2026 թվականին Իրանի Իսլամական Հանրապետության (ԻԻՀ) հետ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի պատերազմը ներառում է երեք ժամանակաշրջան։

Պատերազմի առաջին շրջանը

Առաջինը՝ հունվարի 1-ից փետրվարի 27-ը, բնութագրվում էր պատերազմող կողմերի քարոզչական հզոր դիմակայությամբ, Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հետախուզական գործունեության ակտիվացմամբ և Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան և իսրայելական զինված ուժերի մարտական ներուժի նպատակային աճով: Վաշինգտոնում և Երուսաղեմում հույս ունեին, որ Թեհրանին ուղղված իրենց անթաքույց ագրեսիվ սպառնալիքների և լայնածավալ ռազմաքաղաքական էսկալացիայի համապատկերին իրանցիները դեկտեմբեր-հունվար ամիսների բողոքի ելույթները կվերածեն ապստամբության ընդդեմ իշխանության: Բայց դա տեղի չունեցավ: Նման դասավորվածությունը ձեռնտու չէր ոչ ԱՄՆ-ին, ոչ Իսրայելին, որոնք ավիահրթիռային ագրեսիա էին ձեռնարկել Իրանի դեմ։ 

Պատերազմի երկրորդ շրջան

Երկրորդ շրջանը տևեց փետրվարի 28-ից ապրիլի 8-ը: «Փետրվարի վերջին» ԱՄՆ-ը սկսեց իր «էպիկական կատաղություն» գործողությունը, Իսրայելը՝ «Առյուծի մռնչյուն»: Հուժկու հարվածներ են հասցվել ռազմական, միջուկային օբյեկտներին, ԻՀՊԿ հրամանատարական կետերին և քաղաքական որոշումների կայացման կենտրոններին, այդ թվում՝ Թեհրանում ԻԻՀ գերագույն առաջնորդ այաթոլլա Խամենեիի նստավայրին, ինչի հետևանքով նա սպանվել է իր ընտանիքի որոշ անդամների հետ միասին: Ավելի քան 200 իսրայելական կործանիչներ հարվածներ են հասցրել գրեթե 500 տարբեր թիրախների։ Սա «Առյուծի մռնչյուն» ռազմական գործողությունը դարձրեց Իսրայելի պատմության մեջ ամենամեծը։ Եվ նույնիսկ նախնական ջախջախիչ հարձակումից հետո ԱՄՆ-ը և Իսրայելը շարունակում էին ամեն օր հարձակվել Իրանի թիրախների վրա:

Ի պատասխան՝ Իրանը սկսեց «իրական խոստում IV» գործողությունը։ ԻՀՊԿ-ի օդատիեզերական զորքերը հրթիռային և դրոնային հարվածներ են հասցրել Իսրայելին և Պարսից ծոցի միապետությունների տարածքում տեղակայված ամերիկյան բազաներին: 2026 թվականի մարտի 1-ից մինչև ապրիլի կեսերը Իրանը Մերձավոր Արևելքի երկրների ուղղությամբ արձակել է 5725 հարվածային արկ (1770 հրթիռ և 3955 դրոն)։ Ամենաշատ հարվածներն Իրանը հասցրել է Պարսից ծոցում իր արաբ հարևանների տարածքներին՝ 4300, այսինքն՝ արձակված ամբողջ զինամթերքի 75%–ը, և միայն 25%–ը՝ 1415 արկ՝ իր գլխավոր թշնամի Իսրայելին։

Ամենաշատ իրանական զինամթերքը թիրախավորվել է ԱՄԷ–ի տարածքում՝ 2819 միավոր, այնուհետև՝ Բահրեյն՝ 706, Քուվեյթ՝ 332, Քաթար՝ 164, Հորդանան՝ 119, Սաուդյան Արաբիա՝ 86, Իրաք՝ 60, Օման՝ 14։

40-օրյա ինտենսիվ ռազմական գործողությունների ընթացքում և՛ Իրանը, և՛ ԱՄՆ-ը զգալի վնասներ են կրել։

Իրանը կրել է ծանր վնաս, որը բաղկացած է մի քանի բաղադրիչներից՝ մարդկային կորուստներ, ենթակառուցվածքների ավերածություններ և տնտեսական լուրջ հետևանքներ։ ԻԻՀ-ն կորցրել է 3468-6000 սպանված (այդ թվում՝ շուրջ 30 բարձրաստիճան քաղաքական և ռազմական գործիչ), վիրավոր՝ 15000-26500: Այդ կորուստների մեջ քիչ չեն եղել քաղաքացիական անձինք և երեխաներ: Իրանին զգալի վնաս է հասցվել ռազմական և նավթային ենթակառուցվածքներում։ Խոցվել են ավիացիան, ռազմածովային ուժերը, ՀՕՊ միջոցները։ Վնասվել է գրեթե 10 հազար քաղաքացիական օբյեկտ։ Առանձին-առանձին երկրի մշակույթի նախարարությունը արձանագրել է մշակութային նշանակության 56 օբյեկտի վնաս։ Թեհրանի գնահատականով՝ կորուստների ընդհանուր գումարը հասել է մոտ 270 մլրդ դոլարի՝ դա երկրի ՀՆԱ-ի մոտ 57 տոկոսն է։ Հետևանքներն ի հայտ են եկել նաև մակրոտնտեսական ցուցանիշներում. Արժույթի միջազգային հիմնադրամը 2026 թվականին Իրանի իրական ՀՆԱ-ի 5,4% կրճատում է կանխատեսել: Պատերազմի պայմաններում անխուսափելի լրացուցիչ հարված էր ռիալի փոխարժեքի անկումը մինչև պատմական նվազագույնը։

