Թվային գաղութացման մասին խոսակցությունը սովորաբար կատարվում է տվյալների, հարթակների և ծրագրային էկոհամակարգերի համատեքստում: Այսօր արհեստական բանականությունը (ԱԲ) նյութական հիմք է ավելացնում այս կախվածությանը: Խոշոր հաշվողական համակարգերի շահագործման համար անհրաժեշտ են էլեկտրաէներգիա, ցանցեր, հողատարածքներ, ջուր, հովացման համակարգեր և հեռահաղորդակցության կայուն միացում:

Հայաստանում և Ղազախստանում ամերիկյան Firebird ընկերության նախագծերը թույլ են տալիս դիտարկել այս խնդիրը կոնկրետ նյութի հիման վրա։ Երկու դեպքում էլ ընդունող կողմը տրամադրում է տարածք, էլեկտրաէներգիայի մատակարարում և ինժեներական ենթակառուցվածքներ, մինչդեռ բարձր տեխնոլոգիական տարրերը մատակարարվում են ամերիկյան ընկերության կողմից: Հաշվարկային գործունեության արդյունքն ուղղված է ոչ այնքան ազգային, որքան արտասահմանյան թվային տնտեսությունների զարգացմանը:

Թվային կախվածություն

Թվային գաղութատիրության ուսումնասիրությունները սկզբում կենտրոնանում էին տվյալների վրա: Նիք Քուլդրին և Ուլիսես Մեխիասը դրանց արդյունահանումը դիտում էին որպես մարդկային կյանքի յուրացման ձև՝ ի շահ կապիտալիզմի նոր փուլի: Մայքլ Քվեթը շեշտը դրել է թվային համակարգի բուն ճարտարապետության, այսինքն՝ ապարատային և ծրագրային ապահովման, ցանցային կապի ու ենթակառուցվածքների վրա, որոնք հիմնականում վերահսկվում են ամերիկյան տեխնոլոգիական կորպորացիաների կողմից։ Այս իմաստով կախվածությունը ձևավորվում է ոչ միայն անհատական թվային ծառայությունների միջոցով, այլև ամրագրվում է այն տարրերում, առանց որոնց անհնար է տնտեսության և պետական կառավարման համակարգի գործունեությունը:

Գեներացնող ԱԲ-ն (AI) այս կախվածությունը դարձրեց էներգատար: NVIDIA-ն օգտագործում է «արհեստական բանականության գործարաններ» հասկացությունը՝ նկատի ունենալով այն ենթակառուցվածքը, որն էլեկտրաէներգիան, տվյալները և հաշվողական սարքավորումները վերածում է թվային արդյունքի՝ չափելով մշակված հարցումների քանակով։ Նման գործարանի համար անհրաժեշտ են ոչ միայն արագացուցիչներ, այլև կապիտալ, կապի գծեր, հովացման համակարգեր, ինժեներական անձնակազմ և սպառման մշտական շուկա:

Սերվերների տեղակայումն ազգային իրավասության տիրույթում ինքնին չի ստեղծում տեխնոլոգիական ինքնիշխանություն: Տվյալների կենտրոնը (data center) կարող է գտնվել պետության տարածքում, սպառել նրա էլեկտրաէներգիան և օգտագործել նրա ցանցերը, բայց միևնույն է՝ մնալ արտաքին տեխնոլոգիական համակարգի մի մասը: Տվյալների կենտրոնը կարող է օգտագործվել նաև այլ երկրների կողմից:

Արհեստական բանականության թվային գաղութացումը հանդես է գալիս որպես աշխատանքի միջազգային բաժանման ձև, որտեղ ընդունող երկիրն ապահովում է նյութական ենթակառուցվածքները, մինչդեռ արտաքին դերակատարը վերահսկում է կրիտիկական տեխնոլոգիաներն ու կապիտալիզացիայի հիմնական ուղիները: Հայաստանում և Ղազախստանում իրականացվող Firebird նախագծերը հնարավորություն են տալիս գնահատելու այս մոդելի գործնական արդյունավետությունը:

