցով, թող այսօր քննարկեն ու տեսնեն՝ Մեղրին ո՞վ էր հանձնում, ո՞ւմ էր հետաքրքիր, որ տեղի ունենա հոկտեմբերի 27-ը, և ո՞ւմ բարեկամներն ու ժառանգներն են այսօր քննարկում Մեղրու հարցը:

• Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագիր կնքելու ոչ մի նախադրյալ չկա: Հայաստանն Ադրբեջանին ե՞րբ է պատերազմ հայտարարել կամ հակառակը, որ խաղաղության պայմանագիր կնքի: Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կան մի քանի չլուծված հարցեր՝ սահմանազատման, պոտենցիալ հումանիտար հարցեր, փոխհատուցումների հարցեր: Եթե ասում եք՝ խաղաղություն է, հիմա որ խաղաղության պայմանագիր չկնքենք, ի՞նչ է լինելու: Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագիր պետք չէ: Միակ հարցը, որը պետք էր բարձրացնել, Ադրբեջանի իրականացրած ցեղասպանությունն է Արցախում, Արցախի հայաթափումն ու օկուպացիան: Սա՛ է միակ չլուծված հարցը: Եթե դուք այս հարցը չեք բարձրացնում, ապա խաղաղության պայմանագիր կնքելը դառնում է ավելորդ: Պետք չէ, որովհետև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև պատերազմ երբևէ հայտարարված չի եղել: Խաղաղության պայմանագրի նպատակն ինձ համար Կառավարությունում առկա գործակալների կողմից քայլ առ քայլ մի փուլի հասցնելն է, որ Հայաստանը դադարի գոյություն ունենալ:

• Պետք է ստեղծել միջկառավարական հանձնաժողով Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ընթացիկ հարցերի քննարկման համար, որի նպատակը պետք է լինի հայ-ադրբեջանական չլուծված հարցերի քննարկումը: Խաղաղության պայմանագիր չունենք, բայց Փաշինյանն ու Ալիևը մարդ ա մի 3 հատ խաղաղության մրցանակ ունեն: Հիմա որ պայմանագիր չկնքենք, խաղաղություն չի՞ լինելու, այդ պայմանագի՞րն է մեզ պաշտպանելու:

• Իլհամի ուզածները հստակ, շոշափելի ու վերջնական չեն: Հիմա ուզում է՝ Սահմանադրություն փոխենք ու ճանապարհ տանք, չէ՞: Եթե իմանայինք՝ ուզածը դա է, ու վե՛րջ, էլ բան չի ուզելու, կարելի էր դա քննարկել, բայց երբ գիտես, որ նրա վերջնական նպատակը Հայաստանի չգոյությունն է, անիմաստ է ինչ-որ բան քննարկելը նրա հետ: Մեր անկախության շրջանում մենք հայկական Նախիջևանի նկատմամբ ոչ մի պահանջ չենք ներկայացրել: Այնինչ Նախիջևանը հայկական քաղաքակրթության բնօրրաններից մեկն է: Հիմա մարդիկ Վանն ավելի շատ են ընկալում հայկական, քան Նախիջևանը, եթե մարդիկ, իհարկե, արմատներով Նախիջևանից չեն: 

• Հաջիևը որ պահանջում է հայերից ներողություն խնդրել, ո՞նց ենք անելու… մի անգամ Հրապարակում հավաքվենք, ներողություն խնդրենք, կպրծնե՞նք, թե՞ ազգովի շաբաթը մեկ ստատուս պիտի գրենք… (բնականաբար հեգնում է,- Ս.Ս.) Ծիծաղելի անհեթեթություն է նրա ասածը, բանի տեղ չպետք է դնել:

• Եթե մենք Ադրբեջանից ստանալու բան չունենք, ի՞նչ պայմանագիր ենք կնքում: Անգամ գերիների հարցը սրանք չեն քննարկում: Բացառապես քննարկվում է Հայաստանի հաջորդ զիջումների հարցը, դա էլ ուզում են պայմանագրով ամրագրել:

• Փաշինյանի դեպքում պետք է, որ անընդհատ լինի վտանգված Հայաստան, որ վախերի վրա շարունակ վերընտրվի: Հիմա նա որ ասում է՝ խաղաղության պայմանագիրը մինչև 2031 թիվ պետք է կնքենք, դա իր ընտրվելու հաջորդ ժամկետն է… Բա ինչո՞վ է գնալու հաջորդ ընտրությանը:

