Category: News

Iran, Armenia to expand cooperation in trade, science, technology: Pezeshkian

Tatoyan Vazgen
Borna, Iran
Oct 5, 2026
Iranian President Masoud Pezeshkian highlighted the deep-rooted historical and friendly ties between Tehran and Yerevan during a meeting with Armenian Minister of Foreign Affairs and International Trade Ararat Mirzoyan on Monday afternoon, calling for the expansion of bilateral cooperation across trade, science, culture, and technology.

Tehran – BORNA – Pezeshkian praised the Armenian community living in Iran as reputable and upright citizens, characterizing their presence as a valuable foundation for relations between the two nations. Recalling his recent “constructive” meeting with Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan on the sidelines of the UN General Assembly in New York, the president emphasized the necessity of mutual support to advance economic and technological partnerships.

Addressing broader regional developments and tensions with Washington, Pezeshkian strongly criticized the United States’ negotiating record.

“Our problem with the United States is that every time we come to the negotiating table, war is immediately imposed on us,” Pezeshkian said. “They have attacked us three times following dialogue, which proves they are not seeking talks, but rather aim to overthrow the Islamic Republic of Iran.”

The president reiterated that Iran has repeatedly demonstrated sincerity regarding its nuclear program, pointing out that the country has undergone the most extensive International Atomic Energy Agency (IAEA) inspections in the world despite facing persistent US pressure and false allegations.

“In my speech at the United Nations, I affirmed our readiness for dialogue and verification regarding nuclear activities; however, the issue is that every time inspectors have visited Iran, our sites and scientists were identified, followed by bombings of these centers and assassinations of our scientists,” Pezeshkian stated. He questioned the justification for strikes on scientific institutions and stressed that international law prohibits attacks on nuclear facilities placed under IAEA safeguards.

Denouncing US military strikes alongside simultaneous claims of seeking diplomacy as deceptive, Pezeshkian cited the killing of 168 innocent children in Minab as an example of American atrocities, criticizing the hypocrisy of Western human rights claims. He asserted that negotiations hold no meaning with an adversary that continuously relies on assassinations, sanctions, and broken agreements.

Pezeshkian noted that hostile actions aimed at destabilizing the establishment have instead fortified national unity, adding that Iran will continue to rely on solid relations with its neighbors to overcome external pressures.

For his part, Mirzoyan conveyed warm greetings from Armenian Prime Minister Pashinyan, stating that bilateral friendship and cooperation continue to strengthen. The Armenian top diplomat emphasized that Yerevan remains committed to actively advancing its partnership with Tehran despite foreign sanctions, reiterating Armenia’s dedication to regional peace.

End Article

—

Armenian journalism students gain newsroom experience in Washington

Arpi Talalian
WSU Insider – Washington State University
Oct 5, 2026
October 5, 2026

By Will Ferguson, WSU News

After helping build a journalism program at the American University of Armenia, Washington State University recently brought 11 of its master’s students to the Evergreen State to put their training to work in local newsrooms.

The experience is part of a master’s program developed by WSU’s Edward R. Murrow College of Communication and the American University of Armenia through a $2.3 million U.S. Department of State grant. The visiting students belong to the program’s first class, expected to graduate this spring.

The students were placed at The Seattle Times and The Spokesman-Review, as well as Spokane television stations KHQ, KREM, and KXLY. Others joined The Wenatchee World and the Lewiston Tribune.

Their assignments helped them get to know the region. A KREM television piece explored how the owner of Spokane’s Skewers restaurant brings people together over Armenian food. A Spokesman Review story took readers through a first visit to the Spokane County Interstate Fair, where a reporter encountered llamas and discovered fried cheese curds with ranch dressing for the first time. Other work included a Lewiston Tribune story on young rodeo riders keeping traditions alive in Pomeroy.

The partnership continues the Murrow College’s international journalism education work. Lawrence Pintak, a WSU communication professor and former Murrow dean, spearheaded the Armenian program and previously led a Murrow partnership with a journalism program in Serbia. He also helped develop Pakistan’s first professionally focused journalism master’s at the Institute of Business Administration in Karachi.

A former CBS News Middle East correspondent, Pintak was also previously director of the Kamal Adham Center for Journalism Training and Research  at the American University in Cairo. His efforts there emphasized practical instruction, an approach carried into Pakistan, Serbia, and Armenia. 

“We are a land-grant university, first and foremost serving the state,” Pintak said. “But we can use our knowledge to serve others abroad, help other universities grow their programs.”

For Roza Chibukhchyan, who spent her three weeks at KXLY, the visit reinforced an interest in journalism she once thought unlikely.

After earning a bachelor’s degree in English and communication at the American University of Armenia, she was looking for a master’s program that could help her work toward a doctorate. She had enjoyed an undergraduate journalism course but viewed the profession in Armenia as too politicized.

The new program’s curriculum persuaded her to reconsider. Its multimedia courses suited her interest in creating digital content, while its approach to reporting showed her that journalism could help people make sense of events without serving a political agenda.

“I had such a deep sense of frustration with the industry overall. I stayed away from it,” she said. “But when I was introduced to how it actually was supposed to be … I was like, ‘OK, I could get behind this.’”

Chibukhchyan pitched and reported a television story for KXLY about Washington’s debate over natural gas access for homeowners, including wildfire survivors rebuilding in Spokane. The Sept. 30 broadcast also highlighted WSU’s role in bringing the Armenian students to Washington newsrooms. 

Other highlights of Chibukhchyan’s experience included a 3:30 a.m. start to cover a Greek festival’s 90th anniversary for social media while shadowing a reporter delivering eight live reports in four hours. Drawing on a classroom exercise, Chibukhchyan also built an AI persona designed to emulate KXLY’s target viewer to help her gauge which story ideas might resonate with an unfamiliar audience.

At neighboring Spokane television station KHQ, Lori Ishilian arrived with experience in marketing and public relations at the American University of Armenia. She had helped promote the master’s program before deciding to enroll herself.

“I was already in storytelling, and I just wanted to look at it from a different angle,” she said.

At KHQ, Ishilian practiced presenting “The Pulse,” a five-minute news update, while getting a close look at the teamwork behind a television broadcast. Her coursework in Armenia had moved her between the anchor desk and production jobs behind the camera, helping her understand how each person’s work contributed to what viewers saw.

“There are so many people involved in getting one story out, even a two-minute package,” she said. “It’s really interesting to see how everything is so fast-paced.”

Her biggest highlight was going on air during KHQ’s 4 p.m. newscast on Sept. 30. 

“I had spent the three weeks moving around the newsroom, watching producers build shows, working in ENPS, going out with reporters, filming, editing and practicing The Pulse, so actually being on air felt like everything coming together,” Ishilian said.

Ishilian also created a video about her experience in Spokane, which KHQ later shared on its Instagram and featured on its newscast.

Beyond the newsroom, students remarked on the welcome they received. Chibukhchyan arrived expecting Americans to be more distant. Instead, she found a welcome that challenged what she thought she knew from years of watching American media. “I’m really pleasantly surprised by how the average person is so nice and friendly,” she said.

For Ishilian, the welcome extended beyond the newsroom to small encounters with strangers. “You can just walk on the street and someone can compliment you,” she said. “It can make your whole day.”

—

It’s home to bone-eating birds, 1.9m-long leopards, and the world’s only white

Andranik Taslakhchian
Discover Wildlife
Oct 5, 2026

It’s home to bone-eating birds, 1.9m-long leopards, and the world’s only white-clawed bears

Despite its small size, Armenia in the Southern Caucasus has a rich mix of habitats, home to an array of charismatic animals.

Mark Hillsdon
Published: October 5, 2026 at 1:08 pm

This month, the UN’s Biodiversity Conference arrives in Armenia. While finance and finding ways to pay for protecting and conserving nature are likely to dominate the agenda, delegates who are able to escape the conference halls will discover a country that packs a big punch in terms of biodiversity.

Despite its size – about an eighth the area of the UK – this small, landlocked nation in the Southern Caucasus is at an important crossroads between Europe and Asia, with a rich mix of habitats from mountains to forests and semi-deserts.

It’s home to 17,000 different species of animal including several which are Endangered that find sanctuary across the varied landscapes of the 30,000 ha (74,000-acre) Caucasus Wildlife Refuge in south-west Armenia.

Armenian wildlife

Caucasian (or Persian) leopard

With a global population estimated at around 1,000, no more than a dozen of these impressive big cats are thought to live in the remote mountains of southern Armenia.

Elusive, solitary and largely nocturnal, the leopards roam huge ranges, and a key conservation measure is creating more connected landscapes across the Caucasus region. The largest of eight sub-species of leopard – they can grow to 190cm long and weigh in at 70kg – their stocky bodies are covered with a unique pattern of black rosettes.

Armenian mouflon

Said to be the ancestor of the domestic sheep, this iconic animal, with its impressive curved horns, is at home on Armenia’s dry mountain steppes and Alpine meadows.

Sadly, the mouflon has suffered a steep decline in recent years, as they’ve struggled to evade poachers, while much of their habitat has been lost to mining. They are also often out competed for food by domestic livestock.

Syrian brown bear

With around 600 individuals, Armenia supports one of the last stable populations of this small bear, which was once widespread across the Middle East. With much lighter fur than their larger cousins, they are the only bear to have white claws.

Although they prefer the mountains, habitat loss and a lack of food is forcing them to scavenge closer to villages, leading to inevitable human conflict. They were also traditionally used for public entertainment but a new sanctuary has recently opened to home bears rescued from captivity.

Bezoar goat or ibex

Said to the direct ancestor of the domestic goat, the bezoar goat is part of the Caprinae sub-family, often described as the goat antelope.

Despite their huge scimitar-shaped horns – which are the longest in relation to body weight of any animal – they’re dextrous enough to evade predators by climbing impossibly steep mountainsides. Their name comes from bezoar stones, a solid mass of hair and indigestible plant materials which forms in the gut.

Bearded vulture

Also known as the lammergeier, this is one of four species of vultures to patrol the skies of Armenia. As much as 90% of their diet is bones, which are digested by strong gastric juices. They can also be spotted flying high clutching larger bones, which they drop onto the rocks, shattering them so they can eat the rich marrow.

    Unlike most vultures, the bearded vulture’s head and neck are feathered rather than bald, as its preference for bones means it doesn’t have to reach inside carcasses to feed.


    —

    Armenian community grieving ‘mentor’ and ‘family’ Benon Sevan

    Arsine Chaltikian
    Cyprus Mail
    Oct 5, 2026

    Benon Sevan, a diplomat and former UN assistant secretary general, who dedicated his life to promoting the Armenian heritage and served as a representative of the Armenian General Benevolent Union (AGBU) died aged 88, on Monday.

    AGBU described Benon Sevan as a beacon of guidance, a mentor, a tireless defender of Armenian cultural heritage and a “family” for many generations of Armenians in Cyprus.

    “His warm personality, keen intellect, passion and selfless generosity earned him the love and respect of all those who had the blessing of knowing him,” the AGBU said.

    Born in Nicosia, he graduated from the capital’s AGBU Melkonian Educational Institute, obtained a bachelor of arts degree in history and philosophy at Columbia College in New York and a graduate degree from the School of International and Public Affairs of Columbia University.

    Joining the UN secretariat in 1965, Sevan served as a UN observer with the special representative of the secretary-general for the act of free choice in West Irian in Indonesia, Assistant Resident Representative with the Fund of the UN for the Development of West Irian, and as the senior secretariat official with the mission to inquire on the situation of prisoners of war in the Iran and Iraq conflict.

    Between 1982 and March 1988, Sevan was secretary of the UN’s Economic and Social Council and served as secretary of a number of intergovernmental bodies and special UN conferences. In April 1988, he was appointed director and senior political advisor to the representative of the secretary-general on the settlement of the situation relating to Afghanistan.