Հաշվարկման գինը

Արհեստական բանականության (ԱԲ) էներգետիկ կողմն արդեն դարձել է ներքին հակամարտության առարկա Միացյալ Նահանգներում: Էներգիայի միջազգային գործակալության գնահատմամբ՝ 2024 թվականին տվյալների կենտրոնները սպառել են մոտ 415 միլիարդ կվտ/ժ կամ համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի 1,5 տոկոսը։ Մինչև 2030 թվականը այդ ցուցանիշը կարող է գերազանցել 945 միլիարդ կվտ/ժ-ն։ Բեռը կենտրոնացած է առանձին նահանգներում և աճում է ավելի արագ, քան նոր գեներացնող ու ցանցային հզորությունները, ուստի դրա արժեքը որոշակի էներգահամակարգի համար զգալիորեն բարձր է համաշխարհային սպառման մեջ տվյալների կենտրոնների ունեցած միջին մասնաբաժնից:

Առավել ցայտուն օրինակ է Վիրջինիա նահանգը, որտեղ ձևավորվել է տվյալների կենտրոնների աշխարհի ամենամեծ կենտրոնացումը։ Ըստ The Washington Post-ի և Ջորջ Մեյսոնի համալսարանի Շարի անվան քաղաքականության և կառավարման դպրոցի հարցման՝ 2026 թվականի գարնանը հարցվածների միայն 35 տոկոսն է պատրաստ եղել համաձայնել իրենց տարածքում նոր տվյալների կենտրոնի կառուցմանը՝ 2023 թվականի 69 տոկոսի համեմատ։ Հարցվածների 57 տոկոսը կարծում էր, որ արդյունաբերությունը բացասաբար է ազդում տնային տնտեսությունների էլեկտրաէներգիայի վճարների վրա: Երկու երրորդը կողմ էր հարկային արտոնությունների վերացմանը: Փրինս-Ուիլյամ շրջանի իշխանությունները հրաժարվել են աջակցել մոտ 1700 ակր մակերեսով համալիրի նախագծին, որը նախատեսված էր մի քանի տասնյակ օբյեկտների համար։ Վեճը դուրս է եկել բնապահպանական պահանջների շրջանակից. հանրային լայն քննարկում է ծավալվել այն հարցի շուրջ, թե ով է վճարելու նոր ցանցերի կառուցման և էներգիայի արտադրության համար:

Օհայոյում հակամարտությունը սակագնային լուծում ստացավ։ Նահանգի սպառողների շահերի ներկայացուցչի գրասենյակը նախազգուշացրել է, որ տվյալների խոշոր կենտրոնների միացումը պահանջում է ցանցերի արդիականացում, որի արժեքը, նախկին կարգի համաձայն, կարող էր բաշխվել բոլոր բաժանորդների միջև: Հանրային լսումներից հետո Օհայոյի կոմունալ ծառայությունների հանձնաժողովը 2025 թվականի հուլիսին հաստատեց հատուկ սակագին՝ ավելի քան 25 ՄՎտ հզորությամբ նոր օբյեկտների համար: Նրանք պարտավոր են տասներկու տարվա ընթացքում վճարել պայմանագրային հզորության առնվազն 85 տոկոսը, նույնիսկ, եթե փաստացի սպառումը ցածր լինի։ Թերբեռնման ռիսկը դրվել է նախագծերի նախաձեռնողների վրա:

Բերված օրինակները ցույց են տալիս ԱԲ ենթակառուցվածքի մասշտաբների քաղաքական գինը: Էներգահամակարգի արդիականացման հարցն այստեղ դրված է հանրային և կարգավորող հարթությունում. խոշոր սպառողը պետք է վճարի իր առաջացրած ծախսերի համար և դրանք չփոխանցի տնային տնտեսություններին:

Ընկերությունների՝ արտաքին շուկաներ դուրս գալու դեպքում այլ իրավիճակ է ստեղծվում։

Երկրները, որոնք շահագրգռված են ներդրումներով և նորագույն տեխնոլոգիաների հասանելիությամբ, կարող են համաձայնել տրամադրել հողատարածք, կապ, հովացման համակարգեր և քաղաքական երաշխիքներ՝ առանց ներդրողի կողմից համարժեք պարտավորությունների ստանձնման: Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ ամերիկյան թվային կապիտալի արտաքին ընդլայնումը պայմանավորված է ԱՄՆ-ից ոչ պոպուլյար օբյեկտների մեխանիկական դուրսբերմամբ:

Ամերիկյան շուկայում պայմանների խստացումը բարձրացնում է այն ազգային իրավասությունների արժեքը, որոնք պատրաստ են տրամադրել ենթակառուցվածքներ և երաշխավորել միացումը։ Այդ դեպքում հաշվողական արտադրանքի հիմնական շահառուն դառնում է արտաքին պատվիրատուն, իսկ էներգետիկ տնտեսության ընդլայնումը մնում է ընդունող երկրի խնդիրը։

Հայաստանն ու Ղազախստանը նման կոնֆիգուրացիայի երկու տարբերակ են ցուցադրում։

Հայկական հանգույց

2026 թվականի օգոստոսին Հրազդանում (ՀՀ Կոտայքի մարզ) գործարկվեց ամերիկյան Firebird ընկերության ԱԲ գործարանի առաջին հերթը։ Մոտ 18 ՄՎտ հզորությամբ մեկնարկային համալիրը ստացել է ավելի քան 6 հազար NVIDIA Blackwell արագացուցիչներ։ Նախագծի սկզբնական արժեքը գնահատվել է 500 միլիոն դոլար։ 2027 թվականի վերջին Firebird-ը մտադիր է Հայաստանի ենթակառուցվածքները հասցնել 300 ՄՎտ-ի և Blackwell ու Rubin ընտանիքների ավելի քան 70 հազար արագացուցիչների: NVIDIA-ն հայտարարել է նախագծում ներդրումներ կատարելու մտադրության մասին, իսկ ավելի վաղ կապիտալ էր տրամադրել ամերիկյան CoreWeave-ը։

Ծրագրի շրջանակը կախված է ամերիկյան արտահանման կարգավորող մարմնի (Արդյունաբերության և անվտանգության բյուրո) որոշումներից։ 2026 թվականի փետրվարին Firebird-ը հայտնել էր Հայաստան ևս 41 հազար GB300 արագացուցիչների մատակարարման լիցենզիա ստանալու մասին։ Հայտարարված ծրագրի ընդհանուր արժեքն այն ժամանակ գնահատվում էր 4 միլիարդ դոլար։

Ընդլայնման ծրագիրը ներկայացվել է ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի՝ 2026 թվականի փետրվարին Երևան կատարած այցի ժամանակ։ Դրան նախորդել էր 2025 թվականի օգոստոսին ստորագրված հայ-ամերիկյան հուշագիրը՝ արհեստական բանականության և կիսահաղորդիչների ոլորտում համագործակցության մասին։ 2026 թվականի մայիսի Ռազմավարական գործընկերության խարտիայում առանձնակիորեն ամրապնդվել է փոխգործակցությունը կիսահաղորդիչների մատակարարման անվտանգ շղթաների, արտահանման վերահսկման և զգայուն տեխնոլոգիաների վերահասցեավորման կանխարգելման ուղղություններով։