Պատերազմի 40 գարնանային օրերի ընթացքում ԱՄՆ-ը նույնպես լուրջ վնասներ է կրել։ Չնայած մարդկային կորուստներն այնքան էլ նշանակալի չէին (19 մարդ սպանված և 543 վիրավոր, իսկ Իսրայելը (Լիբանանում) կորցրեց 55 սպանված և 8646 վիրավոր, հասցված վնասը գնահատվում է տասնյակ-միլիարդավոր դոլարներ և հսկայական քանակությամբ ոչնչացված զինտեխնիկա։ Այսպես, ԻԻՀ-ն ջախջախել է 20 ամերիկյան ռազմաբազա և շուրջ 200 ռազմական օբյեկտ՝ ներառյալ թանկարժեք ռադարներն ու ՀՕՊ համակարգերը։ Դրանց վերականգնման համար կպահանջվի մոտ 250-300 միլիարդ դոլար և երկար տարիներ՝ կորցրած ռեսուրսները լրացնելու համար։

Ընդհանուր առմամբ, վեց ամսվա ընթացքում ԱՄՆ-ի համար պատերազմի արժեքը (2026 թվականի օգոստոսի 1-ի դրությամբ) ԱՄՆ Կոնգրեսի բյուջետային գրասենյակի (Congressional Budget Office) կողմից գնահատվում է 38 միլիարդ դոլար: Այս գումարը, դիմակայության շարունակման դեպքում, ամսական ավելանում է 3 միլիարդ դոլարով՝ նույնիսկ առանց լայնածավալ ռազմական գործողությունների: Մասնագետները հաշվարկել են, որ ծախսված զինամթերքի և հրթիռների համար հատկացվել է 22,3 միլիարդ դոլար, 3,7 միլիարդ դոլարը կազմել են տեխնիկայի ուղղակի կորուստները, իսկ 7,4 միլիարդ դոլարը՝ այլ գործառնական ծախսերը: Բացի այդ, Իրաքում, Քուվեյթում, Սաուդյան Արաբիայում և ԱՄԷ-ում ամերիկյան դիվանագիտական ներկայացուցչություններին հասցվել է մոտ 184 միլիոն դոլարի նյութական վնաս: Այսպիսով, ըստ վերջին գնահատման, ԻԻՀ-ի հետ պատերազմի ընդհանուր արժեքը 2026 թվականի սեպտեմբերի 15-ի դրությամբ հասել է 43,6 միլիարդ դոլարի: Այսինքն՝ Թրամփի վարչակազմը պատերազմի վրա ամեն օր ծախսում էր միջինը մոտ 220 միլիոն դոլար՝ հաշվի առնելով և բարձր ինտենսիվությամբ 40-օրյա ռազմական գործողությունները, և հարաբերական անդորրի ժամանակահատվածները:

Բացի ֆինանսական վնասներից, Միացյալ Նահանգներին ռազմավարական վնաս է հասցվել։ THAAD ընդհատիչ հրթիռների պաշարների մոտ 80%-ը և Patriot համակարգերի հրթիռների կեսը սպառվել են: 2017-ի վերջին՝ 2018-ի սկզբին, THAAD-ի և Patriot համակարգերի հրթիռները սպառվել են: Սա հանգեցրեց պահուստների ռազմավարական դեֆիցիտի և արդյունաբերական բազայում խոչընդոտներ առաջացրեց ժամանակակից զենքի զինանոցը համալրելու համար: Փորձագետները հայտարարել են, որ ռազմական կապալառուներին մոտ երեք տարի կպահանջվի ժամանակակից հրթիռների և հակահրթիռային համալիրների պաշարները նախապատերազմական մակարդակի համալրելու համար։

Հարկ է ընդգծել, որ 2026 թվականի գարնանն Իրանի դեմ ամերիկյան ռազմական գործողությունները չեն հասել ագրեսորի հետապնդած նպատակներից որևէ մեկին: Ավելին, այս անիմաստ և անհեթեթ պատերազմը բացեց ԱՄՆ ռազմական ներուժի խոչընդոտները, նախաձեռնեց հակամարտություն Հորմուզի նեղուցում, խարխլեց վստահությունն Ամերիկայի նկատմամբ նրա դաշնակիցների և գործընկերների կողմից, համախմբեց նախագահ Թրամփի հակառակորդներին՝ ինչպես Միացյալ Նահանգներում, այնպես էլ՝ ամբողջ աշխարհում:

