Իրանի շուրջ ներկայիս հակամարտությունը բարդ ճգնաժամ է, որում միահյուսվում են մի քանի պետությունների ռազմական, տնտեսական և քաղաքական շահերը:

Վաշինգտոնն ու Իսրայելը զգալի ռազմական հնարավորություններ ունեն, սակայն Թեհրանի վրա ճնշման ուժեղացումը պարտադիր չէ, որ մոտեցնի հակամարտության ավարտը։ Ընդհակառակը, ռազմական ճանապարհով վերջնական հաղթանակի հասնելու փորձը կարող է հանգեցնել հետևանքների, որոնք կտարածվեն Մերձավոր Արևելքի սահմաններից շատ հեռու:

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփն իրավիճակը ներկայացնում է որպես ընտրություն՝ Իրանի հետ համաձայնագրի և Իսլամական Հանրապետության ոչնչացման միջև: Իմ կարծիքով, նման հարցադրումը չափազանց պարզեցնում է իրականությունը: Ռազմական ուժը կարող է լուրջ վնաս հասցնել հակառակորդին, բայց ինքնին չի ապահովում կայուն քաղաքական նպատակների իրականացում: Վաշինգտոնի գլխավոր խնդիրը ոչ թե ճնշման գործիքների պակասն է, այլ ռազմական գերազանցությունն ԱՄՆ-ի համար ընդունելի քաղաքական արդյունքի վերածելու երաշխավորված միջոցի բացակայությունը:

Իրանն իր հերթին՝ արտաքին ազդեցության պասիվ օբյեկտ չէ։ Նրա ղեկավարությունն ունի սեփական ռազմավարական հաշվարկներ, տարածաշրջանային գործընկերներ և պատասխան ճնշման հնարավորություններ։ Ուստի նույնիսկ իրանական ռազմական ներուժի զգալի թուլացումը չի նշանակում ամերիկյան շահերի և դաշնակիցների համար սպառնալիքների ավտոմատ դադարեցում։ 

Հորմուզի նեղուց. Իրանի ազդեցությունը թուլանում է, բայց չի վերանում

Հորմուզի նեղուցը մնում է համաշխարհային տնտեսության կարևորագույն ռազմավարական հանգույցներից մեկը։ Դրա արժեքը որոշվում է ոչ միայն տեղափոխվող նավթի ծավալով, այլև այն բանով, թե որքանով է հուսալի և կանխատեսելի աշխատում էներգետիկ մատակարարման ամբողջ համակարգը։

Kpler-ի տվյալներով ՝ սեպտեմբերի 1-28-ն ընկած ժամանակահատվածում Պարսից ծոցից օրական արտահանվել է մոտ 16,5 մլն բարել նավթ։ Միևնույն ժամանակ, Հորմուզի նեղուցով անցնում էր մոտավորապես 9,9 միլիոն բարել, մինչդեռ մատակարարումների զգալի մասն ուղղվում էր Սաուդյան Արաբիայի և Արաբական Միացյալ Էմիրությունների խողովակաշարերով և այլ երթուղիներով:

Մինչև հակամարտությունը նեղուցով անցնում էր համապատասխան նավթային հոսքերի մոտ 83%-ը։ Այս ցուցանիշները վկայում են համաշխարհային առևտրի էական հարմարեցման մասին նոր պայմաններին։ Արտադրողներն ու փոխադրողները փնտրում են այլընտրանքային երթուղիներ, օգտագործում են նավից նավ նավթի փոխադրումը և ձգտում են նվազեցնել կախվածությունը ծովային հաղորդակցության առավել խոցելի հատվածից: Թեհրանի տեսանկյունից նավարկության վերականգնումը նշանակում է, որ առևտրային նավերի տեղաշարժը սահմանափակելու նրա կարողությունը դարձել է պակաս արդյունավետ:

Իմ կարծիքով, տրաֆիկի ներկայիս մակարդակն արդեն լուրջ ռազմավարական խնդիր է ստեղծում Իրանի համար.Որքան շատ նավթ է տեղափոխվում առանց էական խափանումների, այնքան քիչ հնարավորություններ կան նեղուցը որպես ԱՄՆ-ի և նրա գործընկերների վրա ճնշման գործիք օգտագործելու համար:

Սակայն սխալ կլիներ պնդել, որ Իրանն ամբողջությամբ կորցրել է իր ազդեցության լծակները։ Թեհրանը երբեք իրավական, անվիճելի վերահսկողություն չի ունեցել Հորմուզի նեղուցի նկատմամբ։ Դրա ազդեցությունը հիմնականում հիմնված էր նավարկությունը վտանգավոր և ծախսատար դարձնելու հնարավորության վրա։

Ամերիկյան ուժերի ռազմական ուղեկցումը, ապահովագրավճարների բարձրացումը, շրջանցիկ երթուղիների օգտագործման անհրաժեշտությունը և նեղուցից դուրս նավթի վերաբեռնումը թույլ են տալիս պահպանել արտահանումը, բայց առևտուրը չեն վերադարձնում նորմալ պայմանների: Մատակարարումների ծավալների վերականգնումը հավասարազոր չէ էներգետիկ անվտանգության նախկին համակարգի վերականգնմանը։ 

Առանձնահատուկ նշանակություն ունի նավթավերամշակումը։ Նույնիսկ նավթի արտահանման վերականգնման դեպքում ենթակառուցվածքի վնասը և փոխադրման ռիսկերը կարող են բարձր պահել նավթամթերքների, այդ թվում՝ դիզելային վառելիքի գները: Ուստի ճգնաժամի հետևանքները համաշխարհային տնտեսության կողմից կզգացվեն ավելի երկար, քան կարող են ենթադրել արդյունահանման և արտահանման ցուցանիշները։

Այլ կերպ ասած՝ Իրանի ազդեցությունը նավագնացության վրա նվազում է, բայց դեռ չի վերանում։ Մշտական ռազմական ուղեկցման և արտակարգ լոգիստիկ լուծումների կիրառման անհրաժեշտության բուն փաստը վկայում է տարածաշրջանի պահպանվող խոցելիության մասին։

Ի՞նչ տարբերակներ են մնում Վաշինգտոնին 

ԱՄՆ-ը գործողությունների մի քանի հնարավոր ուղղություններ ունի, սակայն դրանցից յուրաքանչյուրը կապված է լուրջ ծախսերի հետ։

Առաջին տարբերակը ծովային շրջափակման շարունակությունն է և տնտեսական պատժամիջոցների ուժեղացումը։ Վաշինգտոնն ակնկալում է, որ արտահանման եկամուտների կրճատումն ու տնտեսական վիճակի վատթարացումը կստիպեն Իրանի ղեկավարությանը զիջումների գնալ։ Նման ճնշումներն, իրոք, կարող են սահմանափակել պետության հնարավորությունները, բայց դրա քաղաքական ազդեցությունը չի կարելի երաշխավորված համարել։ 

Տնտեսական դժվարությունները միշտ չէ, որ հանգեցնում են արտաքին քաղաքական կուրսի փոփոխության։ Ղեկավարությունը կարող է երկարատև դիմակայությունը գերադասել փոխզիջումից, որը սպառնալիք կհամարի սեփական գոյատևման համար։ Բացի այդ, երկարատև շրջափակումը պահանջում է զգալի ռազմածովային ռեսուրսներ և ինքնին կարող է վնաս հասցնել համաշխարհային տնտեսությանը։ 

Փորձը ցույց է տալիս, որ տնտեսական մասշտաբային սահմանափակումները կարող են ծանր հումանիտար ճգնաժամ առաջացնել՝ չապահովելով ճնշումներ նախաձեռնողների բոլոր քաղաքական նպատակների իրագործումը: Հետևաբար՝ Վաշինգտոնը պետք է հաշվի առնի ոչ միայն պատժամիջոցների ուժը, այլև դրանց երկարաժամկետ հետևանքները։ 