Պաշտոնապես ամերիկյան պետությունը հանդես չի գալիս որպես նախագծի մասնակից։ Այնուամենայնիվ, հենց ամերիկյան իրավասությունն է որոշում հիմնական սարքավորումների հասանելիությունը, իսկ ծրագրի քաղաքական աջակցությունը նվազեցնում է մասնավոր կապիտալի ռիսկերը: Առանց արտահանման լիցենզիայի՝ Firebird-ը չի կարողանա անցնել հայտարարված մասշտաբի ընդլայնմանը: Ընդհանուր առմամբ, մատակարարվող սարքավորումների անվանացանկի ընդլայնման, դադարեցման կամ սահմանափակման մասին որոշումները կայացվելու են Հայաստանի սահմաններից դուրս։

Ապագա պահանջարկի կառուցվածքը շատ խոսուն է. Firebird-ը հայտարարում է, որ հայկական հարթակը պետք է ապահովի ԱԲ հաշվարկների ներքին պահանջարկը, սակայն հզորությունների մոտ 90 տոկոսը նախատեսվում է տրամադրել տարածաշրջանում գործող ամերիկյան ընկերություններին։ Առաջին պատվիրատուներից մեկը համարվում է Perplexity-ն։ Հետևաբար, Հրազդանի գործարանի հիմնական արտադրանքն ուղղված է ոչ թե ազգային թվային տնտեսությանը, այլ արտաքին հաճախորդներին։ Այսպիսով, Հայաստանը տրամադրում է արտադրության ֆիզիկական միջավայր, մինչդեռ տեխնոլոգիական հարթակը, պահանջարկի «առյուծի բաժինը» և իրացման հիմնական ուղիները գտնվում են նրա սահմաններից դուրս:

Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում նախագծի էներգետիկ հարթությունը։ 2025 թվականին Հայաստանն արտադրել է 10,01 միլիարդ կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա։ 300 ՄՎտ շարունակական բեռնվածությունը համապատասխանում է տարեկան 2,63 միլիարդ կվտ/ժ-ի, ինչը կազմում է ընթացիկ արտադրության ավելի քան մեկ քառորդը: Կարևոր է ընդգծել, որ համալիրի հայտարարված հզորությունը նույնական չէ դրա մշտական բեռնվածության հետ: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ ավելի քիչ ծանրաբեռնվածության դեպքում օբյեկտը կպահանջի էներգետիկ պահուստներ, ցանցային ներդրումներ և արտադրության երաշխավորված հիմնական աղբյուր:

2026 թվականի օգոստոսի 20-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը խոստովանեց, որ տվյալների (դատա) կենտրոնների կառուցումը ստիպում է նորովի գնահատել երկրի էլեկտրաէներգիայի երկարաժամկետ պահանջարկը՝ ներառյալ նոր ատոմակայանի հարցը։ Քիչ անց նա հնարավոր համարեց անհրաժեշտության դեպքում էլեկտրաէներգիայի ներմուծումը տարբեր երկրներից, այդ թվում՝ Ադրբեջանից՝ լրացուցիչ տարբերակների որոնումը կապելով ԱԲ ոլորտում ներդրումների հետ։ Խնդիրն այստեղ ոչ թե էլեկտրաէներգիայի միջսահմանային առևտուրն է՝ որպես այդպիսին, այլ այն, որ հարյուրավոր մեգավատտների անընդհատ բեռը նախապես հենվում է քաղաքականապես խոցելի աղբյուրի վրա: Ադրբեջանից մատակարարումները կախված կլինեն ոչ միայն գնից և տեխնիկական թողունակությունից, այլև հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների վիճակից, որոնցում վստահության մակարդակը դեռևս բավականին ցածր է: Այս դեպքում օբյեկտի էներգամատակարարումը կապված կլինի ոչ միայն սարքավորումների արտաքին մատակարարի, այլև էլեկտրաէներգիայի արտաքին աղբյուրի հետ։