    In January 1990, he was also asked to serve as the secretary-general’s representative on the implementation of the Geneva Agreements on Afghanistan. In January 1991, secretary-general of the day Javier Perez de Cuellar decided that Sevan should also assume the responsibility for the overall administration of the Office for the Coordination of UN Humanitarian and Economic Assistance Programmes Relating to Afghanistan.

    On July 20, 1992, secretary-general Boutros Boutros-Ghali announced the appointment of Sevan to the post of assistant secretary-general in the department of political affairs at UN Headquarters in New York, before later heading the UN’s Oil-for-Food programme in Iraq between 1995 and 2003.

    Through that programme, Iraq was allowed to sell oil on the global market in exchange for food, medicine, an other humanitarian needs borne by the people of Iraq, without allowing the Iraqi government of the day, led by Saddam Hussein, to boost its military capabilities.

    In an interview with the Cyprus Mail’s Agnieszka Rakoczyin 2023, Sevan spoke, not only about his varied international career but also an early life of poverty in Nicosia.

    Sevan’s grandparents had come to Cyprus from Adana in Turkey in 1922. His mother was only six months old when they arrived. His grandmother had three sets of twins – two boys and four girls. However, one of the daughters was lost during the massacres there so they came to the island only with the remaining five.

    As a small boy, he spent his childhood locked within the Venetian walls of old Nicosia in a mixed Armenian-Turkish neighbourhood named Arab Ahmet.

    Sevan said that the Armenians of Arab Ahmet lived very closely with their Turkish Cypriot neighbours.

    “There was no discrimination, no animosity in our lives. We all lived together. I always want to pay tribute to my grandparents for this. After what had happened to them in Turkey, they had every justification to hate Turks but they didn’t. We grew up like brothers and sisters.”

    The two first languages Sevan learnt in his life then were Armenian and Turkish. He started learning Greek only when he went to school and later incorporated the language along with the six other languages he spoke having been educated later at the Melkonian Institute.

    Passionate about photography since childhood, Sevan started taking pictures for newspapers at the weekends to earn additional income. He also landed a job as research assistant to India’s former ambassador to the UN, Arthur Lall.

    His next job provided him with another learning opportunity. In 1965, on the cusp of graduating, the 28-year-old Sevan joined the photo section of the Radio and Visual Services Division at United Nations headquarters which opened a lot of doors for him.

    Sevan loved the place so much that he learned the local language, married a young Balinese woman who, when his job finished in 1972, took back to New York.

    He recalled how he wrote to his aunts in Nicosia who had been pressing him to get married, and told them that he had finally done so but the marriage was not to last long as she could not adjust to New York. They always remained in touch, however.

    On returning to New York, he began steadily climbing the UN career ladder, including carrying out special political assignments on behalf of the Secretary-General. In 1980, he married his second wife, Micheline, also a UN employee. They had one daughter, Jasmine. Micheline passed away several years ago.

    The Oil-for-Food programme, he said, was executed during a crucial period when everybody thought that once the Soviets withdrew there would finally be peace.

    However, he said seeing how the regional conflict still was well into the 21st century, all efforts to change its destiny had failed.

    As the head of the Oil-for-Food Programme, he found himself at the centre of an emerging scandal in the mid-2000s and the only time in his lengthy career that his work was scrutinised as part of a wider investigation focusing on kickbacks to Saddam Hussein’s regime that involved several coalition countries involved in the invasion of Iraq in 2003.

    Sevan was always candid when discussing the investigation that ultimately ended his UN career. He believed it was a US tactic to target the UN – which had opposed the invasion – in order to divert attention from the disaster of its own making in Iraq.  

    He had also survived the infamous suicide bombing attack on the Canal Hotel in Iraq in 2003 in which 22 UN staff members were killed, simply because he changed the place of his meeting a minute before the bomb exploded. Sevan said he felt guilty for having survived when his friends and colleagues were killed.

    After leaving the UN, Benon Sevan led a quiet life of retirement in Cyprus but always maintained an active interest in the UN and in the Cyprus issue.

    —

    Hayashen e-Newsletter October 2026

    Emma Jilavian
    Title: Hayashen e-Newsletter October 2026

    <a rel="nofollow" href="

    —

    California Courier Online, Oct. 5, 2026

    Jirair Kafian
    California Courier Online, OCT. 5, 2026

    1- Azerbaijan Sides with Pashinyan,

    Opposing Armenian Nationalists

    By Harut Sassounian
    www.TheCaliforniaCourier.com
    2- Russian-Armenian Cosmonaut Arutyun Kiviryan to Join NASA’s Crew-14 Mission to ISS
    3- DIRECT FLIGHT FROM YEREVAN TO BAKU
    4- Revolution or No Revolution
    5- L.A.-raised comic Jack Assadourian Jr. turns his Mexican Armenian roots into fearless new comedy special
    6- Senate Candidate El-Sayed Backs First Christian Nation, Condemns US Aid To Azerbaijan
    7- Mysterious underground tunnels found at ‘Noah’s Ark site’

    **************************************************************

    1- Azerbaijan Sides with Pashinyan,

    Opposing Armenian Nationalists
    By Harut Sassounian
    The governments of Azerbaijan and Turkey and their media outlets closely follow and critically respond to developments and articles published in Armenia and the Diaspora. Many of my weekly articles have been translated and reprinted by Azeri and Turkish newspapers and websites over the years.

    The most recent example is an article by Haroutioun Aga-Sarkisian of Atlanta, Georgia, published on Sept. 29 on a news website in Armenia. He is the chairman of the All-Armenian Council for the Defense of the Armenian Church and the founder of the local chapter of the Armenian National Committee of America. The article, titled “Pashinyan’s New Dividing Line Among the Diaspora Youth,” criticized Prime Minister Nikol Pashinyan for meeting with a small group of Armenian-American university students in New York City on Sept. 24. Pashinyan intended to present to the students his controversial concept of “Real Armenia.”

    On Sept. 30, the Azeri news website, 1news.az, responded by criticizing Aga-Sarkisian and defending Pashinyan’s policies, which are detrimental to Armenian national interests. The article, written by Farida Baghirova, was titled “Captive to a draining phantom: how revanchism undermines Armenia’s future.”

    Baghirova wrote: “In recent years, Armenian political discourse has increasingly become hostage to a dangerous trend — radicalism and revanchism are becoming the cornerstone of public life. The drivers of this destructive dynamic are not only radical forces within the country, but also part of the Armenian Diaspora abroad.”

    Baghirova then attacked the Armenian Apostolic Church: “Etchmiadzin and the diaspora circles connected with it remain one of the important channels for mobilizing revanchist rhetoric. This interwoven network of influence gave the radicals the opportunity to dictate the agenda to Yerevan for decades. For them, Armenia was not a place to live with its socio-economic problems, but a springboard for satisfying their political ambitions.”

    Baghirova then defended Pashinyan’s concept of “Real Armenia,” adding, “Pashinyan [is] destroying the illusion that lobbyists abroad have the right to sacrifice the security of Armenia’s citizens for the sake of their own ideological dogmas.”

    Returning to her attacks on the Armenian Church, Baghirova wrote: “Similar processes are taking place in the Armenian Church as well, which, instead of preaching peace, is turning into a headquarters of ideological resistance to any movement toward a final peace in the region. Revanchism is no longer a dispute about the past; it is a political model that requires the constant ‘presence of an enemy,’ a return to ‘losses’ and a refusal to accept the new reality. If they want to continue living by this logic in Armenia, well, that is their choice. Azerbaijan has stated its position with utmost clarity — peace, stability, development. Armenian society will have to deal with its own political ghosts by itself.”

    Several Azeri websites routinely attack the Armenian opposition in Armenia and the Diaspora. The articles are well researched and are written in several languages, including fluent English. It is clear that these websites are well-funded and that the analysts writing these articles are highly compensated by the Azeri government.

    In their eagerness to attack Pashinyan’s opponents inside and outside Armenia, the Azeri media and government officials do not seem to realize that they are making it obvious that Azerbaijan welcomes and supports the Prime Minister’s policies. When your enemy sides with your own government, there is ample reason to be suspicious. In recent years, Pashinyan has done everything possible to align himself with the wishes of Azerbaijan and Turkey. He has made numerous concessions and continues to do so. He has handed Artsakh to Azerbaijan and ceded parts of the territories of the Republic of Armenia, while alienating the citizens of Armenia and members of the Diaspora. Naturally, Azerbaijan and Turkey are pleased with him. As the saying goes, “the enemy within is far more dangerous than the enemy outside.” The worst fear of Azerbaijan and Turkey is that Pashinyan will be replaced by a patriotic Armenian leader who will defend the interests of the nation.

    The constant drumbeat by Azerbaijan that it is a peace-loving nation is contradicted by Pres. Ilham Aliyev’s refusal to sign the negotiated “peace treaty,” even after claiming that he dictated to Pashinyan all 17 articles of the agreement.

    Aliyev makes constant threats, warning that Azerbaijan will attack Armenia unless it accepts all Azeri demands. He describes Armenia’s leaders as “war criminals who must receive the punishment they deserve,” while refusing to release the Artsakh officials who have been imprisoned and tried in Baku. Recently, Aliyev even referred to constructing “a third Victory Arch…in the center of Yerevan today.”

    Meanwhile, Pashinyan is constantly talking about how he has brought peace to Armenia. But peace cannot be one-sided. Peace does not exist when the enemy is swinging a yatagan over your head, threatening to chop it off.

    **************************************************************

    2- Russian-Armenian Cosmonaut Arutyun Kiviryan to Join NASA’s Crew-14 Mission to ISS

    WASHINGTON — Russian-Armenian cosmonaut Arutyun Kiviryan will travel to the International Space
    Station (ISS) as part of NASA’s SpaceX Crew-14 mission aboard a Crew Dragon spacecraft, NASA
    announced.
    Four crew members representing three space agencies are scheduled to launch to the International Space Station no earlier
    than spring 2027 for a long-duration scientific expedition.
    NASA astronauts Kayla Barron and Christina Birch will serve as spacecraft commander and pilot, respectively. They will
    be joined by Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA) astronaut Makoto Suwa and Roscosmos cosmonaut Arutyun
    Kiviryan, who will serve as mission specialists.
    Following docking, the Crew-14 astronauts will join the space station’s Expedition 75/76 crews.
    Crew-14 will be the 14th commercial crew rotation mission conducted with SpaceX under NASA’s Low Earth Orbit Program.
    During their stay aboard the ISS, the crew will carry out scientific investigations and technology demonstrations designed
    to help prepare humans for future exploration missions to the Moon and Mars while also supporting research with potential
    benefits for people on Earth.
    Kiviryan was born into a family of Armenian descent. He graduated from the Suvorov Military School in St. Petersburg and earned a degree in rocket engineering from Baltic State Technical University in 2015.
    In 2021, Kiviryan successfully completed the selection process for the cosmonaut corps at the Yuri Gagarin Cosmonaut Training Center. Crew-14 will mark his first spaceflight and his first mission to the International Space Station.
    For more than 25 years, humans have continuously lived and worked aboard the International Space Station, advancing scientific knowledge and conducting research that cannot be replicated on Earth. The orbiting laboratory also helps NASA study and address the challenges of human spaceflight, expand commercial opportunities in low Earth orbit, and lay the groundwork for long-duration missions to the Moon under the Artemis program and, ultimately, to Mars.

