Ադրբեջանի նախագահին մերձակա քաղաքագետ Ֆարհադ Մամեդովը ֆեյսբուքյան իր էջում անդրադարձել է թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում վերջին շրջանում նկատվող ճգնաժամի պատճառներին:

Նա մի կողմից՝ նկատում է, որ աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից այստեղ խնդիր չկա, քանի որ քաղաքական փոխգործակցությունը, աշխարհաքաղաքական հետաքրքրությունները, տնտեսական շահը, տրանսպորտային և էներգետիկ նախագծերն իրականացվում են Ադրբեջանի և Թուրքիայի ազգային շահերի համատեքստում: Մյուս կողմից՝ քաղաքագետն իր գրառման մեջ նշում է.

Ադրբեջանի մասնակցությունը Կենտրոնական Ասիայի խորհրդակցական ձևաչափին Թուրքիայի սրտով չէ՞

«Ճգնաժամը ցույց տվեց, որ Թուրքիայում դժկամությամբ են ընդունել Ադրբեջանի մասնակցությունը Կենտրոնական Ասիայի խորհրդակցական ձևաչափին։ Նշվում է, որ այդ քայլով Ադրբեջանը խարխլում է Թյուրքական պետությունների կազմակերպությունը (ԹՊԿ)։ Սակայն պետք չէ իրավիճակին նայել բացառապես թուրքական տեսանկյունից, հակառակ դեպքում՝ հնարավոր է չտեսնել ամբողջական պատկերը։

Կենտրոնական Ասիայի խորհրդակցական ձևաչափն առաջին հերթին ծառայում է տարածաշրջանի պետություններին, հնարավորություն է տալիս լուծել սահմանային վեճերը, բարձրացնել տարածաշրջանային ինտեգրման մակարդակը, մեծացնել տարածաշրջանի երկրների անկախությունն ու ինքնիշխանությունը, ինչպես նաև՝ նպաստում է Ռուսաստանի, Չինաստանի, ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ հարաբերություններում հավասարակշռության ապահովմանը: Կենտրոնական Ասիայի ձևաչափը չի փոխարինում ԹՊԿ-ին։ Ընդհակառակը՝ Կենտրոնական Ասիայի խորհրդակցական ձևաչափին Ադրբեջանի մասնակցությունը բարձրացնում է Թյուրքական պետությունների կազմակերպությունում ընթացող գործընթացների արդյունավետությունը»:

Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախկին նախարար Թոֆիկ Զուլֆուգարովը Բաքու-Անկարա հարաբերություններում առաջացած լարվածությանն առնչվող իր դիտարկումներում շատ ավելի հեռուն է գնացել:

Նա ֆեյսբուքյան իր գրառման մեջ նշել է, որ այսօր, թուրք-ադրբեջանական միջպետական հարաբերությունների սրման պատճառները վերլուծելիս, չենք կարող անտեսել այն հանգամանքը, որ նեոօսմանյան գաղափարախոսության մեջ իսլամական համատեքստը գերիշխող դեր է խաղում, այն դեպքում, երբ թուրանիզմը զբաղեցնում է ստորադաս՝ պրագմատիկ դիրք։

«Թեև արտաքուստ երկու հայեցակարգերն էլ ծառայում են որպես ժամանակակից Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության գործիքներ (հատկապես Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանի և «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության (ԱԶԿ) կառավարման ժամանակաշրջանում), դրանց կշիռը, նպատակներն ու գաղափարական հիմքերը սկզբունքորեն տարբեր են։

Նեոօսմանիզմն իր էությամբ հիմնված է Օսմանյան կայսրության կրոնական և մշակութային ժառանգության վրա։ Եվ այստեղ իսլամը գլխավոր միավորող տարր է:

■ Քաղաքակրթական առաջնորդություն։

Նեոօսմանիզմը ձգտում է Թուրքիային ներկայացնել որպես ողջ իսլամական (առաջին հերթին՝ սուննիական) աշխարհի առաջնորդ և պաշտպան։ Սա ուղղակիորեն հղում է օսմանյան սուլթանի՝ բոլոր մուսուլմանների խալիֆի կարգավիճակին։

■ Աշխարհագրական առաջնահերթություն։

Հիմնական ուղեգիծը Մերձավոր Արևելք, Հյուսիսային Աֆրիկա և Բալկաններ է, այսինքն, դեպի այն տարածաշրջաններ, որոնք պատմականորեն մտել են Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ և ունեն զգալի մուսուլմանական բնակչություն։