• Իսկ արդյո՞ք TRIPP-ը պետք է կարգավորվեր միջազգային պայմանագրով, թե՞ կարելի էր պարզապես ներպետական կորպորատիվ փաստաթղթերի շրջանակում հարցը լուծել: Ոչ մի խնդիր ես չէի տեսնում, որ ճանապարհի վրա ներդրում արվեր մաքուր հայկական, ներպետական կարգավորումներով, հայկական իրավասության ներքո: Սա ցույց է տալիս, որ ամերիկացի գործընկերները քեզ չեն վստահում: Եթե երկիրդ ունի կանխատեսելի ներդրումային միջավայր, նորմալ դատարաններ, ներդրողները երբեք հարցը միջազգային դատարաններ չեն տանի: Բայց քանի որ չեն վստահում, գործընթացն իրականացնում են միջազգային պայմանագրի ներքո:

• Սահմանադրության հարցը շատ կարևոր է։ Բայց որպեսզի կարողանանք քննարկել՝ Սահմանադրությունը փոխելու անհրաժեշտություն կա՞, թե՞ ոչ, նախ պետք է հասկանանք՝ ի՞նչ ենք առհասարակ ուզում փոխել։ 

Ոմանք խոսում են գերվարչապետական համակարգի մասին, ասում են՝ պետք է փոխվի Սահմանադրությունը։ Լավ, եկեք վերացական խոսակցություններից անցնենք կոնկրետ առաջարկների։ Ի՞նչ եք ուզում փոխել, ի՞նչ եք ուզում գրել ձեր ասած նոր Սահմանադրության մեջ։ Իրական առաջարկ ներկայացրեք, ասեք՝ կոնկրետ ինչպիսի՞ փոփոխություն եք ուզում։ Ես իմ այս հարցադրումներով խնդրին անդրադառնում եմ ակադեմիական տեսանկյունից։

Քաղաքական առումով իմ դիրքորոշումն այն է, որ Սահմանադրությունը փոխելու անհրաժեշտություն միանշանակ չկա։ Բայց երբ ակադեմիական քննարկում ենք անցկացնում և վերլուծում՝ գործող կարգավորումներն ավելի լա՞վն են, թե՞ ավելի վատը, պետք է կոնկրետ հասկանանք՝ ի՞նչ եք ուզում փոխել։

Մենք ունենք Սահմանադրություն, որը մեկնաբանում ենք այնպես, ինչպես ուզում ենք, քանդում ու ձևախեղում ենք այն, ոտնահարում ենք, բայց ամենակարևորը՝ տեր չենք կանգնում դրան։ Հիմա, եթե վաղը Սահմանադրությունը փոխենք և դրա մեջ մեկ այլ բան գրենք, ի՞նչն է երաշխավորում, որ նորից նույն կերպ չենք վարվելու։

• Մի անգամ Սահմանադրության փոփոխություն են կատարել՝ պատճառաբանելով, թե Սահմանադրական դատարանում ճգնաժամ է առաջացել։ Սակայն տեղի ունեցածը, ըստ էության, Սահմանադրական դատարանի վրա վերահսկողություն հաստատելու փորձ էր։ Նման փորձեր եղել են նաև Արգենտինայում և Լատինական Ամերիկայի մի շարք երկրներում, որտեղ դրանք երկարաժամկետ բացասական ազդեցություն են ունեցել ժողովրդավարական ինստիտուտների կայունության վրա՝ նպաստելով իշխանության կենտրոնացմանը։ Այդ երկրները հետագայում ստիպված են եղել վերականգնել ինստիտուցիոնալ հավասարակշռությունը։ 

• Կարծում եմ, որ մենք այսօր նոր Սահմանադրության անհրաժեշտություն չունենք։ Մեզ անհրաժեշտ է գործող սահմանադրական համակարգի բնականոն գործունեությունը։ 

• Եթե որևէ իշխանության նպատակն այն է, որ իր իշխանությունը չփոխվի, ապա միայն կառավարման համակարգը փոխելով՝ այդ խնդիրը չի լուծվի, չի կարողանա իշխանություն պահել։ Կարելի է նույնիսկ պատկերացնել մի իրավիճակ, երբ իշխանությունը կկենտրոնանա այլ ինստիտուտի՝ նախագահի ձեռքում։

