Հոկտեմբեր 6, 2026
Հոկտեմբերի 19-30-ը Երևանը կհյուրընկալի ՄԱԿ-ի «Կենսաբանական բազմազանության մասին» կոնվենցիայի Կողմերի 17-րդ համաժողովը՝ COP 17:
Շրջակա միջավայրի նախարարությունից մեզ հայտնեցին, որ մասնակցության հրավեր է ուղարկվել կոնվենցիայի անդամ բոլոր երկրներին, որոնց թվում են նաև Ադրբեջանը և Թուրքիան: Արդյո՞ք այս երկրներից պատվիրակություններ կգան, այսինքն, հրավերներն ընդունվե՞լ են, Շրջակա միջավայրի նախարարությունում ասացին, որ այդ հարցին պետք է ԱԳՆ-ից պատասխանեն:
Նշենք, որ 2024 թվականի նոյեմբերին Ադրբեջանում անցկացվել էր Կլիմայի փոփոխության մասին ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիայի 29-րդ համաժողովը՝ COP29-ը, որին Հայաստանը հրավիրվել էր, բայց չէր մասնակցել:
Մի քանի օրից պարզ կդառնա՝ արդյո՞ք Թուրքիան և Ադրբեջանը պատվիրակություն կուղարկեն Հայաստան, բայց COP 17-ին ընդառաջ՝ Բաքուն ակտիվացրել է կամ թարմացրել է պաշտոնական Երևանի դեմ բնապահպանական արշավը:
Հոկտեմբերի 5-ին Ադրբեջանի Environmental Protection First ՀԿ-ների կոալիցիայի՝ «Հայաստանի տարածքում իրականացվող հանքարդյունաբերության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա» թեմայով ճեպազրույցի ժամանակ «Ռյուզգար» հասարակական միավորման նախագահ Իսլամ Մուստաֆաևը հայտարարել է, թե «Մեծամորի ատոմակայանը պետք է փակվի», քանի որ, ըստ նրա, 1980 թվականից շահագործվող Մեծամորի ատոմակայանի երկրորդ էներգաբլոկը, իբր, շարունակում է պոտենցիալ բնապահպանական ռիսկ ներկայացնել՝ սարքավորումների մաշվածության և շահագործման ժամկետի բազմակի երկարաձգման պատճառով։
«Նախնական նախագծային շահագործման ժամկետը լրանալուց հետո բլոկի շահագործումը սկզբում երկարաձգվել է մինչև 2026 թվականը, այնուհետև սկսվել է շահագործման ժամկետը մինչև 2036 թվականը երկարաձգելու ծրագիրը՝ սարքավորումների արդիականացմամբ։
Լուրջ վթարի կամ պաշտպանիչ համակարգերի վնասման դեպքում առկա է ռադիոակտիվ նյութերի՝ շրջակա միջավայր արտանետման վտանգ, այդ թվում՝ մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի աղտոտման ռիսկ։ Պոտենցիալ վտանգ կա, որ այդ հետևանքներն ունենան անդրսահմանային բնույթ։ Ուստի ատոմակայանը միանշանակ պետք է փակվի։ Խոսքը միջուկային ռեակտորի մասին է։ Սա շատ վտանգավոր է և մեծ ռիսկերի հետ է կապված։ Մենք ցանկանում ենք, որ դրա փակման վերաբերյալ որոշումներն աջակցություն ստանան «Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի» մասնակից պետությունների կողմից՝ COP17-ի շրջանակում»,- շեշտել է Մուստաֆաևը:
Բայց գործը սրանով չի ավարտվել:
Բրիֆինգի ժամանակ Environmental Protection First ՀԿ-ների կոալիցիայի անդամներն անդրադարձել են Հայաստանի տարածքում հանքարդյունաբերության գործունեության հնարավոր հետևանքներին և տարածաշրջանի համար բնապահպանական այլ ռիսկերին։
Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերել է Հայաստանում՝ Լոռու մարզի Ալավերդի համայնքում և Սյունիքի մարզում հանքարդյունաբերության գործունեությանը, որ իբր հանգեցնում է ստորգետնյա և անդրսահմանային ջրերի աղտոտման, ինչն էլ լուրջ ռիսկեր է պարունակում իր մեջ: Անդրսահմանային ջրերի աղտոտման օրինակ որպես նշվել է Ողջի (Օխչուչայ.- Մ.Պ.) գետը, այդտեղ առաջացած բնապահպանական խնդիրները: Այս թեման, իհարկե, նորություն չէ:
2021 թվականին ՀՀ-ում արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններից հետո Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատին սկսել էր սպառնալ նաև Ադրբեջանը՝ բնապահպանական աղետի մեղադրանքի քողի տակ: Այդ ժամանակ կոմբինատի շուրջ զարգացումներ էր սկսել նաև Նիկոլ Փաշինյանը:
Ինչևէ, Ադրբեջանի էկոլոգիայի նախարարությունից հայտարարել էին, թե ՀՀ սահմանում գտնվող անդրսահմանային Ողջի (Օխչուչայ.- Մ.Պ.) գետը մշտապես աղտոտվում է:
«Գետը, որը չափազանց աղտոտված է Կապանի և Քաջարանի լեռնահանքային արդյունաբերության թափոններից, բառացիորեն արդյունաբերական թափոնների կոլեկտորի դեր է խաղում»,- շեշտել էր Ադրբեջանի էկոլոգիայի և բնական պաշարների նախարարության միջազգային համագործակցության վարչության պետ Էմին Գարաբաղլըն՝ հավելելով, որ ջուրն ուղղակիորեն գետ է թափվում առանց մաքրման, իսկ աղտոտվածության մակարդակը բազմակի անգամ գերազանցում է թույլատրելի սահմանը, գետի ջուրը համարվում է օգտագործման համար ոչ պիտանի։
Իսկ Ադրբեջանի մակերեսային ջրային ռեսուրսների մոտ 70%-ը ձևավորվում է հարևան երկրներում անդրսահմանային ջրերի հոսքի հաշվին:
Ողջի գետի աղտոտման խնդրին նույն ժամանակում անդրադարձել էր նաև Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը՝ ասելով, թե գործ ունեն բնապահպանական աղետի հետ:
«ՀՀ-ում լեռնահանքային արդյունաբերության պատճառով Օխչուչայ (Ողջի,- Մ.Պ.) գետում արձանագրվել է ուժեղ քիմիական աղտոտում: Պատասխանատու ընկերությունները պետք է դադարեցնեն իրենց գործունեությունը»,- շեշտել էր նա:
Ադրբեջանն այս հարցով նույնիսկ դիմել էր մի շարք միջազգային կազմակերպությունների, մասնավորապես, նամակներ էին ուղարկվել ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագրի եվրոպական գրասենյակի տնօրեն Բրունո Պոզզիին և ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովի գործադիր քարտուղար Օլգա Ալգաերովային:
Ադրբեջանը դիմել էր նաև Գերմանիայի Բունդեսթագին և «Կանաչների» կուսակցությանը՝ ուշադրություն հրավիրելով Ողջի գետի աղտոտման խնդրի, ինչպես նաև այն հարցի վրա, թե «շրջակա միջավայրի և մարդկանց առողջությանն ինչ լուրջ վտանգ է սպառնում Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը, Քաջարանի հանքավայրը, որի հիմնական բաժնետերը գերմանական «Քրոնիմետ հոլդինգն» է»:
Ադրբեջանական կողմը վերը նշված նամակում հարկ է համարել ընդգծել և որպես հիմնավոր ապացույց ներկայացնել, որ այս խնդիրը նաև բազմաթիվ հայկական բնապահպանական կազմակերպությունների ուշադրության կենտրոնում է:
Ադրբեջանը նաև Իրանին էր այս համատեքստում հիշատակել, թե ՀՀ-ից ջրային ռեսուրսների աղտոտմանը դեմ է նաև իրանական կողմը՝ նրանք Երևանին մեղադրել են Արաքս գետն աղտոտելու համար:
Իրանական կողմից, իհարկե, այս հարցը տարբեր ժամանակներում բարձրացվել է, և հայկական կողմից մշտապես խոստացել են ամեն ինչ անել գետի աղտոտվածությունը վերացնելու համար: Փաշինյանի իշխանությունը ևս նման խոստում տվել է, և կողմերը պայմանավորվել էին համագործակցել այս հարցում:
Նշենք, որ Ողջին թափվում է Արաքս գետը և ազդում նաև դրա ջրային ռեսուրսների որակի վրա, իսկ Արաքսը Կուրի ամենամեծ աջ վտակն է:
Այլ հարց է, որ Իրանը հերքել էր, թե հենց Մեծամորի ԱԷԿ-ն է աղտոտում Արաքս գետը:
Իսկ ադրբեջանական լրատվամիջոցների փոխանցմամբ, վերևում հիշատակված բրիֆինգի ժամանակ մտահոգություն է հնչեցվել նաև Ամուլսարի ոսկու հանքի շահագործման կապակցությամբ, և այլն:
Բնականաբար, ադրբեջանցի փորձագետները Հայաստանին մեղադրանքներ են ուղղել, այդ թվում՝ օկուպացված Արցախի տարածքում իբր հայկական կողմից անտառների ոչնչացման, ոռոգման ենթակառուցվածքների ոչնչացման, հանքավայրերի «ապօրինի» շահագործման հետ կապված, և ոչ միայն:
Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամավոր Փարվանա Վելիևան, օրինակ, ուշադրություն է հրավիրել, թե Հայաստանից ֆինանսական հոսքեր էին իրականացվում դեպի Ղարաբաղ, իսկ այնտեղի բնական ռեսուրսներն ու քարերն արտահանվում էին Հայաստան։
«Այսինքն, իրավաբանորեն չճանաչված տարածքում իրականացվում էր բնական ռեսուրսների շահագործում և դրանց տեղափոխում այլ տարածք», –շեշտել է նա և հավելել.
«2009-2017 թվականներին մետաղների ապօրինի արդյունահանման արդյունքում Շվեյցարիայում գրանցված Vallex Group և Base Metals ընկերությունները ստացել են 177 մլն ԱՄՆ դոլարի շահույթ։ Բնականաբար, դրա որոշակի մասնաբաժինը հասել է նաև Հայաստանի կառավարությանը, և այդ գործարարները մասնակցել են ապօրինի օկուպացիայի ֆինանսավորմանը»:
Ի դեպ, դեռ 2018 թվականին Ադրբեջանի Գլխավոր դատախազությունը քրեական գործ է հարուցել հայաստանյան մի շարք ընկերությունների դեմ` Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում և հարակից շրջաններում գտնվող ոսկու և մի շարք այլ թանկարժեք մետաղներ պարունակող հանքերն անօրինականորեն շահագործելու մեղադրանքով:
Ադրբեջանական դատախազության հետաքննության թիրախում էին հայտնվել Vallex Group, Base Metal, ACP և մի շարք այլ ընկերությունները, ինչպես նաև մի շարք ֆիզիկական անձիք:
«Քրեական գործը հարուցվել է երկու հոդվածներով` անօրինական ձեռնարկատիրական գործունեության ծավալում և Ադրբեջանի սահմանի անօրինական հատում»,- հայտնել էին Ադրբեջանի դատախազությունից:
Աբսուրդն այն է, որ Ադրբեջանը մշակել է հանքարդյունաբերության (մետաղական հանքաքարերի) և մետալուրգիական արդյունաբերության զարգացման 2027-2030 թվականների պետական ծրագիր, որով նախատեսվում է «օկուպացիայից ազատագրված» տարածքներում գտնվող հանքավայրերի հնարավորինս արագ շահագործում. խոսքը Քելբաջարի (Քարվաճառ), Մարտակերտի և Զանգելանի (Կովսականի), շրջանների ոսկու, պղնձի և մոլիբդենի հանքավայրերի մասին է։