Դոնալդ Թրամփը ստիպված էր գնալ Իրանի հետ հրադադարի համաձայնագրի, որն արձանագրվել էր ապրիլի 8-ից, իսկ հունիսի 17-ին ստորագրել փոխըմբռնման հուշագիր՝ 60 օր ժամկետով: Փաստաթուղթը ենթադրում էր ռազմական գործողությունների դադարեցում և դիվանագիտական երկխոսության նոր փուլի սկիզբ։

Պատերազմի երրորդ շրջան

Սա նշանավորեց պատերազմի երրորդ շրջանի սկիզբը, որը միանգամայն ճիշտ կարելի է բնութագրել որպես «ոչ խաղաղության, ոչ պատերազմի» ժամանակաշրջան։

Երեք ամսվա ընթացքում՝ հունիսի կեսերից մինչև սեպտեմբերի կեսերը, չի նկատվել ոչ մարտական գործողությունների դադարեցում, ոչ էլ լայնածավալ պատերազմ։ Մշտական լարվածության խորապատկերին տեղի է ունեցել մեկ հրթիռահրետանային հարվածների փոխանակում, ԻԻՀ-ն փակել է Հորմուզի նեղուցը, Եմենի հութիների կողմից նախաձեռնվել է փակել Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցը, իսկ ԱՄՆ-ն Պարսից ծոցում Իրանի ծովային շրջափակում է մտցրել։ Ընդ որում, կողմերը երկխոսություն են վարել միջնորդների միջոցով՝ առաջին հերթին Քաթարի, ինչպես նաև Օմանի և Պակիստանի միջոցով: Վաշինգտոնն ու Թեհրանը միմյանց առաջ էին քաշում խաղաղության իրենց պահանջներն ու պայմանները՝ մերժելով հակառակորդների առաջարկները։ Պարսից ծոցում և Իրանի շուրջ ստեղծված ռազմաքաղաքական պայմաններում իրանական դիվանագիտությանը հաջողվել է երկխոսության գլխավոր թեմա դարձնել Հորմուզի նեղուցի խնդիրը՝ ամերիկա-իրանական օրակարգից հետ մղելով միջուկային, հրթիռային և այլ ոչ պակաս կարևոր կետեր: Դա դիտորդները գնահատել են որպես ԻԻՀ հաղթանակ։

Սպիտակ տան դիրքորոշումը Իրանի հետ պատերազմի վերաբերյալ

Իրանի վերաբերյալ Թրամփի դիրքորոշումն ընդհանուր առմամբ հասկանալի է, եթե մի կողմ դնենք մասնավոր դեպքերն ու նրա բազմաթիվ հակասական հայտարարությունները, որոնց բովանդակությունը կարող է փոխվել՝ կախված նախագահի տրամադրությունից։ Նրա վերջին հայտարարություններից մեկը լավագույնս ցույց է տալիս Իրանի նկատմամբ նրա մտադրությունները։ Fox News հեռուստաալիքին ԱՄՆ նախագահն ասել է, որ մոտ ապագայում ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունների համատեքստում «շատ կարևոր իրադարձություններ» տեղի կունենան։ «Թրամփի ընտրության տարբերակներն են՝ կամ կործանել Իրանը, կամ ոչնչացնել նրա տնտեսությունը, կամ էլ գործարք կնքել»։ Այժմ հարց է առաջանում՝ ո՞ր տարբերակը կընտրի նախագահ Թրամփը։

Հատկանշական է, որ ԱՄՆ-ում բնակչությունը (ընտրողները) դեմ են Իրանի դեմ պատերազմին։ Այսպես, CNN-ի սոցիոլոգիական հարցումների տվյալները, որոնք հրապարակվել են սեպտեմբերի 22-ին, ցույց են տվել, որ ամերիկացիների 74 տոկոսը հավանություն չի տալիս Իրանի դեմ Թրամփի պատերազմին, իսկ հարցվածների 70 տոկոսը վստահ է, որ այդ պատերազմը վնաս է հասցրել ԱՄՆ-ին: Ընդ որում, ամերիկացիների 75%-ը կարծում է, որ պատերազմի ծախսերն արդարացված չեն, և նույնքան հարցվածներ հայտարարել են, որ Թրամփն Իրանի նկատմամբ գործողությունների հստակ ծրագիր չունի, և ԱՄՆ-ը չի հաղթում այդ պատերազմում: Ավելին, ամերիկացիների 70%-ը դատապարտում է Թրամփի արտաքին քաղաքականությունը, ընդ որում, CNN-ի հարցման մասնակիցների մոտ երկու երրորդը հայտարարել է, որ Թրամփի արտաքին քաղաքական որոշումները վնաս են հասցրել համաշխարհային բեմում Ամերիկայի դիրքին:

Ավելին, սեպտեմբերի 16-ին ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատն ընդունեց ռազմական լիազորությունների մասին օրինագիծ, որը նախատեսում է նախագահ Թրամփին հանձնարարել դուրս բերել ամերիկյան ռազմական ուժերը տարածաշրջանից՝ Իրանի վրա հարձակումները դադարեցնելու նպատակով: Իհարկե, այս որոշումը պարտադիր չէ Թրամփի համար, բայց ժողովրդական ընտրյալների տրամադրությունների ցուցիչ է:

Եվ նույնիսկ Թրամփի կողմնակիցները՝ Հանրապետական կուսակցության թեկնածուները, որոնք մասնակցում են լարված նախընտրական մրցարշավներին, կոչ են անում շուտափույթ դադարեցնել պատերազմն Իրանի հետ:

Պատերազմող երկրների շատ հասարակական կազմակերպություններ նույնպես պահանջում են դադարեցնել պատերազմը: Luke10 միջկրոնական հասարակական կազմակերպությունը, որը քարոզում է աբրահամյան կրոնների բարեկամություն և երկխոսություն, և որը հիմնել են քրիստոնեության, հուդայականության և իսլամի բարձրաստիճան ներկայացուցիչներ՝ այդ թվում՝ ԱՄՆ-ից և Իրանից, հանդես է եկել «Ընտրե՛ք դիվանագիտություն, այլ ոչ թե պատերազմ» (Choose Diplomacy, Not War) հայտարարությամբ։ Այդ փաստաթղթում կոչ է հնչում անհապաղ դադարեցնել ԱՄՆ-ի, Իսրայելի և Իրանի միջև շարունակվող զինված հակամարտությունը, և հրատապ պահանջ է ուղղվում երեք երկրների պետական պաշտոնյաներին՝ ռազմական գործողությունները փոխարինել հարգալից, վստահության վրա հիմնված և համակարգային խնդիրներ լուծող դիվանագիտությամբ։ Հայտարարության տակ ստորագրել են Ղոմի ականավոր գիտնական, այաթոլլա Սեյեդ Մոհամմադ Ալի Այազին, Բեհեշտիի համալսարանի և Թեհրանի համալսարանի իրավագիտության պրոֆեսոր, ԻԻՀ գիտությունների ակադեմիայի անդամ, այաթոլլա Մոհաղեղ Դամադը, Թեհրանի միջկրոնական երկխոսության ինստիտուտի նախագահ, խոջաթոլլա էլ-իսլամ Մոհամմադ Ալի Աբթահին, ինչպես նաև ամերիկացի (այդ թվում՝ շիա) և իսրայելցի կրոնական գործիչներ:

Նախագահ Թրամփը հայտարարել է, որ պատրաստ էր հանդիպել Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի հետ Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի շրջանակներում, որպեսզի քննարկի ամերիկա-իրանական խնդիրների լուծման ուղիները։ ՄԱԿ-ում ԱՄՆ մշտական ներկայացուցիչ, դեսպան Մայք Ուոլցը դեռ սեպտեմբերի 20-ին հայտարարել էր, որ «դուռը բաց է» Իրանի՝ բանակցային սեղան վերադառնալու համար: Միևնույն ժամանակ, պարոն Ուոլցը հստակեցրել էր, որ երկխոսության համար Ամերիկայի պատրաստակամությունը չի նշանակում Վաշինգտոնի կողմից զիջումներ: Միևնույն ժամանակ, նախագահ Թրամփը հայտարարել է, որ ԱՄՆ զինված ուժերը Մերձավոր Արևելքում կպահպանեն ներկայությունն այնպիսի մակարդակի վրա, որը բավարար կլինի ռազմական գործողությունների հնարավոր վերսկսման համար:

Ընդ որում, գիտակցելով Վաշինգտոնի համար կործանարար հեղինակության կորուստը և ԱՄՆ-ի՝ որպես Մերձավոր Արևելքում դաշնակիցների պաշտպանի իմիջի դեգրադացիան, Թրամփը փորձել է վերականգնել վստահությունը։ Սեպտեմբերի կեսերին CENTCOM-ի (Մերձավոր Արևելքում ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարություն) հրամանատար, ծովակալ Բրեդ Կուպերը Գերմանիայում կազմակերպեց Իսրայելի, Սաուդյան Արաբիայի, ԱՄԷ-ի, Բահրեյնի, Քուվեյթի, Քաթարի, Հորդանանի և Եգիպտոսի ռազմական ղեկավարների փակ հանդիպում՝ Իրանի հետ պատերազմը և տարածաշրջանում լարվածությունը քննարկելու համար:

Սա առաջին նման հանդիպումն էր ԻԻՀ-ի հետ պատերազմի սկսվելուց հետո և հազվագյուտ հնարավորություն Իսրայելի ռազմական ղեկավարության ու Պարսից ծոցի այն արաբական երկրների համար, որոնք դիվանագիտական հարաբերություններ չունեն հրեական պետության հետ, հանդիպելու և կարծիքներ փոխանակելու այդ պատերազմի մասին: Գլխավորն այն է, ինչ այն ժամանակ հայտարարեց ծովակալ Կուպերը. ԱՄՆ-ը ոչ մի դեպքում դուրս չի բերի իր զորքերը Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանից։