■ Ներքին և արտաքին լեգիտիմություն։

Իսլամական արժեքներն ԱԶԿ-ի կողմից օգտագործվում են երկրի ներսում պահպանողական ընտրազանգվածի համախմբման և արտերկրում «փափուկ ուժի» ձևավորման համար (բարեգործության, մզկիթների կառուցման և կրոնական կրթության միջոցով)։

Թուրանիզմը (կամ պանթյուրքիզմը) հենվում է թյուրք ժողովուրդների էթնիկ, լեզվական և մշակութային միասնության գաղափարի վրա։ Պատմականորեն երիտթուրքերի թուրանիզմը հակադրվում էր օսմանիզմին, քանի որ առաջնային տեղում դնում էր ազգը, այլ ոչ թե հավատարմությունը դինաստիային և իսլամին։ Ժամանակակից նեոօսմանիզմում տեղի է ունեցել այս գաղափարների համադրություն, որը հայտնի է՝ որպես «թուրք-իսլամական սինթեզ»։

■Պրագմատիկ ընդլայնում։

Թուրանիզմն Անկարայի կողմից օգտագործվում է որպես Կենտրոնական Ասիայում և Կովկասում ազդեցության գործիք՝ Թյուրքական պետությունների կազմակերպության միջոցով: Այդ տարածաշրջանները չեն մտել Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ, և այնտեղ զուտ «օսմանիստական» մոտեցումը չի գործում, և դրա փոխարեն կիրառվում է թյուրքական եղբայրության գաղափարը:

■Քաղաքական դաշինք։

Թուրանիզմի տարրերի ներառումը պետական հռետորաբանության մեջ հատկապես նկատելի դարձավ ԱԶԿ-ի (Էրդողան) և «Ազգայնական շարժում» կուսակցության (Դևլեթ Բահչելի) միջև քաղաքական դաշինքի կնքումից հետո։

Ամփոփում

Այս հարաբերակցությունը կարելի է բնութագրել որպես հիերարխիկ սինթեզ։ Նեոօսմանիզմը կլանել է թուրանիզմը՝ զրկելով այն XX դարասկզբի արմատական աշխարհիկ բնույթից։ Այսօր Թուրքիայի պաշտոնական դոկտրինում թյուրքական ինքնությունը դիտարկվում է իսլամի պրիզմայով. թյուրք ժողովուրդներն ընկալվում են ոչ թե պարզապես որպես էթնիկ ազգակիցներ, այլ որպես «իսլամական աշխարհի առաջապահ ուժ և պաշտպաններ»։ Իսլամական համատեքստն է թելադրում գլոբալ նպատակները, իսկ թուրանիզմը հետխորհրդային տարածքում ապահովում է կոնկրետ աշխարհաքաղաքական շահերի առաջմղումը»,- շարունակել է Զուլֆուգարովը:

Բաքվի վախերը Հաքան Ֆիդանից

Բայց Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախկին նախարարը սրանով չի սահմանափակվել: Զուլֆուգարովը մեկ այլ գրառման մեջ շեշտել է, որ երբ Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարը Մևլութ Չավուշօղլուն էր, արտաքին քաղաքական հարթությունում Ադրբեջանի հետ խնդիրներ չկային:

Չավուշօղլուն Թուրքիայի արտաքին գերատեսչությունը ղեկավարել է 2015 թ. նոյեմբերից մինչև 2023 թվականի հունիսը, եթե չհաշվենք դրանից առաջ պաշտոնավարման կարճ ժամանակը: Այսինքն, 2020 թվականի հուլիսյան մարտերի և Արցախում սեպտեմբերի 27-ին սանձազերծված 44-օրյա պատերազմի ժամանակ նա է եղել Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարը: Եվ պետք է ասենք, որ բավականին ակտիվ է եղել այդ օրերին: Մասնավորապես, 2020 թվականի հուլիսի 13-ին Չավուշօղլուն հայտարարել է, որ «այն, ինչ արեց Հայաստանը, անընդունելի է»։

«Մենք տեսնում ենք, որ հակամարտության նոր գոտիներ ստեղծելով՝ Հայաստանը ցանկանում է ուշադրությունը շեղել այլ վայրերի վրա, հատկապես՝ այն տարածքներից հեռու, որոնք նա արդեն օկուպացրել է: Բայց ինչպիսի լուծում էլ Բաքուն նախընտրի օկուպացված տարածքների և Ղարաբաղի հարցում, մենք կաջակցենք Ադրբեջանին»,- հայտարարել էր նա։