Հետևաբար՝ խնդիրը չպետք է դիտարկել միայն այն տեսանկյունից, թե ինչպես կանխել հեղափոխությունը կամ իշխանափոխությունը։ Կարևորն այն է, որ քաղաքական գործընթացները տեղի ունենան Սահմանադրության շրջանակներում, իսկ իշխանության ձևավորումն ու փոփոխությունը ենթարկվեն իրավական կանոններին։

• Գործող Սահմանադրությամբ պետության գլուխը նախագահն է, որի լիազորությունները խորհրդարանական համակարգում հիմնականում ներկայացուցչական և արարողակարգային բնույթ ունեն։ Այդ գործառույթներից մեկն էլ պետական ինստիտուտների շարունակականությունն ու պետության ներկայացուցչականությունը խորհրդանշելն է։

Օրինակ՝ երբ վարչապետը գնում է Սահմանադրական դատարան և անձամբ շնորհակալություն է հայտնում դրա նախագահին աշխատանքի համար, առաջանում է ինստիտուցիոնալ սահմանների հարց։ Նման իրավիճակում պետք է հասկանալ՝ ինչո՞ւ է վարչապետը ստանձնում այդ դերը, երբ պետության ներկայացուցչական գործառույթներն իրականացնում է նախագահը։

Սա ոչ միայն արարողակարգի, այլև իշխանության տարանջատման և պետական ինստիտուտների ինքնուրույնության հարց է։

Հետևաբար, հարցը հետևյալն է՝ ի՞նչ պետք է գրենք Սահմանադրության մեջ, որպեսզի նման իրավիճակներ չառաջանան։ Արդյո՞ք անհրաժեշտ է հատուկ սահմանափակում մտցնել, որով վարչապետին կարգելվի նման գործողություն կատարել, թե՞ խնդիրը գործող սահմանադրական նորմերի ճիշտ կիրառման մեջ է։ 

Իմ կարծիքով՝ այստեղ ավելի խորքային խնդիր կա։ Մարդու իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ մեր Սահմանադրությունն ունի բավական լայն կարգավորումներ, սակայն դրանց առկայությունն ինքնին չի երաշխավորում, որ իշխանությունը չի կենտրոնանա մեկ անձի ձեռքում։ 

• Արդյո՞ք ընդդիմությունը պետք է մտնի Սահմանադրության փոփոխության քննարկման մեջ: Իմ կարծիքով՝ ընդդիմությունը չպետք է մտնի Սահմանադրության փոփոխության շուրջ քննարկումների մեջ, եթե դրա համար չկա հստակ քաղաքական մանդատ և հիմնավորված անհրաժեշտություն։

Նախ պետք է հասկանանք՝ ընդդիմադիր ուժերն ի՞նչ դիրքորոշում են ունեցել այս հարցի վերաբերյալ ընտրություններից առաջ և ի՞նչ փոփոխություններ են առաջարկել։ Օրինակ՝ «Հայաստան» դաշինքի դեպքում պետք է դիտարկել դաշինքի կազմում ընդգրկված քաղաքական ուժերի դիրքորոշումները։ Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը պատմականորեն տարիներ շարունակ հանդես է եկել երկրի խորհրդարանական կառավարման համակարգի օգտին։ Մյուս քաղաքական ուժերի դիրքորոշումները ևս պետք է գնահատել նրանց հրապարակային հայտարարությունների և ծրագրերի հիման վրա։

Եթե քաղաքական ուժը նախապես չի հայտարարել, որ ցանկանում է փոխել կառավարման համակարգը, և դրա վերաբերյալ ընտրողներից մանդատ չի ստացել, ապա հետագայում այդ հարցն օրակարգ բերելը խնդրահարույց է։ Նույնը վերաբերում է նաև այլ քաղաքական ուժերին։ Նրանց մոտեցումները պետք է գնահատել ըստ հրապարակային դիրքորոշումների, այլ ոչ թե ենթադրել, թե ինչ համակարգի կողմնակից կարող են լինել։ 