Նման ձևաչափով բարձրագույն հրամանատարության հանդիպումը Թրամփի առաջին քայլն էր ամերիկյան հովանու ներքո հիասթափված և Ամերիկայից դժգոհ մերձավորարևելյան դաշնակիցներին և գործընկերներին համախմբելու ուղղությամբ՝ նախքան ԱՄՆ նախագահի կողմից Իրանի վերաբերյալ արմատական (նրա խոսքով) որոշումներ կայացնելը: Սեպտեմբերի 22-ին Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի շրջանակներում Թրամփը հանդիպել և բանակցություններ է վարել Սաուդյան Արաբիայի, ԱՄԷ-ի, Քաթարի, Բահրեյնի, Քուվեյթի, Օմանի, Սիրիայի, Իրաքի, Հորդանանի և Թուրքիայի առաջնորդների հետ:

Միաժամանակ, Դոնալդ Թրամփն օգոստոսին հայտարարել է «տնտեսական Դ-օր» (Economic D-Day), որը հղում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Նորմանդիայում դաշնակիցների պատմական վայրէջքին։ Իրանի դեմ ռազմավարական ֆինանսատնտեսական պատժամիջոցների այս գործողությունը, որը ստացել է «տնտեսական վտարանդի» կոդային անվանումը, կոչված է արգելափակելու ցանկացած միջազգային ուղի (առաջին հերթին՝ նավթի արտահանումը Չինաստան և Հնդկաստան), որոնք Թեհրանին թույլ են տալիս ստանալ կայուն արժույթ, արտաքին առևտրից եկամուտներ և ժամանակակից տեխնոլոգիաներ: Համաձայն ծրագրի՝ ցանկացած պետություն, որը կշարունակի Իրանին տնտեսական հնարավորություններ տրամադրել կամ նրա հետ բիզնես վարել (իր բանկերի, նավահանգիստների, ընկերությունների կամ օդանավակայանների միջոցով), ինքը կկանգնի խիստ երկրորդական պատժամիջոցների առաջ։ «Դ-օր»-ի նպատակն է փորձել անել այն, ինչը նախկինում չհաջողվեց՝ ջախջախել Իրանի տնտեսական բազան։

Այսպիսով, Թրամփը, չհերքելով Իրանի վրա հերթական հնարավոր լայնածավալ ռազմական ազդեցությունը (բոլոր դժվարություններով ու կորուստներով հանդերձ՝ ամերիկացիները նախկինի պես վերականգնում և մեծացնում են ռազմական հզորությունը տարածաշրջանում), այժմ հավատարիմ է «դժոխային ֆինանսատնտեսական պատժամիջոցների» միջոցով Իրանին խաղաղության պայմանագիր պարտադրելու գաղափարին։

Այսինքն, այլ կերպ ասած, նախագահ Թրամփը հիպոթետիկորեն իր սեղանին է թողնում բոլոր երեք տարբերակները (տես վերևում)՝ դրանց համատեղմամբ ձևավորելով իր դիրքորոշումն ու քաղաքականությունը կոնկրետ օրվա կամ կոնկրետ ժամանակահատվածի համար՝ պարբերաբար փոխելով առաջնահերթությունները, ինչին երբեմն դժվար է հետևել և եզրակացություններ անել:

Վաշինգտոնի այս անկանխատեսելի քաղաքականությանը բախվում է Թեհրանի կուրսը, որը ձևավորվում է իրանական իսթեբլիշմենթի երկու՝ արմատական և չափավոր պրագմատիկ թևերի միջև ընթացող պայքարի արդյունքում։ Իրանի իսթեբլիշմենթը բաժանված է երկու թևի։

Իրանի ղեկավարության դիրքորոշումը երկրի դեմ սանձազերծված պատերազմի վերաբերյալ

Թե Իրանում, թե դրա սահմաններից դուրս ոչ ոք չի կասկածում, որ 2026 թվականին Իրանի Իսլամական Հանրապետության (ԻԻՀ) իրական իշխանությունը կենտրոնացել է Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) ձեռքում։ Օգոստոսին երկրի բարձրագույն ղեկավարության կազմում նոր ու կարևոր փոփոխություններ տեղի ունեցան. ԻՀՊԿ գեներալ Մոհսեն Ռեզային նշանակվեց Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի (ԱԱԳԽ) քարտուղար (մի մարմին, որը վերջին ամիսներին դարձել է ԻԻՀ ռազմական և քաղաքական ռազմավարության որոշումների կայացման կենտրոնը), իսկ ԻՀՊԿ գեներալ Ահմադ Վահիդին արդեն պաշտոնապես ստանձնեց Կորպուսի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնը։