    **************************************************************

    3- DIRECT FLIGHT FROM YEREVAN TO BAKU

    By The US Armenians
    A new direct flight has connected Yerevan and Baku, marking a new development in air travel between the two cities.
    The flight is operated by FlyOne and provides a direct connection between Armenia’s capital and Azerbaijan’s capital.
    The route links Yerevan with Baku, offering passengers a faster alternative to connecting flights.
    The new air connection also adds another link between the two capitals and expands the available travel options in the region.
    **************************************************************

    4- Revolution or No Revolution

    Eight years after Armenia’s “Velvet Revolution,” Nikol Pashinyan’s government has deepened the country’s neoliberal trajectory while reorienting Armenia toward the West.
    By Pietro A. Shakarian
    The Nation

    This September 2026 marked the third anniversary of Azerbaijan’s ethnic cleansing of the region of Nagorno-Karabakh (Artsakh). For Armenian society, the displacement of some 150,000 indigenous Karabakh Armenians was painful enough. Yet, in early September, several Western diplomats compounded matters by participating in a Baku-backed tour of the recently ethnically cleansed Artsakh. As investigative journalist Lindsey Snell reports, among those present were top EU diplomats and representatives of the Trump administration, including the US chargé d’affaires in Baku, Amy Carlon. While several Western diplomats danced to the tune of Azerbaijani nationalist hymns, others frivolously laughed when Hikmet Hajijev, the NATO-trained adviser of Azerbaijan’s President Ilham Aliyev, cynically cracked jokes about threatened Armenian cultural heritage. Amid this ghoulish danse macabre, the visiting diplomats uncritically accepted official Azerbaijani talking points, framing the historic Armenian Gandzasar and Dadivank monasteries as “Caucasian Albanian.”
    The outrage in Armenian society was palpable, but Western capitals responded only with the usual diplomatic generalities. It is unlikely that any Western government will seriously try to hold Baku accountable for its crimes or its wildly neo-fascist rhetoric. Azerbaijan is a close ally of Israel and Turkey. Its longtime despot President Aliyev is a good friend of President Trump. Western interests in the country are driven by cold geopolitical calculations. The prospect of a “Nagorno-Karabakh without Armenians” has long tickled the fancy of American neocons, in their quest to “check” Moscow and Tehran in the strategic Caucasus and to secure an energy corridor to Central Asia. None of this should be surprising to the experienced observer. What has surprised many is that the ethnic cleansing had the tacit approval of the current Armenian government of Nikol Pashinyan, as part of its effort to reorient the country toward the West.

    Pashinyan rose to power in the 2018 “Velvet Revolution” on promises of delivering a more just and equitable future for the Armenian people. At that time, he espoused what some deemed to be a “hard-line” stance on the Karabakh question. However, Pashinyan had in fact long viewed the people of Nagorno-Karabakh as an “albatross” hanging over Armenia that needed to be “discarded” in order to move the country away from Moscow and Tehran, and closer to NATO. In a complete turnaround from his 2018 stance, Pashinyan revealed his true sentiments in Prague in October 2022, when he officially recognized the mountainous region as a part of Azerbaijan, against the democratic will of the Karabakh Armenians. Pashinyan’s denial of the province’s self-determination reflects his larger denial of the democratic legacies of the Karabakh movement that emerged during Mikhail Gorbachev’s perestroika. It likewise provides a departure point for a much more pointed question: Was the “revolution” of 2018 really a “revolution” at all?

    Much of Armenia’s troubles have their roots in the “original sin” of the post-Soviet condition of the 1990s. Following the dissolution of the Soviet state, the Armenian republic successfully assisted the Karabakh Armenians in their struggle for independence from Azerbaijan. At the same time, the country suffered from the classical maladies that afflicted the post-Soviet space in the “dark and cold years” of the “wild ’90s.” Corrupt privatization, oligarchy, shock-therapy capitalism, and staggering inequality were the order of the day. The “revolution” in Armenia promised to remedy these afflictions. Yet, as in so many other post-Soviet “color revolutions,” the events of 2018 only exacerbated these ills.

    As Volodymyr Ishchenko and Oleg Zhuravlev astutely argued, post-Soviet “revolutions” such as Armenia’s can best be described as “deficient revolutions” that only reinforce the post-Soviet crisis of political representation. Indeed, the question arises as to whether such “revolutions” can even be described as such at all. Unlike the classical revolutions of world history—the American, the French, the Russian, the Chinese, etc.—the 2018 events in Armenia, much like other post-Soviet “color revolutions,” did not represent a fundamental break or change from what came before. Instead, they merely signified the replacement of an old elite with a new one. The “party of power” structure of the former ruling Republican Party was merely replaced by that of Pashinyan’s Civil Contract party, with all the attendant abuses of administrative resources and political power imaginable. “Even the discourse on the government’s supposed ‘popularity’ is itself a red herring,” says Nare Navasardyan, an activist in Yerevan affiliated with the Aknandakan (“Eye for an Eye”) documentary artists’ collective. “The mechanisms of power in this country are not democratic will and popular participation but electoral fraud, bribery, and intimidation, overtly supported by Western patronage and capital.”

    Unlike the classical revolutions of world history, the 2018 events in Armenia also lacked a clearly articulated set of revolutionary ideas. There was no Thomas Paine, Jean-Jacques Rousseau, or Vladimir Lenin on hand to pen a blueprint for social revolution, something that the Armenians possessed in earlier times, with writers like Mikayel Nalbandyan or Stepan Shahumyan. No, this “revolution” was only informed by the same vague neoliberal talking points about “corruption” and “freedom” that were also espoused in Ukraine in 2014 and in Georgia in 2003. In fact, the new elites who rose to power in Yerevan in 2018 were even more wedded to the gospel of neoliberalism than any of the earlier post-Soviet Armenian governments. “This is not a revolution in the classical sense,” argues Eva Hakobyan of the democratic socialist group Jaragayt. “It has not brought about any fundamental changes to the economic system. Instead, Pashinyan seeks to replace the traditional pillars of Armenian identity with a service-oriented, consumerist society, in line with radically neoliberal and increasingly far-right economic policies.”

    Much like President Trump and Argentina’s Javier Milei, Pashinyan played the populist card, employing progressive talking points to deceive the public and mask a deeply exploitative monetarist agenda. Rather than deliver on promises of democratization, the new government has engaged in a systematic de-democratization of the country. Poverty, inequality, and labor rights remain woefully unaddressed, while political opponents are routinely pressured, harassed, and often jailed. The judiciary lacks independence. An unprecedented campaign is underway to subordinate the Armenian Apostolic Church to state authority and to put Catholicos Karekin II on trial in a move widely perceived by most Armenians to be a national shame. Despite proclaimed promises of “peace,” the country faces severe security threats and creeping territorial claims from an aggressive Azerbaijan.

    In 2018, Pashinyan and his team had likewise pledged that the “revolution” had “no geopolitical context“ and that Armenia would retain its traditional balance between East and West. In fact, they quickly dropped such pretenses and reoriented the country toward NATO, while betraying the innocents of Artsakh to the diktat of Baku. Swimming against the current of history, Pashinyan seems particularly intent on bringing Armenia into the EU, despite the manifold crises now facing the 27-member bloc. Overall, Armenia’s false choice of “East vs. West” is not the invention of Russia, Iran, China, or some overzealous Western journalists. No, it is the creation of Armenia’s new comprador elites, who owe their position to a constellation of Western war hawks and corporate plutocrats.

    The government’s most recent endeavors only underscore this reality. In the Armenian town of Hrazdan, it has inaugurated a new Firebird AI data center, raising concern among local activists over the potential environmental impact of such a project. In the south, on the Iranian border, President Trump’s TRIPP corridor, wholeheartedly backed by Pashinyan, envisions the country ceding part of its sovereign territory to a private US company for some 49 to 99 years. Most recently, the Armenian press revealed the architect of TRIPP to be Trump loyalist Aryeh Lightstone, a man who, through his role in the Gaza Humanitarian Foundation, is directly complicit in the Gaza genocide. Thus, the traditional threats facing Armenia from Turkey and Azerbaijan are now amplified by new neocolonial threats coming from the Trump administration and its allies.

    On balance, the record of the Pashinyan government hardly looks “revolutionary,” let alone “democratic.” Indeed, it is often said in Yerevan that two Armenias coexist today—the Armenia of the ruling elite, constantly grabbing headlines with its various inane controversies, and the Armenia of the people, struggling to simply make ends meet. Unsurprisingly, the same can be said of Trump’s America today as well. As for the EU, the recent dance of its diplomats in ethnically cleansed Artsakh has come to symbolize the decline of the West itself. Truly, in the age of Trumpism, one would not be surprised to one day see Western elites follow their “performance” in Artsakh with yet another danse macabre in Gaza, Minab, or Havana.


    Pietro A. Shakarian is a historian and a lecturer in history at the American University of Armenia in Yerevan. A native of Cleveland, Ohio, Dr. Shakarian was previously a postdoctoral fellow at the Centre for Historical Research at the National Research University–Higher School of Economics in St. Petersburg.

    **************************************************************

    5- L.A.-raised comic Jack Assadourian Jr. turns his Mexican Armenian roots into fearless new comedy special

    By Anthony Solorzano
    Los Angeles Times

    Comedian Jack Assadourian Jr. didn’t know what to expect when he booked shows in Armenia. People in his life told him the culture was very old-fashioned compared to the material in his act. They also told him they wouldn’t accept him because he wasn’t fully Armenian and didn’t speak the language.
    “They’re not gonna like you, and you’re gonna get arrested,” he recalls people telling him.

    Instead of calling it off, he booked his own shows using social media and sold out four of the dates. A month later, he returned, sold out more shows and extended his tour to Beirut.

    People told him to be careful, especially with the ongoing wars in the region. Assadourian heard the warnings but continued booking shows abroad.

    “We’re gonna keep trying to heal the world through laughter,” he said.

    Growing up, Assadourian didn’t even know that side of his identity until his parents, who own the HaHa comedy club in North Hollywood, told him and enrolled him in Armenian school as a teen. At home, his grandma and mother would speak to him in Spanish — as far as he knew, he was just Mexican. Then, he later had to balance three cultures: American, Mexican and Armenian.

    “I was just kind of bouncing around, like just being a little bit of everything,” he said. “It was really hard to find out where I came from, who I was, and then as I got older, I kind of understood more and more, and it was just a very fun and different experience, you know, like we’ll be speaking Spanish one day and English one day, Armenian the next day.”

    In his special “Mexican Armenian,” out Oct. 1 on Live TV on PS5 and Oct. 15 on YouTube, Assadourian explores how he navigated his multicultural upbringing and how that experience has shaped him as an adult raising multicultural children.

    “A lot of people could relate to what I went through and how it’s going, and I feel like I turn all this negative energy into something positive and I’m teaching future generations that it’s OK to be different, it’s OK to be mixed. We’re one big melting pot in the US.”

    Whether he’s performing in Armenia, Mexico City, Paris or London, the comedian knows how to cater his act to the crowd — it’s never the same routine.
    People don’t laugh at the cultural references he makes, he said. Instead, the audience is laughing at the details of the story. That’s the part that’s relatable.

    “We might do something a certain way, but someone else in another culture will probably do the same thing in their own version,” he said.

    When he tells his stories, Assadourian doesn’t hold back. His goal is to shock the audience. He wants them to come back just to see how far he goes with a story, but never with ill intentions.

    In the special, he talks about his family, his ex-wife, paying child support and his father. The language he uses to tell stories is always direct, but never with malice. It’s all with love, he said, and no one ever leaves angry.

    But he also knows what lines not to cross. When he first performed in Armenia, Assadourian didn’t feel like just because he’s Armenian, he had permission to go harder into certain cultural references. Instead, he played it safe.

    After fully embracing his culture, he became proud to say he was half Armenian. Next year, the comedian will return to the country, this time with his entire family.

    “It just clicked,” Assadourian said.

    Growing up, Assadourian would adjust his cultural background, depending on the people he was around.

    “For a while, I’m not even lying, when I was a kid, I would just tell people I was Mexican, or I would just tell people, depending on who the crowd was, I would say I’m all Mexican, or I’m Armenian,” he said.

    But after multiple trips to Armenia, everything changed. He embraced that side of himself and proudly represented it onstage.

    “I’m a combination of everything,” he said. “I’m a hybrid.”