Խորհրդարանական կառավարման համակարգը կարևոր է նաև տնտեսական հարաբերությունների տեսանկյունից։ Պատմականորեն խորհրդարանների ձևավորման վրա ազդել են տարբեր հասարակական խմբերի, այդ թվում՝ արիստոկրատիայի և գործարար շրջանակների շահերը։ Խորհրդարանական համակարգի կարևոր գործառույթներից մեկն այն է, որ գործադիր իշխանությունը չկարողանա ամբողջ պետական և տնտեսական համակարգը դիտարկել որպես սեփականություն։

Երբ գործադիր իշխանությունը կենտրոնանում է մեկ անձի ձեռքում, առաջանում է պետական ռեսուրսների և տնտեսական հնարավորությունների կենտրոնացման վտանգ։ Խորհրդարանական վերահսկողությունը կարող է հակակշիռ դառնալ այդ գործընթացին։

Այս տեսանկյունից կարելի է դիտարկել նաև հարևան Ադրբեջանի օրինակը, որտեղ իշխանության կենտրոնացման և նախագահական կառավարման համակարգի առանձնահատկությունները կարևոր են քաղաքական զարգացումները հասկանալու համար։ 

• Եթե ընդդիմադիր ուժերը նախապես հստակ մանդատ չեն ստացել նախագահական համակարգին անցնելու կամ կառավարման համակարգն ամբողջությամբ վերափոխելու համար, ապա Սահմանադրության փոփոխության շուրջ քննարկումների մեջ մտնելն այսօր ժամանակավրեպ է։

Այս պահին նույնիսկ սեղանին չկա այնպիսի հստակ նախագիծ, որի հիման վրա հնարավոր կլիներ մասնագիտական քննարկում իրականացնել։

• Մեզ այսօր ավելի հրատապ խնդիրներ են հուզում՝ սեփականության իրավունքի պաշտպանություն, անձնական ազատությունների երաշխավորում, մարդու իրավունքների լիարժեք պաշտպանություն և սոցիալական բևեռացման նվազեցում։

Օրինակ՝ եթե սոցիալական անհավասարությունը խորանում է, ապա անհրաժեշտ է հասկանալ՝ ինչ քաղաքականություններ և իրավական մեխանիզմներ կարող են նպաստել այդ խնդրի լուծմանը։ 

• Եթե ընդդիմությունը հայտարարի, որ Սահմանադրությունը փոխելու կարիք չկա, ապա դրա հետ մեկտեղ՝ պետք է պահանջի նաև գործող Սահմանադրության լիարժեք պահպանումը։

• Որտե՞ղ է գրված, որ գործող Սահմանադրությունը թույլ է տալիս խախտել մարդու իրավունքները, ապօրինաբար զրկել մարդուն սեփականությունից կամ ոտնահարել նրա բոլոր ազատությունները։ Որտե՞ղ է գրված, որ պետությունը կարող է առանց իրավական հիմքի զիջել տարածքներ կամ խախտել քաղաքացիների իրավունքները։

Գործող Սահմանադրությունը չի պարունակում նման թույլտվություններ։ Հետևաբար՝ խնդիրը նախևառաջ Սահմանադրության նորմերի պահպանումն ու կիրառումն է։ 

• Սահմանադրությունը գործող իրավական համակարգի հիմքն է։ Դրանով պետք է առաջնորդվել, այլ ոչ թե այն քննադատել և փոխել ամեն անգամ, երբ որևէ դրույթ դուր չի գալիս։

Հետևաբար՝ իմ կարծիքով, այսօր Սահմանադրության փոփոխության հարցը քաղաքական օրակարգ մտցնելու անհրաժեշտություն չկա։

• Երբ քաղաքական առաջնորդը պնդում է, որ իր պաշտոնավարումը կամ իր առաջարկած փոփոխություններն անհրաժեշտ են երկրի հարատևությունն ապահովելու համար, առաջանում է մի կարևոր հարց՝ արդյո՞ք պետության շարունակականությունը նույնացվում է մեկ անձի իշխանության շարունակականության հետ։ 

• Եկեք պատկերացնենք հետևյալ տարբերակը։ Եթե նոր Սահմանադրության անհրաժեշտությունը գործող իշխանությունների կողմից հիմնավորվում է երկրի հարատևությունն ապահովելու պահանջով, ապա կարելի է առաջարկել նաև անցումային դրույթ, որով գործող իշխանության ներկայացուցիչները որոշակի ժամանակահատվածում չեն կարողանա զբաղեցնել պետական պաշտոններ։