Միևնույն ժամանակ, ԻԻՀ պատմության մեջ երրորդ հոգևոր առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեին արդեն յոթ ամիս է, ինչ գտնվում է «անհայտության մեջ». նա հանդես չի եկել ժողովրդի առջև, չի արել ոչ մի տեսա- կամ ձայնագրված հայտարարություն։ Ընդ որում, ըստ շրջանառվող թեզերի՝ նա երկիրը կառավարում է բացառապես գրավոր հրահանգների միջոցով, որոնք շարադրում և հրապարակում է հենց ԻՀՊԿ ղեկավարությունը։ Այս իրավիճակը հարցեր ու տարակուսանք է առաջացնում։ Այսպես, ԻԻՀ Պաշտպանության ազգային համալսարանի դասախոս, բարձրաստիճան հոգևորական հոջաթ-օլ-էսլամ Ալիռեզա Փիրուզմանդը հայտարարել է. «Ես հարցնում եմ՝ որքա՞ն է սա (առաջնորդի անհայտ լինելը) շարունակվելու։ Վե՞ց ամիս, մեկ տարի՞, հինգ տարի՞, տասը տարի՞… Եթե մենք չտեսնենք մեր առաջնորդին, ապա այդպես էլ կմնանք թուլության ու անկման վիճակում»։ 

Պայքար ՄԱԿ-ում

Սեպտեմբերի 22-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի 81-րդ Գլխավոր ասամբլեայում ունեցած ելույթում արդարացրեց Իրանի դեմ իր վարչակազմի պատերազմը: Նշելով, որ պատրաստվում է «Իրանի վերաբերյալ կարևոր որոշում կայացնել», ԱՄՆ նախագահն ընդգծել է՝ Թեհրանը, որն աշխարհում անկայունության գլխավոր աղբյուրն է, ընտրության առջև է կանգնած. կամ գնալ համաձայնության, կամ բախվել ԱՄՆ-ի հետագա ռազմական գործողություններին։ «Արդյո՞ք Իրանի հետ կկնքվի գործարք, որը թույլ կտա նրանց վերականգնել իրենց երկիրը և այն դարձնել շատ ավելի լավը, քան նախկինում էր՝ հնարավոր է՝ Մերձավոր Արևելքի, և նույնիսկ ամբողջ աշխարհի մեծագույն երկրներից մեկը։ Թե՞ ես կկործանեմ Իսլամական Հանրապետությունը, ընդ որում՝ կանեմ դա արագ»,- ինքն իրեն հարցրել է Դոնալդ Թրամփը։ Հետաքրքիր է՝ արդյո՞ք նա հասկանում է ներկա իրականությունը և ունի՞ այս հարցի պատասխանը։

Սկզբունքորեն, ՄԱԿ-ում իր ծրագրային ելույթի՝ Իրանին նվիրված հատվածում Թրամփը ոչ մի նոր բան չասաց. այդ ամենն արդեն նրա կողմից բազմիցս հայտարարվել էր ավելի վաղ։

Մեկ օր անց՝ սեպտեմբերի 23-ին, ՄԱԿ-ի ԳԱ նստաշրջանում ելույթ ունեցավ Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը: Նա հերքեց ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից Իրանի դեմ առաջադրված մեղադրանքները և ներկայացրեց Թեհրանի դիրքորոշումը պաշտպանության, միջուկային էներգետիկայի, տարածաշրջանային անվտանգության, Պաղեստինի, միջազգային իրավունքի և բանակցությունների վերաբերյալ: Իրանի նախագահը, մասնավորապես, հայտարարել է. «Մենք ահաբեկիչներ չենք, մենք ահաբեկչության զոհեր ենք»՝ ընդգծելով, որ Իրանի ռազմական գործողությունները ձեռնարկվել են ինքնապաշտպանության նպատակով:

«Մենք նախապես պատրաստել էինք ելույթի տեքստը, բայց երբ լսեցինք ԱՄՆ նախագահի խոսքը, դուրս գալով տեքստի շրջանակներից՝ ներկայացրինք այն իրողությունները, որոնք Միացյալ Նահանգները պարտադրում է մեր երկրին ու աշխարհին։ Ամերիկացիները գործում են հակառակ միջազգային բոլոր օրենքների ու հումանիտար նորմերի և ուժ կիրառելուց ու անմարդկային արարքներ թույլ տալուց բացի՝ այլ բան չեն անում»։

Քննադատելով «Իրանը կործանելու մասին ԱՄՆ նախագահի զառանցալից հայտարարությունները» և հղում անելով Իրանի պատմական ու քաղաքակրթական արմատներին՝ Մասուդ Փեզեշքիանը հավելել է. «Երկիրն ու ազգը կործանելու մասին նման հայտարարություններն աննախադեպ են։ Նույնիսկ ԱՄՆ նախկին պաշտոնյաները, չնայած իրենց թշնամանքին, հարցն այսքան բացահայտ չէին բարձրացնում։ Միևնույն ժամանակ, Թրամփը չի կարող կործանել Իրանը. Իրանը հարուստ պատմություն ունեցող երկիր է, և, հակառակ իրենց գործադրած ողջ ճնշմանը, մեր ժողովուրդը պայքարի դաշտում է։ Մենք բարձր ենք գնահատում մեր ժողովրդի տոկունությունը և հուսով ենք, որ ամոթով չենք մնա մեր սիրելի ժողովրդի առջև»։