Երկրորդ տարբերակը կետային հարվածներն ու ղեկավարների լուծարումն են։ Նման գործողությունները կարող են խաթարել կառավարման համակարգը, դժվարացնել ռազմական կառույցների համակարգումը և թուլացնել ուժային ապարատի առանձին տարրերը։ Այնուամենայնիվ, ղեկավարների վերացումը չի երաշխավորում կազմակերպությունների գործունեության դադարեցումը, և պարտադիր չէ, որ նպաստի ավելի համագործակցային քաղաքական ղեկավարության առաջացմանը: 

Էքզիստենցիալ սպառնալիքի պայմաններում իրանական ուժային ապարատի ամենակոշտ ներկայացուցիչների դիրքերը, ընդհակառակը, կարող են ամրապնդվել։ Ղեկավարությանը հարվածելը կարող է հանգեցնել իշխանության ավելի մեծ կենտրոնացման, բայց կարող է նաև ուժեղացնել առանձին զինված կառույցների ինքնավարությունը և բարդացնել դրանց նկատմամբ վերահսկողությունը:

Երրորդ տարբերակը տարածաշրջանային ուղղությամբ ռազմական գործողությունների ընդլայնումն է։ ԱՄՆ-ը կարող է աջակցել Եմենում հութիների դեմ ավելի լայնածավալ արշավին, ուժեղացնել ճնշումն Իրաքում և Լիբանանում Իրանի հետ կապված զինված խմբավորումների վրա կամ ընդլայնել օդային հարվածներն իրանական ենթակառուցվածքներին:

Սակայն նման միջոցառումները չեն երաշխավորում Հորմուզի նեղուցի բացումը և կարող են հանգեցնել հակամարտության աշխարհագրության ընդլայնման։ Եմենում պատերազմի փորձը ցույց է տալիս, թե որքան դժվար է կայուն քաղաքական արդյունքի հասնել միայն ռազմական միջոցներով։ Վաշինգտոնի հրաժարումը Սաուդյան գործողություններին ավելի մեծ աջակցություն ցուցաբերելուց նույնպես վկայում է լրացուցիչ ռիսկերի մասին:

Ավելի հավակնոտ սցենար է միջազգային լայն կոալիցիայի ստեղծումը՝ Իրանի դեմ երկարատև օդային և ցամաքային արշավ անցկացնելու համար։ Բայց նման գործողության նախապատրաստումը կպահանջի զգալի ժամանակ, բարդ նյութատեխնիկական ապահովում և դաշնակիցների քաղաքական աջակցություն, որոնցից շատերը շահագրգռված չեն ուղղակիորեն մասնակցել նոր պատերազմին:

Ի վերջո, ԱՄՆ-ը կարող է փորձել ընդլայնել աջակցությունն իրանական ընդդիմադիր և զինված խմբավորումներին, այդ թվում՝ երկրի հյուսիս-արևմուտքում: Տեսականորեն դա թույլ կտար Թեհրանի համար լրացուցիչ խնդիրներ ստեղծել ավելի քիչ նախնական ծախսերով, քան լայնամասշտաբ ներխուժումը։

Սակայն նման ռազմավարությունը հատուկ ռիսկեր է պարունակում։ Որպես արտաքին միջամտության կամ երկրի պառակտման գործիք ընկալվող ուժերի աջակցությունը կարող է հակառակ արձագանք առաջացնել նույնիսկ գործող իշխանության հակառակորդների շրջանում: Քրդական ուժերի և սիրիական ընդդիմության հետ ամերիկյան փոխգործակցության պատմական փորձը նույնպես ցույց է տալիս, որ Վաշինգտոնի առաջնահերթությունների փոփոխությունից հետո տեղական գործընկերները կարող են մնալ առանց խոստացված աջակցության:

Մասշտաբային էսկալացիայի ամենավտանգավոր հետևանքն այն է, որ Իրանը կարող է ընդլայնել պատասխան գործողությունները Պարսից ծոցի պետությունների էներգետիկ և քաղաքացիական ենթակառուցվածքների դեմ: Հարվածները նավթագազային օբյեկտներին, աղազերծման կայաններին և նավահանգիստներին կարող են հսկայական վնաս հասցնել տարածաշրջանին ու համաշխարհային տնտեսությանը։ 