    The special will be one of the first to be available on the new Live TV platform on PS5. Anyone with a console can watch it, which enticed the comedian.
    “They have tens of millions of devices across the country, so its an amazing opportunity to reach new people,” Assadourian said. “Plus, it’s free with ads, so you never have to pay.”

    **************************************************************

    6- Senate Candidate El-Sayed Backs First Christian Nation, Condemns US Aid To Azerbaijan
    DEREK VANBUSKIRK, AOL

    The Armenian National Committee of America (ANCA) endorsed Michigan Democratic Senate nominee Abdul El-Sayed on Wednesday after he condemned U.S. aid to Azerbaijan.

    El-Sayed criticized President Donald Trump and his Republican opponent, Mike Rogers, in a statement shared by independent journalist and political analyst Danny Krikorian on Wednesday.

    El-Sayed said that the current administration offers a “blank check for military aid to Azerbaijan in the face of ongoing atrocities is a blatant violation of international law,” before adding that if he beats Rogers in the upcoming midterm elections, he would “stand up for the peace, dignity, security, and self-determination of the Armenian people.”

    While serving as a representative in 2001, Rogers voted for legislation allowing President George W. Bush to waive the ban on U.S. aid to Azerbaijan.. The ban was put into place in 1992 after the formerly Soviet country placed blockades on and attacked Armenia and Nagorno-Karabakh, according to Krikorian.

    Presidents from both parties have repeatedly used the waiver. The Trump administration renewed it again this month. None of those renewals required a vote in Congress.

    Rogers has not said whether he would vote to end it.

    El-Sayed’s list of countries whose militaries he has said the U.S. should not fund extends from Israel, Egypt, Jordan, Saudi Arabia, and now Azerbaijan.

    His position differs from that of some progressives he’s often grouped with. When the House voted 405–11 in 2019 to affirm the Armenian Genocide, Michigan Rep. Rashida Tlaib, who has endorsed El-Sayed, voted yes. However, Ilhan Omar voted present, saying genocide recognition “should not be used as a cudgel in a political fight.”

    The Armenian National Committee of America endorsed El-Sayed alongside his statement, saying Michigan’s Armenian community “needs a champion as Sen. Gary Peters retires.”

    **************************************************************

    7- Mysterious underground tunnels found at ‘Noah’s Ark site’
    By Antonio Scancariello
    express.co.uk
    Mysterious “underground corridors” have been discovered at a site in Turkey believed to be home to Noah’s Ark. The discovery came after US expert Dr Khosrow Bakhtar, a veteran scientist who previously worked for the Department of Defense, brought his high-tech subsurface scanner to the famous Durupınar formation in Turkey.
    Using his “BakhtarRadar” technology, which wipes out geological noise such as rocks and dirt, Dr Bakhtar claimed he detected an array of unnatural, organised patterns buried deep beneath the surface.
    According to Dr Bakhtar, findings also include massive underground corridors and chambers running through the 515-foot boat-shaped mound near the Mountains of Ararat.
    “This is the most significant finding for 40 years of my career. I have never seen this kind of anomaly before,” he said.
    Other scientists, however, have previously dismissed the Durupınar formation as a natural geological quirk. “If the anomalies were not important, we would not have seen them at all,” Dr Bakhtar said. “But the fact that they showed so clearly indicates that they come from something. I am a hundred per cent sure that they come from the same original object.”
    He also said: “As we entered the boat, we identified a very strong interface, which is a very dark line going all the way down.
    “If you look at the strength of the signature, it doesn’t matter what depth you’re looking at, they all have the same strength.
    “We can quantify the repeated anomalies that, when you connect them, form corridors. Because of that, I think all the anomalies are related to one particular object.”
    The results were released by the research group Noah’s Ark Scans, which boldly declared that the site is “100% not geological.” Dr Bakhtar, however, said he remains open-minded about what actually made the mysterious outline.
    His comments came after an international expedition, jointly authorised by the Turkish government, ramped up physical work at the site. Researchers have begun coring and drilling into the formation to pull up soil and rock samples for laboratory testing.
    But geologists insist that extraordinary claims require extraordinary evidence, leaving the world waiting on the lab results to see if Dr. Bakhtar’s mysterious “corridors” really are the remains of Noah’s Ark.

    **************************************************************

    If you wish to read daily
    updated Armenian news and commentary,

    Please send me your email
    address: [email protected]

    Website:
    TheCaliforniaCourier.com

    **************************************************************

    —

    168: Հայերը չեն համակերպվի Արցախը Հայաստանին միացնելու պահանջի մերժման հետ. ի

    Emil Lazarian

    Հոկտեմբեր 4, 2026

    1988 թվականի փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ պատգամավորների խորհուրդը որոշում ընդունեց դիմել ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդ՝ Հայկական ԽՍՀ-ին միանալու համար: Այդ որոշմանը հաջորդեցին զանգվածային, խաղաղ հանրահավաքներն ու ցույցերը Երևանում, Ստեփանակերտում, ինչպես նաև Հայաստանի և Արցախի տարբեր մարզերում և խոշոր քաղաքներում: Տեղի ունեցող ցույցերն իրոք աննախադեպ էին իրենց մասշտաբներով: Իրավիճակը հատկապես սրվեց նույն թվականի փետրվարի 27-29-ին, երբ Սումգայիթում տեղի ունեցան հայերի դեմ զանգվածային, կազմակերպված բռնություններն ու սպանությունները, որին զոհ գնացին մեծ թվով հայեր:

    Բնականաբար, տեղի ունեցող իրադարձությունները Մոսկվայի ուշադրության կենտրոնում էին, և հենց այդ ժամանակ Միխայիլ Գորբաչովը բացառեց, որ հանրապետությունների միջև կարող են փոփոխվել սահմանները: Արդեն իսկ մարտ ամսին Մոսկվան հայտարարեց, որ ԼՂԻՄ-ում պատրաստ է իրականացնել տնտեսական, ներդրումային և այլ օգնություն: Սակայն ճգնաժամը խորանում էր և պարզ էր, որ տարածաշրջանը, որը պատրաստվում էր մեծ պայթյունին, չէր կարող վրիպել ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզության վարչության աչքից:

    1988 թվականի ապրիլի 20-ին ԱՄՆ ԿՀՎ տնօրենին ներկայացվում է զեկույց, թե ինչպիսի՞ն էր իրավիճակը Հայաստանում և Արցախում, ի՞նչ է ցանկանում հայ ժողովուրդը, և ի՞նչ քայլեր է ձեռնարկում այդ իրավիճակում Մոսկվան:

    Կարդացեք նաև

    • Արցախի վրա հարձակվել են, ռազմական դրություն ես հայտարարել, բա երբ Հայաստանի տարածքների վրա էին հարձակվել, ինչո՞ւ ռազմական դրություն չհայտարարեցիր, Նիկոլ Փաշինյա՛ն. Էդգար Ղազարյան
    • Ատոմային էներգետիկայի ապագան Հայաստանում. Երևանում կգերիշխի՞ պրագմատիկ մոտեցումը
    • Աղմկահարույց հրաժարականներ, պառակտում. ի՞նչ է կատարվել Նյու Յորքում Փաշինյանի փակ հանդիպմանը. Կարեն Ջինբաշյան

    Զեկույցում վերլուծության են ենթարկվում 1988 թվականի փետրվար և մարտ ամիսների իրադարձությունները, ինչպես նաև կանխատեսվում է, թե հարցի լուծման և չլուծման դեպքում այդ ամենը ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ Միխայիլ Գորբաչովի քաղաքական ապագայի համար: Ստորև ներկայացնում ենք զեկույցն ամբողջությամբ.

    «Կենտրոնական հետախուզության տնօրեն
    Ազգային հետախուզական խորհուրդ

    20 ապրիլի 1988 թ.

    ՀՈՒՇԱԳԻՐ

    Ում կողմից՝  Չարլզ Է. Ալեն, Նախազգուշացումների գծով ազգային հետախուզության պատասխանատու

    Թեմա՝ 1988 թվականի մարտ ամսվա նախազգուշական զեկույցներ

     

    Անդրկովկասում ազգային ինքնագիտակցության զարթոնքը կանխելու և իրավիճակը կրկին վերահսկողության տակ առնելու Մոսկվայի ջանքերի արդյունքները զգալի ազդեցություն ունեն Կենտկոմի՝ ազգամիջյան հարցերով սպասվող պլենումի նախապատրաստական աշխատանքների վրա։

    Հետախուզական համայնքը վստահ է, որ Մոսկվան չի բավարարի Լեռնային Ղարաբաղը պաշտոնապես Հայաստանին միացնելու պահանջները։ Փոխարենը, ըստ համայնքի կանխատեսումների, Մոսկվան, ամենայն հավանականությամբ, մի շարք զիջումներ կանի մշակութային և կրթական ոլորտներում։ Այս քայլերը, թերևս, բավարար կլինեն ընթացիկ ճգնաժամը մեղմելու համար։ Չնայած նոր բռնությունների հավանականություն դեռ կա, անվտանգության ուժերն այժմ ավելի արդյունավետ են գործում ամբոխին հսկելու հարցում։

     

    Այդուհանդերձ, ԽՍՀՄ հարցերով ազգային հետախուզության պատասխանատուն կարծում է, որ այս համեմատաբար լավատեսական կանխատեսումը կարող է սխալ լինել. ո՛չ մենք, ո՛չ էլ խորհրդային ղեկավարությունը չենք կարող վստահ լինել, որ հայերը կհամակերպվեն Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելու պահանջի մերժման հետ։ Հետախուզության պատասխանատուն չի բացառում խոշոր ցույցերի նոր ալիքը, որը կարող է ավելի բորբոքել ադրբեջանցիների և հայերի միջև առկա շիկացած մթնոլորտը, հանգեցնել ազգամիջյան բռնությունների վերսկսմանը և արձագանք գտնել մյուս փոքրամասնությունների շրջանում։

     

    Այս հուզումները, առնվազն որոշակի ոլորտներում, կդանդաղեցնեն իշխանությունների բարեփոխումների ծրագիրը, և Մոսկվան, հավանաբար, ավելի հստակ կսահմանի հրապարակայնության և ժողովրդավարացման սահմանները։ Եթե ճգնաժամը հարթելու ջանքերը հաջողվեն, Կուսակցության առաջնորդ Գորբաչովին հասցված քաղաքական վնասը սահմանափակ կլինի։ Այդուամենայնիվ, Գորբաչովն անձամբ մեծ ռիսկի է դիմել՝ այդքան բացահայտորեն ներգրավվելով լուծումների որոնման գործում։ Եթե վարչակարգի քայլերը չհաջողեն ճնշել այս անկարգությունները, Գորբաչովի բարեփոխումների ծրագիրը և նրա քաղաքական ապագան կարող են լուրջ վտանգի տակ հայտնվել»: (Տես՝ MONTHLY WARNING REPORTS FOR MARCH 1988):

     

    1988 թվականի ապրիլին ԱՄՆ ԿՀՎ-ն Արցախի շուրջ ստեղծված իրավիճակը դիտարկում էր ոչ թե որպես կարճաժամկետ տեղային խնդիր, այլ որպես ԽՍՀՄ-ի համար ավելի լայն քաղաքական և ազգամիջյան ճգնաժամի հնարավոր աղբյուր։

    Զեկույցում Մոսկվայի կողմից Արցախը Հայաստանին միացնելու պահանջը մերժելու հավանականությունը դիտարկվում էր որպես նոր զանգվածային ցույցերի և բռնությունների վերսկսման գործոն։ Գաղտնի զեկույցը նաև փաստում է, որ արդեն այդ փուլում Վաշինգտոնը տեսնում էր Արցախյան շարժման հնարավոր ազդեցությունը ոչ միայն հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների, այլև ԽՍՀՄ մյուս ազգային շարժումների վրա։