2020 թ. սեպտեմբերի 30-ին Թուրքիայի այդ ժամանակվա արտաքին գործերի նախարարը Anadolu-ին տված հարցազրույցում շեշտել էր, որ Թուրքիան Ադրբեջանին պատրաստ է աջակցել թե՛ բանակցային սեղանին, թե՛ դրանից դուրս, որտեղ որ Ադրբեջանը որոշի:

Պատերազմի օրերին՝ հոկտեմբերի 6-ին, Չավուշօղլուն մեկնել էր Բաքու՝ որպես թուրքական աջակցության գործնական քայլ:

Շուշիի հռչակագիրը ևս ստորագրվել է Չավուշղլուի պաշտոնավարման ընթացքում:

Ի դեպ, Թոֆիկ Զուլֆուգարովի՝ Չավուշօղլուի վերաբերյալ գրառման տակ հիշատակել էին նաև Թուրքիայի պաշտպանության նախկին նախարար Հուլուսի Աքարի անունը:

Հիշեցնենք, որ Թուրքիայի պաշտպանության նախարարի պաշտոնում Աքարը հուլիսյան մարտերի օրերին սպառնացել էր պատժել Հայաստանին և հետո լուրջ դերակատարում է ունեցել 44-օրյա պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանի հաղթանակն ապահովելու հարցում:

Խնդիրն այն է, որ Թուրքիայի արտաքին գործերի գործող նախարար Հաքան Ֆիդանի գործունեությունից դժգոհող ադրբեջանական քաղաքական, փորձագիտական որոշ շրջանակներ, որոնք նույնիսկ նշում են նրա քրդական արմատների մասին, մոռանում են, որ 44-օրյա պատերազմի ժամանակ Ֆիդանը ղեկավարում էր Թուրքիայի ազգային հետախուզությունը (MIT), և 44-օրյա պատերազմից ոչ անմիջապես հետո Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի կողմից պարգևատրվել էր, ըստ էության, 2020թ. պատերազմում կատարած առաքելության համար ևս:

Իր պարգևը վերցնելիս Հաքան Ֆիդանն ասել էր՝ ընդունում է այն հանուն իրենց ընկերների, նրանց անունից, որոնք Լիբիայում, Ղարաբաղում, Սիրիայում և Իրաքում նահատակվել են Էրդողանի հրամանները կատարելիս:

Իսկ այս օրերին, երբ Բաքվի և Անկարայի հարաբերություններում լարվածություն է նկատվում, ինչպես նշեցինք, ադրբեջանական քաղաքական, փորձագիտական, մեդիա որոշ շրջանակներ սկսել են թիրախավորել Ֆիդանին, մեղադրելով նրան, թե փորձում է հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման հարցն ազատել Ադրբեջանի դիրքորոշման կախվածությունից:

Ավելին, qafqazinfo.az-ը նույնիսկ Ֆիդանին մեղադրել էր Ադրբեջանում հեղաշրջման փորձ նախապատրաստելու, երկրի ներքին գործերին միջամտելու համար: Սակայն թուրքական կողմի արձագանքից հետո հոդվածը հեռացվել էր:

Նշենք, որ այս ընթացքում և՛ Ֆիդանն է եղել Բաքվում, հանդիպումներ ունեցել Ադրբեջանի ղեկավարության հետ, և՛ Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Բայրամովը՝ Թուրքիայում: Արդյո՞ք այս հանդիպումներում քննարկվել են այս թեմաները: Հնարավոր է, բայց դրանց շրջանառումն ամբողջովին չեն մարում: Կարո՞ղ ենք ասել, որ սա ինչ-որ առումով խոսում է նաև Հաքան Ֆիդանից Բաքվի վախերի մասին:

Մի առիթով հենց ադրբեջանական կողմում են զգուշացրել, որ Ֆիդանը կադրային դիվանագետ չէ և չի ներկայացնում փոխզիջումների և արարողակարգային քաղաքավարության դպրոցը: Այսինքն, նա համարվում է անվտանգային համակարգի «կադրային պրոդուկտ», և արտաքին գերատեսչություն ղեկավարելով՝ չի հրաժարվել ուժային կամ հետախուզական համակարգերին հատուկ մոտեցումներից, հետախուզական մտածելակերպից, այլ դրանք ընդամենը դիվանագիտական ձևով օրինականացրել է:

Համապատասխան վերլուծության մեջ Ֆիդանը համարվել էր Էրդողանի «գաղտնիքների պահապանը»: Եվ դեռ որքա՜ն տեղեկություններ կարող է ունենալ Ֆիդանն Ալիևի ընտանիքի և 44-օրյա պատերազմի մասին…