Նոյեմբեր 2, 2026
Հոկտեմբերի 29-30-ն Անկարայում կայացել է Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 13-րդ գագաթնաժողովը։ 34 տարի առաջ այս օրերին Անկարայում տեղի էր ունեցել թյուրքական աշխարհի առաջնորդների առաջին գագաթնաժողովը. հինգ նորանկախ թյուրքական հանրապետությունների առաջնորդները՝ Աբուլֆազ Էլչիբեյը, Նուրսուլթան Նազարբաևը, Ասկար Ակաևը, Սափարմուրատ Նիյազովը և Իսլամ Քարիմովը, 1992 թվականին հոկտեմբերի 29-30-ը հանդիպել էին Անկարայում՝ Թուրքիայի այն ժամանակվա Թուրգութ Օզալի և վարչապետ Սուլեյման Դեմիրելի նախագահությամբ։
Ըստ էության, 2026 թվականին Անկարայում տեղի ունեցած գագաթնաժողովը 34 տարի առաջ մեկնարկած գործընթացի շարունակությունն է: Սակայն ժամանակակից աշխարհի անվտանգային և այլ մարտահրավերների, ինչպես նաև թյուրքական աշխարհի ինտեգրացիոն գործընթացների պայմաններում համագործակցությունը ձեռք է բերել այնպիսի ձևաչափեր, որոնք նախկինում անհավանական էին թվում:
Այս համատեքստում կարևոր է հիշել մի քանի դրվագ:
2009 թվականի հոկտեմբերի 3-ին ստորագրվեց Նախիջևանի համաձայնագիրը, որով պաշտոնապես հիմնադրվեց Թյուրքալեզու պետությունների համագործակցության խորհուրդը: Իսկ 2021 թվականի նոյեմբերի 12-ին Ստամբուլում կայացած Թյուրքալեզու պետությունների համագործակցության խորհրդի (Թյուրքական խորհուրդ) 8-րդ գագաթնաժողովի ընթացքում կազմակերպությունը վերանվանվեց «Թյուրքական պետությունների կազմակերպություն» (ԹՊԿ), ինչպեսև՝ ընդունվեց «Թյուրքական աշխարհ-2040» ռազմավարական տեսլականը, որը սահմանեց թյուրքական պետությունների հետագա համագործակցության միջնաժամկետ և երկարաժամկետ նպատակները:
2026 թվականի հոկտեմբերի 29-30-ը կայացած Անկարայի գագաթնաժողովի արդյունքներով ընդունվել է արձանագրություն, որը սահմանել է հստակ քայլեր՝ «Միասնություն՝ լեզվի, մտքի և գործի մեջ» կարգախոսի հիման վրա:
Ի՞նչ քայլեր են նախանշվել թյուրքական պետությունների համատեղ հայտարարությամբ:
■ Թյուրքական պետությունների քաղաքացիների համար օդանավակայաններում հատուկ միջանցքների ստեղծում:
■ «Զանգեզուրի միջանցքի» և երկաթուղային նախագծերին աջակցություն:
Անկարայի հռչակագրում, մասնավորապես, ընդգծելով թյուրքական աշխարհի ռազմավարական դիրքն Արևելքի և Արևմուտքի միջև, կարևորվել է Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղու՝ «Արևելք-Արևմուտք» միջին միջանցքի ամրապնդումը։ Բացի այս, թյուրքական պետությունների առաջնորդներն աջակցություն են հայտնել Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղու ամբողջ հզորությամբ շահագործման ապահովմանը, «Զանգեզուրի միջանցքի» և Չինաստան-Ղրղըզստան-Ուզբեկստան երկաթուղու նախագծերի իրականացմանը, նշված երթուղիները Միջին միջանցքին ինտեգրելուն: Կարևորվել է նաև Կենտրոնական և Հարավային Ասիայի միջև կապն ապահովող Տրանսաֆղանական երկաթուղու նախագծի նշանակությունը տարածաշրջանային առևտրի համար:
168.am-ն անդրադարձել է, որ Կարս-Գյումրի ուղղության ակտիվացումը նվազեցնում է Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղու «բացառիկությունը», որ սա կարող է լարվածություն մտցնել հայ-վրացական հարաբերություններում: Իսկ «Զանգեզուրի միջանցք» կամ ԹՐԻՓՓ նախագծի կարևորությունը թյուրքական աշխարհի համար ավելորդ է նշել, և, որ պատահական չէ՝ 44-օրյա պատերազմում Ադրբեջանի տարած հաղթանակը համարվում է թյուրքական աշխարհինը:
Այսինքն, Թուրքիայի ուղիղ մասնակցությունը պատերազմին զուտ կրտսեր եղբորը ռազմական աջակցություն ցուցաբերել չէր, այլ՝ այստեղ Թուրքիան իր սեփական հաշվարկներն ուներ, որը, մասնավորապես, կապված էր «Զանգեզուրի միջանցքի» հետ:
■ Համագործակցություն էներգետիկ միջանցքների և կարևորագույն ռազմավարական հումքային ռեսուրսների ոլորտում:
Մասնավորապես, ուշադրություն է հրավիրվել Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի և «Հարավային գազային միջանցքի նախագծերի ռազմավարական նշանակությանը։
Հավելենք, որ ենթակառուցվածքների ապաշրջափակման և էներգետիկ միջանցքների վերաբերյալ կետեր կան նաև 2021 թվականի հունիսին Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև ստորագրված Շուշիի հռչակագրում, այդ թվում՝ «Զանգեզուրի միջանցքի», Արևելք-Արևմուտք տրանսպորտային միջին միջանցքի, «Հարավային գազային միջանցք» նախագծի մասին:
«Թյուրքական աշխարհի տնտեսական ինտեգրումն այն գլխավոր առաջնահերթություններից է, որոնց մեր կազմակերպությունը պետք է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնի առաջիկա ժամանակահատվածում։ Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղին, որը հայտնի է նաև որպես «Միջին միջանցք», դրա համար պատմական հնարավորություն է ընձեռում։
Այսօր, երբ Ասիայի և Եվրոպայի միջև առևտրային կապերը վերակառուցվում են, թյուրքական աշխարհագրական տարածքը հնարավորություն ունի դառնալու համաշխարհային տրանսպորտային և լոգիստիկ ցանցերի կարևոր կենտրոններից մեկը։ Մենք զարգացնում ենք մեր երկաթուղիները, նավահանգիստները, ավտոմոբիլային հաղորդակցությունը և մաքսային համակարգերը՝ որպես իրար փոխլրացնող համակարգեր»,- Անկարայի գագաթնաժողովի համատեքստում հայտարարել է Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը:
Իսկ Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 13-րդ գագաթնաժողովի արդյունքներով ընդունված արձանագրության մեջ չի անտեսվել նաև պաշտպանական ոլորտը: Մասնավորապես, օրակարգային հարց է համարվել Թուրքիայի հովանու ներքո Թյուրքական պետությունների կազմակերպության Պաշտպանական արդյունաբերության քոլեջի ստեղծումը: Բացի այս, կարևորվել է ահաբեկչության, ծայրահեղականության և անջատողականության դեմ համատեղ պայքարը:
■ Հայտարարվել է տիեզերական տեխնոլոգիաների ոլորտում համագործակցության շրջանակում մշակված՝ 12U չափի «TDT-SAT» արբանյակի արտադրության ավարտի մասին։
Եվ թեև նշվում է, որ նպատակը Երկրի դիտարկումների իրականացումն է, ուղեծրում նոր տեխնոլոգիաների փորձարկումը և թյուրքական պետություններին պատկանող տիեզերակայանի համատեղ մոդուլի մշակումը, սակայն չենք կարող բացառել, որ արբանյակային տվյալների փոխանակումն ու համատեղ օգտագործումը կարող են ծառայել նաև ռազմական նշանակության նպատակների: Սա չի կարող Հայաստանն անտեսել:
Այս համատեքստում չենք կարող շրջանցել 2025 թվականի հոկտեմբերին Ադրբեջանի Գաբալա քաղաքում տեղի ունեցած Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 12-րդ գագաթնաժողովը, որի շրջանակում կարևորվել է անդամ երկրների ռազմական և պաշտպանական համագործակցության ակտիվացումը:Ավելին, Ադրբեջանի
նախագահ Իլհամ Ալիևն այդ ժամանակ առաջարկել էր 2026 թվականին անցկացնել թյուրքական պետությունների համատեղ զորավարժություններ: Տարբեր մակարդակներում քննարկվում էր նաև պաշտպանական միասնական համակարգի ստեղծման կարևորության մասին, ինչը կարող էր Իրանի դեպքում մտահոգության տեղիք տալ: Ի դեպ, Գաբալայի գագաթնաժողովին մասնակցել էր նաև Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանը։