Երկու պատերազմող երկրների առաջնորդների ելույթների վերլուծությունը վկայում է, որ ամերիկյան կոշտությամբ, ռազմատենչությամբ և սպառնալիքներով հանդերձ, և դրանց իրանական պատասխաններով հանդերձ, նրանց մեջ կարմիր թելով անցնում է երկխոսության հնարավորության գաղափարը: Պետք է նշել, որ տարբեր ձևաչափերով երկխոսությունը տեղի է ունեցել գրեթե ամբողջ 2026 թվականի ընթացքում՝ երբեմն նաև դրական արդյունքներով (հրադադար ապրիլին, փոխըմբռնման հուշագիր հունիսին)։ Իրանա-ամերիկյան բանակցությունները տեղի են ունեցել նաև ՄԱԿ-ի ԳԱ ներկայիս նստաշրջանի շրջանակներում: ԻԻՀ արտաքին գործերի նախարար Աբբաս Արաղչին Քաթարի ներկայացուցիչների միջնորդությամբ հանդիպել է ԱՄՆ նախագահի հատուկ բանագնաց Սթիվ Ուիթքոֆի և Թրամփի փեսա Ջարեդ Քուշների հետ:

Թեհրանը Վաշինգտոնին առաջարկել է իր պատրաստակամությունն ու ծրագիրը 7 օրվա ընթացքում այն պահից, երբ ամերիկացիներն ընդունեն այդ ծրագիրը՝ բացելու Հորմուզի նեղուցը առևտրային նավերի անցման համար։ Միևնույն ժամանակ, Իրանն առաջ է քաշել մի քանի պահանջներ, որոնք ԱՄՆ-ը պետք է կատարի Հորմուզի բացումից առաջ: Հիմնականները.

• Հրադադար բոլոր ճակատներում․ Խոսքը ոչ միայն ԱՄՆ-ի և ԻԻՀ-ի ուղիղ դիմակայության, այլև Հըզբոլլահի և ՀԱՄԱՍ-ի դեմ Իսրայելի ռազմական գործողությունների մասին է։
• Պարսից ծոցում Ամերիկայի կողմից Իրանի ծովային շրջափակման վերացում։
• Իրանի դեմ ֆինանսատնտեսական պատժամիջոցների վերացում։ Առաջին հերթին այն պատժամիջոցների, որոնք խոչընդոտում են իրանական նավթի արտահանմանը։
• Արտասահմանում իրանական ֆինանսական միջոցների ամբողջական ապասառեցում (մոտ 12-24 մլրդ դոլար)։
• Հորմուզի նեղուցում նավագնացության վերաբերյալ Իրանի և Օմանի համաձայնագրի ճանաչում և ընդունում։

ՄԱԿ-ում իրանցիների ակտիվությունը պրագմատիկորեն ուղղված է քաղաքական-դիվանագիտական մանևրի համար տարածք ձևավորելուն և միաժամանակ վստահություն ցույց տալուն, որ բանակցությունները կապիտուլյացիայի չեն հանգեցնի։

Թեհրանում միաժամանակ ընդգծում են՝ քանի դեռ պահանջները չեն բավարարվել, խաղաղության բանակցություններ չեն լինի, իսկ պաշտպանական գործողությունները կշարունակվեն։ Այսպես, ԱԱԽ քարտուղար, ԻՀՊԿ գեներալ Մոհսեն Ռեզային օրերս հայտարարել է. «Իրանը չի բանակցի ԱՄՆ-ի հետ և չի բացի Հորմուզի նեղուցը, քանի դեռ Վաշինգտոնը չի կատարել Թեհրանի առաջ քաշած յոթ պայմանները»։

Սպասելի էր, որ Թրամփը չի համաձայնի իրանական պահանջների հետ։ Սպիտակ տունն Իրանի նկատմամբ իր պահանջներն ունի, որոնք բազմիցս հնչեցվել են Թրամփի պաշտոնավարման բոլոր շրջաններում: Դրանց բովանդակությունը համառոտ ամփոփմամբ հանգում է այն բանին, որ Իրանը կդադարեցնի պատերազմը, Հորմուզի նեղուցը կմնա ազատ գոտի նավագնացության համար, ԻԻՀ-ն կհրաժարվի միջուկային զենքից ու կարողություններից, բալիստիկ հրթիռների քանակն ու հեռահարությունը կսահմանափակվեն բացառապես ինքնապաշտպանության նպատակով, և ԻԻՀ-ն կդադարեցնի աջակցել պրոքսի ուժերին:

Միևնույն ժամանակ, սեպտեմբերյան իրավիճակի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հիմնական գործոնը ոչ թե կողմերի տրամագծորեն հակառակ ու անտագոնիստական դիրքորոշումների պայքարն է, այլ ԱՄՆ Կոնգրեսի սպասվող նոյեմբերյան ընտրությունների գործոնը։