Բանակցությունները ՝ որպես հակամարտության շարունակություն

Իմ կարծիքով, ամենահավանական կարճաժամկետ սցենարը մնում է ցածր ինտենսիվության ձգձգված դիմակայությունը, որն ուղեկցվում է պարբերական սրացումներով և բանակցությունները վերսկսելու փորձերով։

Երկու կողմերի համար էլ դիվանագիտությունը կարող է լինել ոչ թե ռազմական գործողությունների այլընտրանք, այլ բանակցային դիրքերը բարելավելու միջոց։ Այս առումով հատկանշական է 1972 թվականի ամերիկա-վիետնամական բանակցությունների փորձը։  Հանոյի և Հայֆոնի ինտենսիվ ամերիկյան ռմբակոծությունները տևեցին տասնմեկ օր, որից հետո բանակցությունները վերսկսվեցին, իսկ 1973 թվականի հունվարին ստորագրվեց Փարիզի խաղաղության համաձայնագիրը։ Այնուամենայնիվ, ռմբակոծությունների ազդեցության աստիճանը համաձայնագրի Հյուսիսային Վիետնամի պատրաստակամության վրա մնում է քննարկման առարկա:

Այս պատմական օրինակից չի հետևում, որ նման մարտավարությունն անպայման կաշխատի Իրանի դեմ։ Այն այլ բան է ցույց տալիս. ռազմական ճնշումը կարող է ուղեկցել դիվանագիտական գործընթացին, բայց թույլ չի տալիս ավտոմատ կերպով որոշել, թե որ զիջումներն է հակառակորդն ընդունելի համարում։

Իրանի ղեկավարությունը կարող է միաժամանակ բանակցությունների պատրաստակամություն դրսևորել և հրաժարվել պայմաններից, որոնք ընկալում է՝ որպես կապիտուլյացիա։ Վաշինգտոնն, իր հերթին, կարող է օգտագործել հարվածների վերսկսման սպառնալիքը Թեհրանի վրա ճնշումն ուժեղացնելու համար։

Հնարավոր փոխզիջումը կարող է նախատեսել Հորմուզի նեղուցով առևտրային նավարկության վերականգնում, ծովային փոխադրումների համար սպառնալիքների նվազեցում և տարածաշրջանային էսկալացիայի սահմանափակման միջոցառումների համաձայնեցում: Փոխարենը՝ կարող էին քննարկվել տնտեսական խթանները և առևտրի աստիճանական վերականգնման պայմանները։ Սակայն նման համաձայնության հասնելը երկու կողմերից էլ զիջումներ կպահանջեր և պայմանավորվածությունների կատարումը վերահսկելու մեխանիզմներ։

Ընդ որում, պետք է հաշվի առնել, որ Միացյալ Նահանգները և նրա տարածաշրջանային գործընկերները պարտադիր չէ, որ հավասարապես հասկանան պատերազմի վերջնական նպատակները։ Ոմանց համար առաջնայինն Իրանի ռազմական ներուժի սահմանափակումն է, ոմանց համար՝ ծովային հաղորդակցությունների անվտանգությունը, իսկ երրորդների համար՝ հակամարտության տարածումը սեփական տարածք կանխելը։ Այս անհամապատասխանությունները դժվարացնում են միասնական ռազմավարության ձևավորումը։ 

Քաոսի ռիսկը և ռազմական հաղթանակի սահմանները 

Ամենալուրջ վտանգն այն է, որ Իրանի պետական համակարգն ամբողջությամբ ոչնչացնելու փորձը կարող է ավելի բարդ սպառնալիքներ ստեղծել, քան նրանք, որոնք Վաշինգտոնը ձգտում է վերացնել: 