    Զ. Շուշեցի




    —

    «COP17-ին շատ մեծ է քաղհասարակության դերը, պատկան մարմինները դժվար թե բնապահպ

    Frangulian Shushan

    Հոկտեմբեր 4, 2026

    Հոկտեմբերի 19-30-ը Երևանում անցկացվելու է COP-17-ը՝ «Conference of the Parties՝ Կողմերի համաժողով»։ Այն ՄԱԿ-ի Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի (CBD) Կողմերի 17-րդ համաժողովն է։

    COP17-ի հիմնական թեման է՝ ինչպես կանգնեցնել կենսաբազմազանության կորուստը և պահպանել բնությունը։

    COP17-ին նախորդելու է Կենսաբազմազանության առաջնորդների գագաթնաժողովը, որը տեղի կունենա հոկտեմբերի 16-ին Երևանում։ Համաժողովին ներկա են լինելու պետությունների և կառավարությունների ղեկավարներ, միջազգային կազմակերպություններ, գիտնականներ և այլ դերակատարներ։

    Հայաստանը ոչ միայն հյուրընկալելու է COP17-ը, այլև նախագահելու է համաժողովը։

    Կարդացեք նաև

    • Երբ ասում են՝ բոլոր երկրներում էլ օդի աղտոտվածությունն այս վիճակում է, ստո՛ւմ են… Երևանում շնչելը դժվար է դարձել, օդի աղտոտվածությունը հասել է իր պիկին
    • «Երևանը դարձել է քաղցկեղածին քաղաք. մասսայական կտրում են ծառերը, «թքած ունեն» ամեն ինչի վրա». Սիլվա Ադամյան
    • «Ջուրը գնալու տեղ չունի, Քաղաքապետարանն ու Կառավարությունը պետք է քայլեր ձեռնարկեն՝ կարող է ստեղծվել կրիտիկական վիճակ». Սիլվա Ադամյան

    «Թռչնասերների կենտրոն» բնապահպանական հասարակական կազմակերպության նախագահ, բնապահպան Սիլվա Ադամյանի խոսքով՝ այս կարևոր միջոցառումն աշխարհի տարբեր երկրներում է անցկացվել և առաջին անգամ է անցկացվելու Հայաստանում։

    «Ինձ հաճախ են հարցնում, թե ինչո՞ւ հենց Հայաստանում, կամ ինչո՞ւ հենց այն երկրներում, որտեղ կան լուրջ բնապահպանական խնդիրներ։ Հարցն այն է, որ սա ըստ երևույթին COP-ի որոշակի քաղաքականությունն է։ Օրինակ, COP-ը, որն անապատացման դեմ էր, անցկացվել էր Մոնղոլիայում, իսկ Մոնղոլիան բավականին լուրջ խնդիրներ ունի անապատացման և հանքարդյունաբերության հետ։ Այսինքն՝ COP-ն անցկացվում է այն երկրներում, որտեղ կան բնապահպանական խնդիրներ ու լուծման կարիք ունեն։

    COP-ն ուսումնասիրում է աշխարհի խնդիրները՝ կապված կենսաբազմազանության հետ, նաև կլիմայական փոփոխությունները, գենդերային խնդիրները և այլն։ Այս տարի օվկիանոսի, Սառուցյալ օվկանոսի մասին է լինելու»,- 168.am-ի հետ զրույցում ասաց Սիլվա Ադամյանը։

    Ինչ վերաբերում է Հայաստանի բնապահպանական խնդիրներին, Սիլվա Ադամյանն ասաց, որ հայկական կողմը պետք է մանրամասն ներկայացնի կենսաբազմազանության հետ կապված խնդիրները։

    Ըստ նրա, հենց այս հարցում շատ մեծ դեր պետք է ունենա քաղաքացիական հասարակությունը։

    «Որքանով ես եմ տեղյակ, մեր պատկան մարմինները դժվար թե գլոբալ խնդիրները ներկայացնեն այդ համաժողովի ժամանակ։ Տեսեք, պատրաստվում են տարբեր տեսակի հարթակներ, բավականին ցիվիլ հարթակներ, որոնցում քաղհասարակությունը պետք է ներկայացնի այն խնդիրները, որոնք կան կենսաբազմազանության հետ կապված։

    Չեմ կարող պնդել, բայց այս ամենը կարող է Հայաստանին հնարավորություն տալ լուրջ ներդրումներ ներգրավելու։ Այսինքն՝ Հայաստանը բնապահպանական հարցերում ֆինանսական աջակցություն կստանա։ Բայց պարզ է, որ ֆինանսական աջակցությունը գնալու է պետական ատյաններին, անկախ նրանից, թե բնապահպանական սուր հարցերն ով է բարձրացնում։ Մասնավորապես, այդ կառույցները կլինեն Տարածքային կառավարման, Շրջակա միջավայրի պահպանության նախարարությունները»,- հավելեց բնապահպանը։

    Նրա դիտարկմամբ՝ այլ հարց է, թե այդ ֆինանսական օժանդակությունն ինչպես կօգտագործվի Հայաստանում։ Եթե այդ ֆինանսն օգտագործվի ըստ պահանջի, ապա ինչ-որ տեղ որևէ խնդիր հնարավոր կլինի լուծել, սակայն այստեղ բնապահպանն այդքան էլ վստահ չէ։

    «Ես համոզված եմ, որ երկիր գումարներ են մտնելու՝ բնապահպանական խնդիրներ լուծելու համար։ Բայց հարց է՝ արդյո՞ք դա կուղղվի խնդիրների լուծմանը։

    Ունենք բավականին լուրջ քաղհասարակություն, որը մշտադիտարկում է  անում՝ հասկանալու համար՝ արդյո՞ք մեր երկիր մտնող գումարներն օգտագործվում են ըստ պահանջի։ Մենք ֆորումի ներկայացուցիչ ենք, մշտապես դիտարկում ենք Ասիական զարգացման բանկի աջակցությունը, բայց միշտ չէ, որ քաղհասարակության ձայնը տեղ է հասնում։

    COP-ի հետ կապված՝ մենք հիմա մի նախաձեռնություն ունենք, որը կոչվում է  «Իմ սիրտը լեռներում է»։ Այդ նախաձեռնության մեջ կանայք են, մեծ մասը՝ բնապահապաններ։ Մենք մշակել ենք որոշակի ծրագրեր՝ խնդիրները ներկայացնելու համար։ Պետք է հանդիպումներ լինեն միջազգային պատկան մարմինների, լրատվամիջոցների հետ»,- ընդգծեց Սիլվա Ադամյանը։

    —

    Ատոմային էներգետիկայի ապագան Հայաստանում. Երևանում կգերիշխի՞ պրագմատիկ մոտեցո

    Emil Lazarian

    Հոկտեմբեր 4, 2026

    Հայաստանին անհրաժեշտ է 1000 ՄՎտ հզորությամբ նոր ատոմակայան, նախօրեին ասել է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։ Դրա պատճառն արհեստական ինտելեկտի ենթակառուցվածքի զարգացումն է։ Դեռ վերջերս իշխանությունները մտածում էին, թե ինչպես տնօրինել էլեկտրաէներգիայի ավելցուկը, այժմ իրավիճակը փոխվում է. Հրազդանում կառուցվող տվյալների կենտրոնի (դատա-կենտրոնի) պահանջած էլեկտրաէներգիան կարող է չբավականացնել։

    Ավելի վաղ Երևանում դիտարկում էին փոքր մոդուլային ԱԷԿ-ի այլընտրանքային տարբերակը՝ հավաստիացնելով, որ ռազմավարական որոշումն ընդունված է։ Դա հիմնավորվում էր անվտանգության մակարդակի բարձրացմամբ, ներառյալ՝ վթարի դեպքում տարհանման մասշտաբային գոտու անհրաժեշտության բացակայությունը և ճկուն գործառնական ռեժիմը, որը թույլ է տալիս օպերատիվորեն կարգավորել հզորությունը՝ կախված պահանջարկի արագ անկումներից։ Բայց հիմա գիծը կարծես փոխվել է, և այժմ, Փաշինյանի խոսքով, հաշվի առնելով նոր պահանջները, փոքր մոդուլային ԱԷԿ-ի հզորությունը կարող է չբավականացնել, ուստի խաղադրույքը դրվում է մեծ՝ «գիգավատտանոց» բլոկի վրա։

    Երկու օր առաջ՝ 2026 թվականի սեպտեմբերի 29-ին, «Ռոսատոմ» կորպորացիայի ղեկավար Ալեքսեյ Լիխաչովի և Փաշինյանի ու նրա տեղակալ Մհեր Գրիգորյանի բանակցությունների ընթացքում քննարկվել են Հայաստանում գործող միակ ատոմային ռեակտորի աշխատանքի մանրամասներն ու հեռանկարները։ Խոսքը Մեծամորի ԱԷԿ-ի երկրորդ էներգաբլոկի մասին է, որը կառուցվել է 1969-1980-ական թվականներին՝ այն ժամանակվա առաջադեմ տեխնոլոգիաների կիրառմամբ, որոնք թույլ են տալիս կայանին աշխատել մինչև 9,5 բալ ուժգնությամբ երկրաշարժերի ժամանակ։ Կայանը բաղկացած էր երկու էներգաբլոկներից, որոնցից յուրաքանչյուրում գտնվում էր VVER-440 ռեակտորը՝ 407,5 ՄՎտ էլեկտրական հզորությամբ։ 1988 թ. դեկտեմբերին Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի ժամանակ և դրան հաջորդած ժամանակահատվածում ատոմակայանն աշխատել է հաստիքային ռեժիմով։ Այնուամենայնիվ, անկախության առաջին տարիների նորահայտ «կառավարիչների» ուռճացված խուճապի և անգրագիտության ալիքի վրա որոշում կայացվեց դադարեցնել ռեակտորները։

    1991-ին ԽՍՀՄ փլուզումից հետո հանրապետությունը հայտնվեց էներգետիկ շրջափակման մեջ, ինչը պահանջում էր վերականգնել ատոմակայանի աշխատանքը, բայց առաջին բլոկն այլևս պիտանի չէր հետագա շահագործման համար։ Երկրորդ բլոկի վերականգնումը 1993-1995 թվականներին և դրա հետագա վերագործարկումը թույլ տվեցին մեծամասամբ լուծել էլեկտրաէներգիայի հետ կապված խնդիրները զինված հակամարտության և Ադրբեջանի ու Թուրքիայի կողմից տրանսպորտային կոշտ շրջափակման պայմաններում։

    Կարդացեք նաև

    • Ի՞նչ է սպասվում բնակարանային շուկային. Դեռ ինչքա՞ն կբարձրանան գները
    • Նիկոլն ո՞վ է, որ Կաթողիկոս նշանակի. գնում ես Եռաբլուր, տեսնում ես 2018-ի հետևանքը. Վահե Բեգոյան
    • Արցախի վրա հարձակվել են, ռազմական դրություն ես հայտարարել, բա երբ Հայաստանի տարածքների վրա էին հարձակվել, ինչո՞ւ ռազմական դրություն չհայտարարեցիր, Նիկոլ Փաշինյա՛ն. Էդգար Ղազարյան

    2019 թվականի տվյալների համաձայն՝ գործող ռեակտորն ապահովում էր Հայաստանի ողջ էլեկտրաէներգիայի արտադրության ավելի քան մեկ երրորդը (մոտ 34%)։ 2021 թվականին ռուսաստանցի ատոմագործները, Հայաստանի իշխանությունների հետ ձեռք բերված պայմանավորվածության համաձայն, արդիականացրին ԱԷԿ-ի գործող էներգաբլոկը, իսկ Հայկական ԱԷԿ-ը «Ռոսատոմ Սերվիս» ԲԲԸ-ի հետ պայմանագիր ստորագրեց կայանի շահագործման ժամկետը մինչև 2036 թվականը երկարաձգելու մասին։ Դրա համար «Ռոսատոմը» շարունակեց կայանի անվտանգության համակարգերի կատարելագործման աշխատանքները։ Երևանում Ալեքսեյ Լիխաչովի վարած բանակցությունների ընթացքում հաղորդվեց ծրագրի հերթական փուլի ավարտի մասին, որի արդյունքներով Մեծամորի ԱԷԿ-ը ստացել է էներգաբլոկի հետագա աշխատանքի թույլտվություն՝ մինչև 2036 թվականը։