«Մարտակերտի շրջանում աշխատանքներն արդեն սկսվել են։ Հուսով եմ, որ մոտ ապագայում աշխատանքները կսկսվեն Քելբաջարում և Զանգելանում, և այդպիսով կսկսվի արդեն հայտնաբերված հանքավայրերի յուրացումը։ Մենք պետք է ամբողջությամբ վերլուծենք առկա հանքավայրերը և ժամանակակից երկրաբանական մեթոդների միջոցով լիովին ճշգրտենք այնտեղ առկա պաշարները»,- վերջերս հայտարարել էր Ալիևը:
Հիշեցնենք, որ դեռ նախքան հայաթափումը, ադրբեջանցի, այսպես կոչված, բնապահպանները պահանջում էիին մոնիտորինգ իրականացնել Մարտակերտի շրջանի Դրմբոնի և Կաշենի հանքավայրերում՝ իբր բնապահպանական նպատակներով: Սակայն հետո պարզվել էր, որ Ադրբեջանում գործունեություն ծավալող բրիտանական «Anglo Asian Mining Plc»-ի հետ կնքված պայմանագրում փոփոխություն է կատարվել, որով էլ վերջինիս հանձնվել է հանքարդյունաբերական գործունեության 3 նոր տարածք (contract area):
Դրանցից մեկը, որն ադրբեջանցիներն ու բրիտանական ընկերությունն անվանում են Դեմիրլի, ըստ բրիտանական կողմի հրապարակած քարտեզի, համընկնում է Արցախի Մարտակերտի շրջանի արևելյան հատվածին: Իսկ ընդհանրապես Դեմիրլի անունով ադրբեջանցիները կոչում են Մարտակերտի շրջանի Ծաղկաշեն գյուղը, որի հարևանությամբ էլ գտնվում է Կաշենի հանքավայրը: Այսինքն, ադրբեջանական «բնապահպանների» ակցիան բացառապես քաղաքական և տնտեսական էր և միտված էր Արցախի հայաթափմանը, ինչը հետո տեսանք:
Իսկ Բաքուն հանքավայրեր է փնտրում նաև Նախիջևանում, ինչի ռազմավարական նպատակներին անդրադարձել ենք:
Ինչ է ստացվում. COP17-ից առաջ Բաքուն ակտիվացնում է Հայաստանի դեմ բնապահպանական օրակարգը՝ միաժամանակ շրջանառելով Մեծամորի ԱԷԿ-ի փակման, Հայաստանի հանքարդյունաբերության, անդրսահմանային ջրերի աղտոտման և նախկինում օկուպացված տարածքներում բնական ռեսուրսների շահագործման վերաբերյալ մեղադրանքներ։
Սակայն նույն Ադրբեջանը, ինչպես արդեն նշեցինք, հանքարդյունաբերության և մետալուրգիական արդյունաբերության զարգացման պետական ծրագրով նախատեսում է «օկուպացիայից ազատագրված» տարածքներում գտնվող հանքավայրերի հնարավորինս արագ շահագործում:
Այսինքն՝ Բաքուն Հայաստանի գործողությունները ներկայացնում է՝ որպես տարածաշրջանային բնապահպանական վտանգ, իսկ սեփական հանքարդյունաբերական ծրագրերը՝ որպես տնտեսական զարգացման քաղաքականություն։ Եվ հենց այս հակադրությունն է, որ COP17-ից առաջ Բաքվի ակտիվացրած «բնապահպանական» արշավը դարձնում է ոչ միայն էկոլոգիական, այլև ակնհայտ քաղաքական օրակարգի մաս։
—
Disclaimer: This article was contributed and translated into English by Anna Tamamian. While we strive for quality, the views and accuracy of the content remain the responsibility of the contributor. Please verify all facts independently before reposting or citing.
Direct link to this article: https://www.armenianclub.com/2026/10/06/%d5%b4%d5%a5%d5%ae%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%80%d5%ab-%d5%a1%d5%a7%d5%af-%d5%ab%d6%81-%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d6%87-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a5%d6%80%e2%80%a4-%d5%a2%d5%a1/