Հանրապետական կուսակցությունը՝ նախագահ Թրամփի գլխավորությամբ, որն ունի ամենացածր վարկանիշն իր երկու կադենցիաների բոլոր տարիների ընթացքում, Կոնգրեսի միջանկյալ ընտրությունների նախօրեին գտնվում է քաղաքական աղետի եզրին։ Պատճառը բենզինի, դիզվառելիքի գների կտրուկ աճն է և, ինչը փոխկապակցված է, Իրանի պատերազմն է։ Նրանց առաջնորդ Թրամփին պետք չէ ոչ Իրանի հետ նոր լայնածավալ պատերազմ ներկայիս, ըստ էության, պարտվողական պատերազմական իրավիճակում, ոչ էլ իրանական պայմաններով խաղաղության պայմանագիր (այլ բան դեռ չի նախատեսվում), ինչը և բարեկամների, և թշնամիների կողմից կդիտվի որպես «մեծ Ամերիկայի» կապիտուլյացիա։ Երկուսն էլ հանրապետականների դատավճիռն են։

Այս իրավիճակում Թրամփն ընտրում է տրոցկիստական քաղաքականությունը՝ «ոչ խաղաղություն, ոչ պատերազմ»։ Սպիտակ տան ներկայացուցիչը հայտարարել է, որ նախագահ Դոնալդ Թրամփը նախկինի պես բաց է Իրանի հետ բանակցությունների համար, սակայն ընդգծել է, որ ԱՄՆ-ը բանակցությունների կարիք չունի, քանի որ ուժեղ դիրքում է գտնվում պատժամիջոցների արշավի սրման և շարունակվող ծովային շրջափակման հետևանքով, որը ճնշում է Իրանի տնտեսության վրա: Ավելացնենք նաև մշտական մեկ հրթիռա-ավիացիոն հարվածներն իրանական թիրախներին։

Թեհրանն իր հերթին, գնահատելով իրավիճակը հենց Իրանում (վերնախավում պառակտումը, շատ բարդ տնտեսական իրավիճակը, բնակչության շատ լուրջ հոգնածությունը տեղի ունեցածից), արաբական հարևանների դժգոհությունը Ամերիկայից, Թրամփի կուսակցության և նրա անկայուն իրավիճակը, ձգտում է իր հնարավորություններն օգտագործել «ոչ խաղաղություն, ոչ պատերազմ» միջավայրում՝ ամբողջական ծրագրով։ ԱՄՆ-ին անիրագործելի պահանջներ առաջադրելով՝ իսլամական ղեկավարությունը զգուշությամբ և պրագմատիկ կերպով, առանց բանակցային գործընթացում Իսրայելի ներգրավման, որպեսզի Երուսաղեմին առիթ չտա Իրանի դեմ ռազմական գործողություններին ներգրավվելու (ինչի մասին երազում է Նեթանյահուն), աջակցում է իրանաամերիկյան «ոչ պատերազմի» իրավիճակին՝ համենայնդեպս, մինչև ԱՄՆ ընտրությունները։ Այստեղ հիմնական նպատակը բաց առճակատումը տնտեսական փուլ տեղափոխելն է՝ ԱՄՆ-ում նավթի և, հետևաբար, բենզինի ու դիզելային վառելիքի բարձր գների պահպանումը, Մերձավոր Արևելքում Սպիտակ տան անզորության ցուցադրումը և, ի վերջո, հանրապետականների ու Թրամփի քաղաքական աղետը։ 

Ամփոփում

2026 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ ԱՄՆ-ԻԻՀ հարաբերությունները շարունակում են լարված մնալ՝ պատրաստ հերթական լայնածավալ պատերազմ սկսելու:

Արդյունավետ բանակցությունների և դրանց դրական արդյունքների հեռանկարները փոքր են. չափազանց ուժեղ են փոխադարձ հակասությունները և հակառակորդի նկատմամբ միմյանց բացառող պահանջները: Չի բացառվում, որ կողմերը պատրաստ են (տարբեր պատճառներով) ժամանակ ձգել մինչև ԱՄՆ Կոնգրեսի նոյեմբերյան միջանկյալ ընտրությունները, որոնք կորոշեն ոչ միայն Թրամփի Հանրապետական կուսակցության ճակատագիրը, այլև Պարսից ծոցի գոտում և Իրանի շուրջ իրավիճակի հետագա զարգացումը: Ընդ որում, շատ հավանական է, որ Կոնգրեսի ընտրություններից հետո Թրամփը, որի «ձեռքերն ազատ կլինեն» (անկախ դրանց արդյունքներից), կարող է լայնամասշտաբ պատերազմի նոր փուլ սկսել Իրանի դեմ:

Ընդհանուր առմամբ հիմքեր կան ենթադրելու, որ նույնիսկ, եթե ապագա պայմանավորվածությունների դեպքում որևէ փաստաթուղթ ստորագրվի և ԱՄՆ-Իրան պատերազմն ավարտվի, ցավոք, ԱՄՆ-ի և Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջև անտագոնիստական պատմական, գաղափարական և աշխարհաքաղաքական հակամարտությունը կպահպանվի:

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԱԺԻՆ

ՌԴ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու

interaffairs.ru

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—