    Տեսականորեն չի բացառվում բլոկի աշխատանքը նաև հաջորդ տասնամյակում (2036-2046 թթ.), սակայն դա կպահանջի զգալի ֆինանսական ծախսեր։ Լուրջ ներդրումներ կպահանջվեն անվտանգության ու ավտոմատիկայի համակարգերի արդիականացման, ռեակտորի իրանի կրկնակի թրծման, ինչպես նաև օգտագործված միջուկային վառելիքի պահպանման հզորությունների ընդլայնման և նորոգման համար։

    Ամեն դեպքում, Ռուսաստանն աջակցում է գործող կայանի անխափան աշխատանքին՝ միաժամանակ գործընկերներին առաջարկելով «փորձարկված ատոմային տեխնոլոգիաներ հզորությունների տարբեր տիրույթներում, ներառյալ՝ մեծ, միջին և փոքր հզորության էներգաբլոկներ»,- նշվում է պետական կորպորացիայի հաղորդագրության մեջ։

    Հայկական փորձագիտական միջավայրի որոշակի հատվածում կա ենթադրություն, որ «Ռոսատոմի» հետ Երևանի բանակցությունների կառուցողական ընթացքը թույլ կտա մասամբ մեղմել վերջին մի քանի ամիսների ռուս-հայկական հարաբերություններում առկա բացասական մթնոլորտը։ Բայց արդյո՞ք գործող իշխանության արևմտյան (ամերիկյան և եվրոպական) նորահայտ գործընկերները թույլ կտան նրան քայլեր ձեռնարկել՝ ուղղված երկրի էներգետիկ անվտանգության ամրապնդմանը։ Այս հաշվով մնում են մեծ կասկածներ՝ հաշվի առնելով նախկինում տրված կանխավճարները։ Ավելի վաղ Փաշինյանը նշել էր, որ մոդուլային ռեակտորի կառուցման շուրջ բանակցություններն ընթանում են 5 պոտենցիալ գործընկերների՝ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի, Չինաստանի, Հարավային Կորեայի և Ֆրանսիայի հետ։ Տարեսկզբին Երևան կատարած այցի ընթացքում ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսը հայտնել էր ամերիկյան տեխնոլոգիաներով մինչև 5 մլրդ դոլարի փոքր մոդուլային ռեակտորների մատակարարման հնարավորության մասին։ Խոսվել էր նաև ևս 4 միլիարդ դոլարի վառելիքի մատակարարման և ռեակտորների սպասարկման պայմանագրերի մասին (ընդհանուր՝ 9 միլիարդ դոլար): Նա նույնիսկ համատեղ հայտարարություն ստորագրեց Փաշինյանի հետ՝ խաղաղ ատոմի ոլորտում համագործակցության համաձայնագրի շուրջ բանակցությունների ավարտի մասին (123 Agreement for Peaceful Nuclear Cooperation)։

    Նիկոլ Փաշինյանը բազմիցս «գլխով» է արել անդրօվկիանոսյան գործընկերների ուղղությամբ, որոնք իբր զգալի հաջողությունների են հասել, այն դեպքում, երբ ԱՄՆ-ում մինչ օրս ոչ մի մոդուլային ռեակտոր այդպես էլ չի կառուցվել, և բացակայում է դրանց գործարկման ու արդյունաբերական շահագործման փորձը։ Շարունակվում են նաև բանակցությունները Փարիզի հետ։ Այսպես, անցած մարտին հաղորդվել էր, որ Հայաստանի իշխանությունները նախընտրում են նոր (մոդուլային) ԱԷԿ-ի կառուցումը վստահել Ֆրանսիային՝ ամերիկյան վարկային միջոցների հաշվին։ Փարիզում կայացած Ատոմային էներգիայի երկրորդ գագաթնաժողովի շրջանակներում Փաշինյանն իբր այդ հարցը քննարկել է Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի հետ, թեև բանակցությունների այս ասպեկտի մասին պաշտոնական տեղեկատվության մեջ չի հիշատակվել՝ ակնհայտորեն հարցի զգայունության և դրա ակնհայտ աշխարհաքաղաքական միջավայրի պատճառով։

    Հիշեցնենք՝ մայիսին Երևանում կայացած Եվրոպական գագաթնաժողովի արդյունքներով (այն, որտեղ իր սկանդալային հայտարարություններով փայլեց Զելենսկին) Փաշինյանի կառավարությունը ողջունել է Եվրամիության աջակցությունը մինչև 2040 թվականը հայկական ԱԷԿ-ը շահագործումից հանելու ճանապարհային քարտեզի մշակման գործում։ Կարելի է վստահորեն ենթադրել, որ Բրյուսելում կանեն առավելագույնն ատոմային ոլորտում հայ-ռուսական համագործակցության կազմալուծման համար, այդ թվում՝ առկա ագենտուրայի օգտագործմամբ։ Բացի այդ, լավ հայտնի է Բաքվի և Անկարայի բացասական վերաբերմունքը հայկական տնտեսության առանցքային ճյուղերում և հատկապես ատոմային էներգետիկայի ոլորտում ռուսական ներկայության նկատմամբ։

    Անցած օգոստոսին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևն ազգային հեռուստատեսությանը տված հարցազրույցում ուղղակիորեն պահանջեց փակել Հայկական ԱԷԿ-ը՝ «առաջարկելով այլընտրանքային լուծումներ» Սյունիքով դեպի Նախիջևան էլեկտրահաղորդման գծերի անցկացման տեսքով, ինչը, իբր, կարող էր օգտակար լինել նաև Հայաստանին։ Իհարկե, նման նախագիծը, նույնիսկ իրականացման դեպքում, չէր փոխհատուցի ատոմակայանի թափվող հզորությունները, բայց կնպաստեր Հայաստանի էներգետիկ կախվածության ուժեղացմանն արևելյան հարևանից։ Ավելին, որոշ ժամանակ անց Ադրբեջանի և Հայաստանի ԶԼՄ-ներում ու սոցիալական ցանցերում առճակատման հռետորաբանության մակարդակը զգալիորեն աճել է։

    Թուրքիան լիովին աջակցում է պաշտոնական Բաքվի՝ էներգետիկ ոլորտում ռուս-հայկական համագործակցության համահարթեցման գծին։ 2020-2023 թվականների իրադարձություններից հետո տարածաշրջանում նոր իրողությունները ենթադրում են առնվազն Երևանի ընկալունակությունը թյուրքական հարևանների կարծիքի նկատմամբ։

    Հասկանալով մրցակցության անխուսափելիությունը՝ Մոսկվայում չեն բացառում պոտենցիալ հայկական նախագծում երրորդ երկրների կապալառուների մասնակցությունը, ինչին ուշադրություն է հրավիրում ՌԳԱ Չինաստանի և ժամանակակից Ասիայի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Վահե Դավթյանը. «Լիխաչովի գլխավոր մեսիջը, եթե չեմ սխալվում, հենց այն էր, որ միայն «Ռոսատոմ»-ը չէ, որ պատրաստ է ներգրավվել այդ նախագծի իրականացման մեջ»։ «Խոսքը կոնսորցիումի տրամաբանության մասին էր, որի շրջանակներում կարող են միավորվել ֆրանսիական, ռուսական, հարավկորեական, չինական և ամերիկյան տեխնոլոգիաները, ընկերություններն ու կապիտալը՝ հայկական միջուկային նախագիծն իրականացնելու համար»։ Նման հավասարակշռված մոտեցման օրինակ կարելի է համարել նաև Ղազախստանում ատոմակայանի կառուցման վերաբերյալ վերջին պայմանավորվածությունները՝ «Ռոսատոմի» ղեկավարությամբ միջազգային կոնսորցիումի ուժերով՝ ֆրանսիական, կորեական և չինական ընկերությունների մասնակցությամբ։ Փորձագետի կարծիքով՝ նման մոտեցում կարող էր կիրառվել նաև Հայաստանում բարի կամքի առկայության դեպքում. տասնամյակներ շարունակ միջուկային էներգետիկան մնում էր միջազգային համագործակցության հատուկ ոլորտ, որի շրջանակներում պետությունները համագործակցության ուղիներ էին գտնում նույնիսկ լուրջ քաղաքական-գաղափարական տարաձայնությունների խորապատկերին։

    Այսպես թե այնպես, ռուսական առաջարկներին համաձայնությունը կնպաստի տնտեսական համագործակցության վերականգնմանը և երկրում իրավիճակի բարելավմանը։ Բայց արդյո՞ք մերձավոր և հեռավոր հարևանները թույլ կտան Փաշինյանի կառավարությանը որոշումներ կայացնել, որոնք բխում են հենց Հայաստանի ազգային շահերից։ Կարծում ենք՝ այս հարցի պատասխանին երկար սպասել չի մնացել, քանի որ ձգձգելն ու անվերջ հետաձգելն ակնհայտորեն չի ստացվի՝ առանց հերթական պարտության վտանգի։

     Դմիտրի Նեֆյոդով

    fondsk.ru

    Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի




    —

    Ի՞նչ է եղել մեծ պայթյունից առաջ, որտե՞ղ են այլմոլորակայինները, և ինչպե՞ս է առ

    Aram Torosian

    Հոկտեմբեր 4, 2026

    168TV-ի «Մարդիկ» հաղորդաշարի զրուցակիցը ԲԱ աստղակենսաբանության, աստղաքիմիա և արտարեգակնային մոլորակներ բաժնի վարիչ Արարատ Եղիկյանն է։

    – Ե՞րբ և ինչպե՞ս գրավեց Ձեզ Տիեզերքը։

    – Ճիշտն ասած, ուզում էի բժիշկ դառնալ, ոչ թե ֆիզիկոս, բայց հետո հասկացա, որ բժիշկը զբաղվում է մարդկանցով, իսկ մարդիկ ովքե՞ր են, մեր երկրի բնակիչներն են։ Երկիրը որտեղի՞ց։ Այդպես հասա աստղագիտությանը։ Երկրի առաջացման հետ կապված հարցերը միանգամից հասկացրեցին ինձ, որ պետք է զբաղվել աստղագիտությամբ։

    – Դրա համար Ձեր ուշադրության կենտրոնում աստղաքիմիա՞ն է։

    Կարդացեք նաև

    • Հետմահու կյանքը և դրա ապացույցները
    • Մեր բյուջեն տրվում է աշխատավարձ ու կոմունալ ծախսեր վճարելու համար. Արեգ Միքայելյան
    • ԵԹԵ ԷՍ ԽԵԼՔԸ ՈՒՆԵՆԱՅԻ, ՏԵՆՑ ՀԻՄԱՐ ՔԱՅԼԻ ՉԷԻ ԴԻՄԻ. Ո՞ՒՄ ՀԱՎԱՏԱՍ. ՍՈՆԱ

    – Սկզբում՝ դասական աստղագիտությունը, հետո բացվեց աստղաքիմիայի, աստղաֆիզիկայի բաժինն ու սահուն անցում եղավ դեպի աստղաքիմիա։ Այն ուսումնասիրում է տարբեր բաներ, նույնիսկ սառը աստղերի մթնոլորտներում առկա քիմիակա միացությունները։ Իմ դեպքում՝ բարդ քիմիական միացությունների առաջացման, գոյատևման և զարգացման առանձնահատկությունները՝ ամբողջ Տիեզերքի տարիքում։ Շեշտեմ, որ Տիեզերքի տարիքը հիմա գնահատվում է 13,8 միլիարդ տարի, բայց չհարցնեք, թե դրանից առաջ ի՞նչ է եղել։