Արդյո՞ք նման առաջարկը կընդունվեր իրենց իսկ կողմից։ Եթե ոչ, ապա պետք է հասկանալ՝ քննարկվող փոփոխությունների իրական նպատակը պետության շարունակականությո՞ւնն է, թե՞ գործող իշխանության քաղաքական դիրքերի պահպանումը։ 

• Եկեք յուրաքանչյուրս մտածենք՝ կա՞ արդյոք որևէ կոնկրետ խնդիր, որը ծագել է հենց Սահմանադրության համապատասխան դրույթի պատճառով և որը հնարավոր չէր լինի լուծել, եթե այդ դրույթը մի փոքր այլ կերպ ձևակերպված լիներ։ Խոսքը ոչ թե առանձին, մասնավոր դեպքերի, այլ համակարգային և էական խնդիրների մասին է։ Օրինակ՝ կա՞ իրավիճակ, երբ դատական գործի ընթացքը, պետական կառավարման գործընթացը կամ որևէ այլ կարևոր հարց անհնար է լուծել գործող Սահմանադրության պատճառով։ Իմ կարծիքով՝ նման խնդիրները պետք է հստակ ներկայացվեն և հիմնավորվեն, այլ ոչ թե պարզապես ընդհանուր հայտարարություններ արվեն Սահմանադրության թերությունների մասին։ 

• Պետական համակարգը, Սահմանադրությունը փոխելով՝ ինքնաբերաբար չի սկսում ավելի լավ աշխատել։ Այն սկսում է ավելի արդյունավետ գործել, երբ կիրառվում են գործող սահմանադրական մեխանիզմները, լուծվում են դրանց կիրառման ընթացքում առաջացած խնդիրները և վերացվում են ինստիտուցիոնալ հակասությունները։

Միայն այն դեպքում, երբ առաջանում է իսկապես անլուծելի սահմանադրական հակասություն, կարելի է քննարկել փոփոխության անհրաժեշտությունը։ Եթե խնդիրն առաջանում է այն պատճառով, որ գործող օրենքները չեն պահպանվում, պետական մարմինները՝ իշխանությունները, չեն կատարում իրենց պարտականությունները, կամ քաղաքական ուժերը չեն ցանկանում կիրառել իրենց տրամադրված իրավական մեխանիզմները, ապա Սահմանադրությունը փոխելը խնդրի լուծում չէ։

• Հեծանիվ մի՛ քշիր աշխատանքի ժամին, կրոնական կազմակերպությունների դեմ գործողություններ մի՛ արա, օպոզիցիա մի՛ ձևավորիր… Մենք քեզ դրա համար չենք վճարել: Մենք մեր հարկերից, մեր գրպանից քեզ չենք վճարում, որ դու աշխատանքի ժամին հեծանիվ քշես… Մենք քեզ վճարում ենք Սահմանադրությամբ ամրագրված քո պարտականություններն անելու, այդ թվում՝ երկրի անվտանգությունն ապահովելու համար:

• Փաշինյանը նվաստացնում է քննիչներին, դատախազներին, դատավորներին: 

• Միգուցե Ռոբերտ Քոչարյանից վախեր ունի, դրա համար է կալանքի տակ պահում: Մարտի 1-ի գործով չստացվեց անել, հիմա գնացել են իբր «կոռուպցիայի» բացահայտման ճանապարհով…

• Բացեք Դատախազության կայքը, տեսե՛ք՝ դա անշարժ գույքի գործակալությա՞ն, թե՞ Դատախազության կայք է: Ամբողջը գույք վերադարձնելու մասին է, որովհետև թեման քաղաքական է:

• ՀԷՑ-ը կխլի՞, խնդիր չկա՛, ուղղակի պետք է հասկանանք, որ մենք բոլորս դրա կրկնակի գինն ենք վճարելու ձեռնարկատիրոջը: Ցանկացած ապրանք գին ունի: Որևէ մեկը մտածե՞լ է՝ ինչո՞ւ է ՔՊ-ական Ռոմանոս Պետրոսյանը նշանակվել ՀԷՑ-ում կառավարիչ, ՔՊ-ական Գնել Սանոսյանը՝ հանքարդյունաբերության ոլորտում, մյուսը՝ ԶՊՄԿ-ում, Ռուբեն Ռուբինյանի եղբայրն՝ այլ տեղ… Այս հարցերն այսօր պատասխան չունեն:

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

—