Կենտրոնական իշխանության թուլացումը պարտադիր չէ, որ նշանակի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի կամ այլ ուժային կառույցների անհետացում։ Ընդհակառակը, նրանք կարող են դառնալ ավելի ինքնուրույն և ավելի քիչ հաշվետու քաղաքացիական ղեկավարությանը: Պետական ինստիտուտների փլուզման դեպքում Իրանին սպառնում է երկարատև ներքին զինված պայքար, իսկ հարևան երկրներին՝ զենքի տարածման, բնակչության տեղաշարժի և ինքնավար զինված խմբերի գործունեության հետևանքներ: 

Նման սցենարը չափազանց վտանգավոր կլիներ Պարսից ծոցի պետությունների համար, նույնիսկ, եթե նրանց հարաբերությունները Իրանի ներկայիս ղեկավարության հետ լարված մնան։ Նրանք կարող են գալ այն եզրակացության, որ Թեհրանի հետ սահմանափակ համաձայնագիրը նախընտրելի է տարածաշրջանային քաոսի հեռանկարից։

Իսրայելը նույնպես կանգնած է սահմանափակումների առաջ. այն ունի զգալի ռազմական հնարավորություններ, սակայն Իրանի դեմ շարունակվող լայնածավալ արշավը պահանջում է ռեսուրսներ, կայուն լոգիստիկա և մի քանի ուղղություններով պատասխան գործողություններին դիմակայելու ունակություն: Ռազմական հաջողություններն ինքնաբերաբար չեն վերացնում ռազմավարական սպառնալիքները:

Այսպիսով, Վաշինգտոնի համար առանցքային հարցն այն չէ, թե արդյոք նա կարող է ավելի մեծ վնաս հասցնել Իրանին։ Հարցն այն է, թե ինչպիսի քաղաքական կարգ կառաջանա ուժի կիրառումից հետո, և արդյո՞ք այն ավելի կայուն կլինի ներկա իրավիճակից։ 

Ենթադրում եմ, որ ներկայիս ճգնաժամը չի կարելի լուծել բացառապես ռազմական միջոցներով։ Նավթի հոսքերի վերականգնումը վկայում է համաշխարհային առևտրի հարմարեցման և Հորմուզի նեղուցով ճնշում գործադրելու Իրանի հնարավորությունների աստիճանական կրճատման մասին: Բայց ապահովագրական հավելյալ ծախսերը, ռազմական ուղեկցման անհրաժեշտությունը և երթուղիների վերակառուցումը ցույց են տալիս, որ տարածաշրջանային անվտանգության համակարգը մնում է խոցելի: 

ԱՄՆ-ը կարող է շարունակել շրջափակումը, խստացնել պատժամիջոցները, կետային հարվածներ հասցնել կամ ընդլայնել տարածաշրջանային գործընկերների աջակցությունը։  Սակայն այդ տարբերակներից ոչ մեկը չի երաշխավորում Իրանի կապիտուլյացիան և յուրաքանչյուրը պատասխան էսկալացիայի վտանգ է ստեղծում։

Առավել իրատեսական է թվում սահմանափակ հակամարտության շարունակությունը՝ պարբերական սրացումներով և համաձայնության զուգահեռ փորձերով։ Համաձայնագիրը, որն ապահովում է նավարկության ազատությունը և սահմանափակում պատերազմի հետագա ընդլայնումը, կարող է ավելի իրագործելի նպատակ լինել, քան իրանական ռեժիմի ամբողջական վերացումը:

Հիմնական ռազմավարական եզրակացությունը հետևյալն է. ռազմական գերազանցությունը նույնական չէ քաղաքական հաղթանակին: Եթե Վաշինգտոնի նպատակը նավագնացության, էներգետիկ շուկաների և դաշնակիցների համար սպառնալիքների նվազումն է, ապա իրանական պետական ինստիտուտների ոչնչացումը կարող է լինել ոչ թե լուծում, այլ նոր, ավելի դժվար կառավարելի խնդիրների աղբյուր:

Բեհրուզ Զարիֆիան

interaffairs.ru 

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—