Իսկ Անկարայի գագաթնաժողովի արդյունքներով՝ Կոնգրեսում նախագահությունն Ադրբեջանից փոխանցվել է Թուրքիային, ընդ որում՝ Ալիևի բացակայությամբ:
Չնայած Էրդողանի հեռախոսազանգի միջոցով ուղիղ հրավերին՝ Ալիևը չի մասնակցել Անկարայում կայացած Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 13-րդ գագաթնաժողովին՝ իբր նախապես ծրագրված միջոցառումներին մասնակցելու և աշխատանքային խիտ գրաֆիկի պատճառով: Ալիևի փոխարեն Թուրքիա էր մեկնել Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Ջեյհուն Բայրամովը:
Որքան էլ Ալիևի՝ Թուրքիա չմեկնելն ունենա նաև աշխատանքային գրաֆիկի ծանրաբեռնվածության իրական պատճառ, բայց Բաքվում սրան զուգահեռ՝ նաև ակնարկել են, որ դիպլոմատիան փոխադարձություն է սիրում և այդ սկզբունքի խախտումը չի մոռանում:
2024 թվականի հուլիսին Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանը չի մասնակցել Շուշիում կայացած Թյուրքական պետությունների կազմակերպության ոչ պաշտոնական գագաթնաժողովին: Նա այդ ժամանակ նախընտրել է մասնակցել Թուրքիայի և Նիդեռլանդների ֆուտբոլի ազգային հավաքականների հանդիպմանը։
2026 թվականի մայիսին էլ Էրդողանը չի այցելել Ադրբեջան՝ քաղաքաշինության հարցերով համաշխարհային ֆորումին մասնակցելու համար, իսկ այս տարվա հոկտեմբերին բաց է թողել Բաքվում հրավիրված Ասիայում փոխգործակցության և վստահության միջոցների ամրապնդման խորհրդակցության 7-րդ գագաթնաժողովը։
2026 թվականի հոկտեմբերի 24-30-ն Ադրբեջանում անցկացվել է FIFA U-15-ի աշխարհի առաջին առաջնությունն ու փառատոնը։ Հատկանշական է, որ Ալիևը, ըստ էության, Էրդողանի բացակայություններին համարժեք ժեստով է պատասխանել՝ չմեկնելով Անկարա:
Եվ ոչինչ, որ Անկարայի գագաթնաժողովի օրերին Թուրքիայի ազգային տոնի՝ Հանրապետության օրվա կապակցությամբ Ալիևն Էրդողանին շնորհավորական նամակ է ուղարկել, որում, մասնավորապես նշվում է.
«Ադրբեջանին ու Թուրքիային միմյանց կապում է իրական բարեկամությունը և եղբայրությունը՝ պատմության փորձություններն անցած կապերով։ 2021 թվականին Շուշիի հռչակագրի ստորագրմամբ, մեր երկրների հարաբերությունները բարձրացան ամենաբարձր մակարդակի՝ դաշնակցային հարաբերությունների, և ձեռք բերեցին որակապես նոր բովանդակություն ու էություն»:
Ի դեպ, նոյեմբերի 2-ին Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի ինքնաթիռը, որով նա մեկնում էր Կորեայի Հանրապետություն, մտել է Ադրբեջանի օդային տարածք: Եվ նախագահական օդանավի օդաչուն կապ է հաստատել դիսպետչերի հետ ու փոխանցել Թուրքիայի ղեկավարի շնորհավորական ուղերձն Ալիևին՝ 44-օրյա պատերազմում Ադրբեջանի հաղթանակի 6-րդ տարեդարձի առթիվ։
Արդյո՞ք այս ժեստը որևէ տողատակ ուներ։ Չի բացառվում, հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ 6 տարի առաջ այս օրերին սկսվել էր Շուշին վերցնելու օպերացիան, որում իր դերակատարումն է ունեցել նաև թուրքական զինվորականությունը։
—
Disclaimer: This article was contributed and translated into English by Hambardsumian Paul. While we strive for quality, the views and accuracy of the content remain the responsibility of the contributor. Please verify all facts independently before reposting or citing.
Direct link to this article: https://www.armenianclub.com/2026/11/03/%d5%b4%d5%ab%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d6%81%d6%84%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d6%87-%d5%a1%d5%b6%d5%be%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1/