    – Ճիշտն ասած, ուզում էի հարցնել։ Դեռ ուսումնասիրո՞ւմ են գիտնականները։

    – Միշտ էլ ուսումնասիրում են։ Դա գիտնականների ճակատագիրն է։ Պետք է ուսումնասիրեն, հասկանան, տեսություններ ստեղծեն։

    – Հիմնականում ասում են՝ մեծ պայթյուն է եղել, այդպես առաջացել է Տիեզերքը։

    – Այո, մեծ պայթյուն, որը ֆիզիկոսներն ասում են ֆազային անցում ինչ-որ բանից, որը չգիտենք։ Ինչո՞ւ չգիտենք, որովհետև առնվազն պետք է կարողանալ գրել վիճակի հավասարումը, որը ճնշումը ջերմաստիճանի հետ կապող բանաձևն է։ Քանի որ մինչև մեծ պայթյունի նյութի վիճակի համար մենք դա չգիտենք, ուրեմն ֆիզիկայի համար դա անծանոթ բան է։ Դրա համար անվանում ենք ֆազային անցում՝ մի բան, որի լայնացումից է սկսվում այսօրվա Տիեզերքը։ Մենք հիմա համոզված ենք, որ տարբեր տեսություններում գոյություն ունեն տարբեր Տիեզերքներ, բայց ինձ համար ավելի հաճելի է մտածել, որ կա մեկ Տիեզերք, որի սկզբնական պայմանները բնությունն է դրել։

    – Շատ է քննարկվում կյանքի առաջացումը, և գիտնականներն առաջ են քաշում այն վարկածը, որ գուցե աստերոիդներն են պատճառ դարձել։

    – Քանի որ Տիեզերքից սկսեցինք, միանգամից ասեմ, որ մեր բաժնում կատարվող հետազոտությունների համաձայն՝ Տիեզերքի գոյատևման 13,8 միլիարդ տարիների առաջին կեսը բարենպաստ չէր բարդ քիմիական միացությունների գոյատևման համար։ Այսինքն, իրենք կարող էին առաջանալ, բայց շատ արագ քայքայվել։ Զարգացում չկար դեպի բարդ քիմիական միացություններ, իսկ մեր կյանքը սպիտակուցային բնույթի է, որոնք բարդ քիմիական միացություններ, ամինաթթուներ են, ածխաջրածիններ և այլն, ու դրանց զարգացումն արգելակվում էր կոշտ ճառագայթման առկայության պատճառով։

    Եզրահանգումը դիտումների արդյունքում է՝ նաև Տիեզերքի տարիքի դեպքում։ Ինչ վերաբերում է կյանքին, ապա առաջին կեսը բարենպաստ չէր, երկրորդ կեսում Տիեզերքը հանգստացավ, բարդ քիմիական կոմպլեքսների հնարավորություն ստեղծեց, մեր Արեգակն առաջացավ, կողքը՝ մոլորակները, և Արեգակից հաշված թվով 3-րդ մոլորակի՝ Երկրի վրա, 3,8 միլիարդ տարի առաջ գրանցվեցին առաջին կենսաքիմիական ռեակցիաներով անցած մոլեկուլների հետքերը։

    – Քանի որ ուսումնասիրում են երկնաքարերը, վերջերս հայտնաբերել էին ամինաթթուներ, ԴՆԹ-ի, ՌՆԹ-ի հետքեր։ Այսինքն, դա կարող է կապ ունենալ կյանքի առաջացման հետ։

    – Նախ Երկիրն առաջացման պահին շատ տաք էր, դրա համար որոշակի քիմիական միացություններ, մենք կարծում ենք, որ բերվել են Երկրի վրա։ Որտեղի՞ց են բերվել՝ աստերոիդների, գիսավորների միջոցով։ Դրանք առաջացրել են Ձյան գիծը (Snow line) նախարեգակնային համակարգում։ Սկավառակում արեգակին մոտ սառույցները, որոշ քիմիական միացությունները քայքայվում էին։ Իսկ արեգակից հեռու՝ սառը պայմաններում մնում էին։ Հաշվարկների համաձայն՝ Մարսի և Յուպիտերի արանքում հենց գիսավորներն էլ առաջացրել են հսկա մոլորակները։ Մերկուրի, Վեներա, Երկիր, Մարս՝ երկրի տիպի մոլորակները փոքր զանգվածով, և Յուպիտեր, Սատուրն, Ուրան, Նեպտուն՝ հսկա մոլորակներն են։ Մեծ զանգվածը հնարավորություն է տվել ջրածնի և հելիումի թեթև գազերը պահել։ Դրա համար են Երկրի տիպի մոլորակները բաժանվում հսկա մոլորակներից։ Կենսամոլեկուլները բերվել են Երկիր, կուտակվել ու ինչ-որ պահից գրանցվել են որպես ինքնավերարտադրվող համակարգ, որը կյանքն է։ Բայց պատահական չէ ինքնավերարտադրվում. համաձայն գենետիկ կոդի է։ Գենետիկ կոդի առաջացման մեխանիզմները մեզ հայտնի չեն։ Գենետիկ կոդը նշանակում է, որ միկրոբից միկրոբ է առաջանում, մանրէից՝ մանրէ, ճանճից՝ ճանճ, փղից՝ փիղ, և մարդուց՝ մարդ։

    – Ստացվեց՝ բոլոր մարդիկ ունեն նույն գենետիկ կոդը։

    – Առանձնահատկություններ կան, բայց ինքնավերարտադրումը թույլ է տալիս՝ համաձայն մոլեկուլում գրանցած օրենքների։ Գիտնականները տեսնում են, թե ինչպե՞ս է դա գործում, բայց առաջացման առումով դեռ շատ հանելուկներ կան, որոնք պետք է լուծել։

    – Այսինքն, կյանքի համար ամենաբարենպաստ վայրը Երկիրն էր։ Մարսում, Վեներայում իզո՞ւր են ուսումնասիրություններ կատարում։

    – Իզուր չեն կատարում. մոլորակների համեմատությունը շատ կարևոր է՝ Երկիրը, կլիման, դրա փոփոխությունները հասկանալու համար։ Երկրորդ՝ կա «Կյանքի գոյատևման շրջանը» (աստղագիտության մեջ հայտնի է որպես Habitable Zone կամ Goldilocks Zone) Արեգակի շուրջ, որը Ձեր ասած Վեներայի ու Մարսի արանքում է, ու ամենահարմար տեղը Երկիրն է։ Ինչո՞ւ։ Բացի կյանքը ստեղծող մոլեկուլներից՝ այստեղ ամենակարևորը հեղուկ ջրի առկայությունն է։ Մարսի վրա էլ կա ջուր՝ սառույցի ձևով։ Եթե հալչի՝ 10 մետր շերտով ամբողջ մոլորակը կծածկվի։ Վեներայի վրա էլի ջուր կա, բայց լրիվ գազային մթնոլորտում։

    – Մարսի դեպքում էլ թթվածնի խնդիր կա, մարդկանց չեն կարող տեղափոխել։

    – Դեռ չենք կարող, բայց եթե ուզենանք՝ կարող ենք։ Կարող ենք այնպիսի պայմաններ ստեղծել, որպեսզի մարդը կարողանա շնչել։ Դրա համար ի՞նչ է պետք՝ ուղարկել նյութեր, որոնք թթվածին են ստեղծում, սպասել, տեսնել՝ փոխազդո՞ւմ, թե՞ քայքայվում են ուլտրամանուշակագույն ջերմաստիճանից, հետո նորից սինթեզվում։ Եթե օջախ կա, որը թթվածինը ստեղծում է՝ վաղ թե ուշ Մարսի մթնոլորտը կխտանա, որն իր հերթին՝ կբերի որոշակի փոփոխությունների և, ի վերջո, մթնոլորտի ճնշումը, ջերմաստիճանը կբարձրանա հարմար ձևով, և վերջը պարզ է՝ Մարսի վրա կարելի է ստեղծել պայմաններ։ Դա շուտ չի լինի, առնվազն 10,000 տարի պետք է, որպեսզի մեր տեխնիկայով կարողանանք սկիզբը դնել։

    Բայց Մարսի վրա հեղուկ ջուր եղել է: Ամերիկյան և սովետական Մարսը հետազոտող ավտոմատ կայաններից մենք տեսնում ենք այն հետքերը Մարսի մակերևույթի վրա, որոնք միայն հոսող ջուրը կարող էր թողնել։ Հրաբխային լավաները նման հետքեր չեն թողնում։ Նման հետքը նշանակում է չորացած գետի հուն։

    – Ամենայն հավանականությամբ, Մարսում կյանք չի եղել։

    – Կյանք եթե եղել է, ապա մանրէի ձևով։ 1995թ․ ԱՄՆ նախագահ Քլինթոնը շնորհավորեց ամերիկացի գիտնականներին, որոնք իբր թե ապացուցել էին, որ Մարսի վրա կյանք կա։ Ինչպե՞ս դա պարզվեց։ Մարսի վրա բախվում են երկնաքարեր, որի արդյունքում դուրս են շպրտվում բեկորները, որոնք կարող էին տեղափոխվել Երկիր։ Անտարկտիդայում գտնված երկնաքարն ուսումնասիրվել էր գիտնականների կողմից, ու գտել էին 5 առանձնահատկություն, որոնք իբր բնորոշ էին կենդանի օրգանիզմների հետքերին։ Հետքերը վկայում էին քարացած միաբջջանի օրգանիզմներին։ Հետո բարդ քիմիական միացություններ, մագնետիդներ, մագնիսական հատկություն ունեցող գոյացությունների կուտակումները առաջ քաշվեցին։ Վեճը՝ դրանք կյանքի հետ կապ ունե՞ն, թե՞ ոչ, շարունակվում է առ այսօր։ Ինչո՞ւ չէ՝ կյանքը կարող էր գլուխ բարձրացնել, հենց հարմար պայմաններ են եղել։

    – Հնարավոր է՝ մարդիկ էլ են եղել։

    – Միաբջջանի օրգանիզմները պետք է անցնեին ճանապարհ դեպի բազմաբջջանի։ Երկրի տարիքը 4,5 միլիարդ տարի է։ Միաբջջանի կյանքը առաջացել է 3,8 միլիարդ տարի առաջ, որոնք ի վերջո բերել են թթվածնի կուտակմանը Երկրի մթնոլոտում, հետո տեղի է ունեցել միաբջիջներից անցումը բազմաբջիջների, որոնք տարբեր փոփոխություններ կրելով՝ ի վերջո բերել են հսկա սողունների՝ դինոզավրերի առաջացման, որոնք իշխել են ամենուրեք։ Մեկ էլ 65 միլիոն տարի առաջ ինչ-որ բան պատահեց․ երեք հսկա գիսավորներ բախվել են Երկրի հետ, ու դինոզավրերից հետո տեղ բացվեց կաթնասունների համար։ Սողունների ժամանակ էլ են դրանք եղել, բայց փոքրիկ, ու երբ «թշնամիները» վերացան, իրենք զարգացան ու մի քանի միլիոն տարի առաջ մարդանման կապիկներն ի հայտ եկան, և ինչ-որ տեղ, սկսած մոտավոապես 2,8-3 միլիոն տարի առաջ, մարդանման կապիկն արդեն փոխվել է նախամարդու։ Ժամանակակից մարդու մասին խոսելու համար պետք է խոսենք մոտավորապես 100․000 տարի մեզանից առաջ ընկած ժամանակահատվածի մասին։

    – Ամեն դեպքում մարդն առաջացել է կապիկից։

    – Կենսաբանական նմանություն կա. օրգանիզմի կառուցվածքով և այլն, բայց հոգու հետ կապված առաջացման խնդիրն առ այսօր հանելուկ է։ Խոսքն ինտելեկտի, մտքի զարգացման մասին է։

    – Անընդհատ խոսում են այն մասն, որ հնարավոր է՝ աստերոիդները բախվեն Երկիր մոլորակին, և ի վերջո ավարտվի ամեն ինչ. հնարավո՞ր է նման բան։

    – Իհարկե, ինչ ստեղծվում է՝ կարող է նաև քայքայվել։ Միջմոլորակային տեղափոխությունները կատարվում են արեգակնային այս հատվածին բնորոշ արագություններով։ Հայտնի է, որ 10 կմ-անոց գնդեր են բախվել Երկրի հետ՝ մի քանի միլիարդ տարի առաջ։ Նման բախումներ հնարավոր են, բայց ամենավտանգավոր բախումները տեղի են ունեցել շատ ավելի վաղ, քան մարդկությունն ի հայտ է եկել։

    Պարբերաբար ասվում է, որ Երկրի մոտով անցավ վտանգավոր տիեզերական օբյեկտ։ Այնքան էլ վտանգավոր չեն, որովհետև առնվազն Լուսնի ուղեծրի հեռավորության վրա են անցնում, այսինքն, մի քանի 100․000 կմ։

    Զարգացած երկրները մտածում են, թե ինչպե՞ս խուսափեն դրանից։ Աստերոիդներն ավելի շատ ապարներից են բաղկացած, իսկ գիսավորները ձնագնդեր են։ Առաջարկվում է լուրջ գնդացիր բարձրացնել ուղեծիր ու կրակահերթով ցրել այդ գիսավորը։ Աստերոիդների դեպքում առաջարկվում է հրթիռներ իջեցնել մակերևույթի վրա, հնարավորություն ստեղծել, որ աստերոիդը մի քիչ շարժվի, ու դա կատարվում է ավելի հեռու, քան Երկրի հետ բախման կետն է։ Գիտնականները զբաղվում են դրանով։

    – Բյուրականի աստղադիտարանն ունի՞ հնարավորություն՝ մասնակցել այս գործընթացներին, կատարել գրանցումներ։

    – Երկու աստղադիտակ կա, մեկը Շմիդտի 2,6 մետրանոցն է, որի միջոցով Մարգարյանի գալակտիկաներն են հայտնաբերվել։ Կա ևս մեկ դիտակ, որն այդ հարցերով է զբաղվում։ Քանի որ Ռուսաստանի հետ միասնական ցանց է, կարևոր են արբանյակների գրանցումները, այդ թվում՝ նաև ռազմական նպատակներով։ Շատ կարևոր է իմանալ դրանց կոորդինատները և հաղորդել հավաքագրման կենտրոն։ Հենց հիմա մշակվել և շահագործման են հանձնվում դիտակներ, որոնց նպատակն է՝ գրանցել բոլոր վտանգավոր օբյեկտները։ Մենք այդ դիտակներից չունենք, բայց ցանցի մեջ ենք՝ զարգացած երկրների հետ միասին։ Կտեսնեն, կնկատեն և գիտնականները միասին կսկսեն մտածել՝ ինչ անել։ Դա միայն ինժեներական խնդիր չէ, գիտական է։ Չեն կարող ատոմային ռումբ տանել ու պայթեցնել. բեկորները կթափվեն Երկրի վրա, չէ՞։ Պետք է ամեն ինչ հասկանալ հետևանքների վերաբերյալ, որպեսզի պատվով դուրս գանք այդ փորձանքից, որովհետև գլոբալ աղետը մնում է գլոբալ։ Եթե 10կմ-անոց աստերոիդը հենց հիմա բախվեր Երկրին՝ այդ կետում ջերմաստիճանը կլիներ 50․000 կելվին։ Օվկիանոսներն այդ մասում կգոլորշիանային, ու դա գլոբալ աղետ է։

    – Ուսումնասիրություն եք կատարել օզոնի շերտի հետ կապված և նշել եք, որ այն վտանգված է։

    – Այո։ Օզոնի բաղադրությունը մթնոլորտում տատանվում է տարբեր ուղղություններով։ Հատկապես Հարավային բևեռի շրջակայքում պարբերաբար դիտվում է, բայց սեզոնային բնույթ է կրում։ Այդ անցքերը որոշակի ժամանակ հետո նորից փակվում են, այսինքն՝ օզոնն աճում է։ Օզոնը թթվածնի մոլեկուլ է, բայց շատ կարևոր է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթը մեր մթնոլորտում կտրելու համար։ Դրա համար օզոնային շերտի համար առաջին վտանգը գալիս է այդտեղից։ Այն շատ կարևոր է նաև Հայաստանի համար։ Աստղադիտարանը հենց հիմա ունի հնարավորություն՝ իր դիտակներով գրանցել օզոնի շերտի տատանումները Հայաստանի տարածքում։ Մենք ԲԱ տնօրենի հետ ծրագիր ենք կազմել, թե ինչպե՞ս կարելի է ամեն օր դիտել, գրանցել, տեղեկացնել բժիշկներին։ Ծրագիրը պատրաստել ենք, բայց արձագանք չկա, ասում են՝ փող չկա։ Մենք գիտության համար չէ, առողջության հետ կապված հետազոտություն կատարելու համար ենք փող ուզում։

    – Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները մեզ մոտ ուժեղ են, որովհետև ծովի մակարդակից 1000 մետր բարձրության վրա ենք։

    – Գիտնականների ուշադրության կենտրոնում են էկզոմոլորակները կամ արտարեգակնային մոլորակները։ Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում։

    – Արտարեգակնային մոլորակները մոտ 8000 են, բայց անընդհատ թիվն աճում է։ Երկրին նմանները քիչ են, երևի 10 տոկոսը։ Դրանցից մի քանիսը գտնվում են Habitable Zone-ում, այն շրջանում, որը բարենպաստ է հեղուկ ջրի համար։ Այսինքն, կյանք կարո՞ղ է այդտեղ զարգանալ, թե՞ չի կարող, դեռ պարզ չէ, հետազոտությունները նոր են արվում՝ առաջին հերթին կապված իրենց մթնոլորտների հետ։ Եթե մթնոլորտում կա մեթան, ուրեմն մոտենում ենք կյանքի կրիչներին, իսկ եթե կա թթվածին, օրինակ, Երկրի մթնոլորտի թթվածինը լրիվ կենսաբանական աղբյուրից է գալիս։ Մեր մթնոլորտի 22 տոկոսը, որը թթվածինն է, մեծ մասը գալիս է օվկիանոսի պլանկտոնից, մնացած մասը՝ բույսերից, և այլն։

    Կուզենայի շեշտել ուրիշ բան․ եթե մեր երկրի ռադիոկայանները, ռադիոդիտակները մտովի տեղադրենք այդ մոլորակների ուղեծրերի մոտ, իրենք մեր հեռուստահաղորդումները կգրանցեին։

    – Գիտնականներն ինչպե՞ս են ընտրում՝ այդքան արտարեգակնային մոլորակներից ո՞րն ուսումնասիրեն։

    – Առաջին հերթին նրանք, որոնք կյանքի հետ կապ ունեցող գազեր են պարունակում։ Բայց դեռևս չեն եղել այնպիսի ազդանշաններ, որոնք կասեն՝ այստեղ զարգացած քաղաքակրթություն կա կամ եղել է։ Հայտնի պարադոքս է՝ կոչվում է Ֆերմեի պարադոքս։ Ձևակերպել են այսպես. եթե կան այլմոլորակայիններ, ապա ո՞ւր են։ Որևէ գրանցված դրսևորում չկա, որը կապ ունի զարգացած կյանքի հետ՝ առնվազն մեր գալակտիկայում, և դա նշանակում է, որ պրակտիկորեն մենք միայնակ ենք։ Դա ես մյուս կողմից եմ փորձում բացատրել. որովհետև մենք արեգակի տիպի աստղի շուրջ ենք զարգացել, որը 5-6 միլիարդ տարեկան է, և, այսպես թե այնպես, Տիեզերքի առաջին կեսը բարենպաստ չէր կյանքի համար։ Դրա համար, եթե կան զարգացած քաղաքակրթություններ, ուրեմն մեր տարիքի ու մեր խելքի են։

    – Ինձ թվում է՝ այլմոլորակայինները մեզանից խելացի են։

    – Բայց ես բացատրեցի, չէ՞, ինչու խելացի չեն։ Ծեր աստղեր կան, բայց պայմանները բացառում են կյանքի գոյությունը։ Գիտությունը չի բացառում այն, որ այլմոլորակայիններ կան, բայց պահանջում է, որ գրանցվեն գիտությանը բնորոշ խիստ լեզվով։

    Ասեմ՝ հայտնի բան էր, որ թռչող ափսեների գրանցման թիվը ժամանակի մեջ ավելանում էր կամ պակասում։ Հետո նստեցին ու սկսեցին գրանցել՝ այս ամիսներին շատ էր, հետո քիչ էր, և այլն։ Հետո հասկացան, որ սա նույն գրաֆիկն է, ինչ տիեզերական հրթիռների թռիչքների դեպքում է։

    3 աստիճան հրթիռ է՝ երկուսը աշխատում, թափվում են ներքև, ու այդ պահերին թռչող ափսեների գրանցման քանակը շատանում է։ Բայց այդ հետազոտությունների մեջ մի քանի տոկոսը մնաց, որ ոչ մի բանով չէր բացատրվում։

    – Տիեզերքում ի՞նչն է Ձեզ համար ամենաառեղծվածայինը։

    – Մարդու գոյությունը՝ առանձին վերցված մոլորակի վրա։ Մարդու հետ կապված բոլոր հարցերը հանելուկներ են։ Այդ թվում՝ նաև մարդու փոփոխությունը։ Հայտնի չէ, թե ինչպե՞ս է լինելու արհեստական բանականության հետ փոխհարաբերությունը։ Կա գիտական հետազոտման կարիք, որի համար երիտասարդներ են պետք։ Հայաստանում քիչ են երիտասարդները, որոնք ուզում են գիտությամբ զբաղվել։ Աստղագիտության դեպքում մի առանձնահատկություն կա․ գիշերը դուրս ես գալիս, գլուխդ բարձրացնում ես վերև, աստղային երկինքն իր ամբողջ գեղեցկությամբ գլխավերևում է։ Եթե գիտությունը պետք է Հայաստանին՝ լուրջ պետք է զբաղվել դրանով։ Եթե պետք չէ՝ ուրիշ երկրներին կնմանվենք ու առևտրով կգնանք առաջ։ Դա էլ է ճանապարհ, պետք է ընտրություն կատարել. իշխանությունները թող կատարեն։

    – Երկնքին նայելուց առաջ պետք է ֆիզիկա, քիմիա իմանան, որ հետո դառնան աստղագետ։

    – Դիտող աստղագետ լինելու համար պետք է ընդամենը ցանկություն ունենալ։ Աստղագետ լինել նշանակում է՝ լինել երիտասարդ, ով ոգևորված է գեղեցկությամբ, որն ուզում է գրանցել։ Դա հերիք է, որ իրենց ասեք՝ սկսնակ դիտող աստղագետ։ Հետո կզարգանա, ֆիզիկայից, քիմիայից, մաթեմատիկայից գրքեր կկարդա, կսովորեցնենք՝ ինչպես պատկերը մշակել, զարգացնել։

    – Այսինքն, եթե մի երիտասարդ գա ու ասի՝ ես սիրում եմ նայել երկնքին, արդեն գործ ունի։

    – Ինքը դեռ գործ չունի, անզեն աչքով նայելը քիչ է։ Հեռադիտակ, աստղադիտակ պետք է լինի, զանգի աստղադիտարան ու ասի ցանկության մասին, որից հետո կապ կհաստատենք նրա հետ։ Բայց կարևորը հստակեցված ձգտումն է դեպի սքանչելի աստղային երկինքը։ Առանց այդ սիրո հնարավոր չէ։

    —