Հանրապետության տեխնոլոգիական և էներգետիկ անվտանգության տեսանկյունից այս դասավորությունը նպատակահարմար չէ։ Ընդհանուր առմամբ, Firebird-ի հայտարարված պարամետրերն արդիականացնում են Հայաստանում նոր բազային հզորությունների և, առաջին հերթին, նոր ԱԷԿ-ի ստեղծման անհրաժեշտության հարցը։

Ղազախական հանգույց

Ղազախական նախագիծը ցույց է տալիս տեխնոլոգիական կախվածության նույն ներուժը, սակայն այլ ռեսուրսային բազայի վրա։ Էկիբաստուզում ձևավորվում է տվյալների կենտրոնների հովիտը՝ մոտ 1400 հեկտար մակերեսով կլաստեր՝ հզորությունը մինչև 1 ԳՎտ հասցնելու հեռանկարով։ Ակնկալվում է, որ 125 ՄՎտ հզորությամբ առաջին հերթը պետք է սկսի աշխատել 2027 թվականի առաջին կեսին, նույն հզորությամբ երկրորդը՝ 2028 թվականին։ Էկիբաստուզը Ղազախստանի ածխի արտադրության հիմնական կենտրոններից մեկն է, որն ունի խոշոր էլեկտրակայաններ և ցանցային ենթակառուցվածքներ:

Բաց աղբյուրների համաձայն՝ ծրագրի արժեքը հասնում է 10 միլիարդ դոլարի։ Այս ցուցանիշն ավելի ճիշտ է դիտարկել որպես կլաստերի ամբողջական զարգացման դեպքում համաձայնագրերի պոտենցիալ ծավալ, այլ ոչ թե որպես արդեն իսկ իրականացվող ներդրումային ծրագիր։ Առաջին փուլում քննարկվում է մոտ 5 միլիարդ դոլարի հարցը՝ ներառյալ մինչև մեկ միլիարդ դոլար պետական «Ղազախտելեկոմ»-ի կողմից՝ բազային ենթակառուցվածքի համար։ Ղազախական կողմն ապահովում է էներգամատակարարումը, սառեցումը և կապը, իսկ Firebird-ը ֆինանսավորում է հաշվարկային սարքավորումները և կազմակերպում NVIDIA արագացուցիչների հասանելիությունը։ Սեփականության և եկամուտների բաշխման ճշգրիտ կառուցվածքը դեռևս չի բացահայտվում:

Իհարկե, ԱԲ արտադրանքի արտահանումը կարող է ավելի շահավետ լինել, քան ածխի կամ էլեկտրաէներգիայի արտահանումը, քանի որ այն ստեղծում է հեռահաղորդակցության, ինժեներական ծառայությունների և հմուտ աշխատուժի պահանջարկ: Այնուամենայնիվ, համագործակցության ընդունված մոդելը չի վերացնում Ղազախստանի հումքային մասնագիտացումը, քանի որ հիմնական եկամուտը, մտավոր սեփականությունը և պատվերների կառավարումը մնում են երկրի սահմաններից դուրս:

Կարևոր է նշել, որ Ղազախստանն ունի անհամեմատ ավելի մեծ ռեսուրսային բազա, քան Հայաստանը, սակայն նրա էներգահամակարգը վերջին տարիներին բախվել է որոշակի դեֆիցիտի։ 2025 թվականին արտադրությունը կազմել է 123,1 միլիարդ կ/Վտժ՝ 124,6 միլիարդ սպառման դեպքում։ Կառավարությունը հույս ունի փակել այդ բացը 2027 թվականին և մինչև 2029 թվականը պրոֆիցիտ (ավելցուկ) ձևավորել՝ նոր հզորությունների լայնածավալ ներդրման հաշվին։ Պաշտոնական կանխատեսումներում արդեն իսկ ներառված են ԱԲ էներգատար ենթակառուցվածքների կարիքները։ Այսպիսով, ԱԲ գործարանների գործարկումը պահանջում է էներգետիկ բազայի ընդլայնում, իսկ գիգավատտանոց կլաստերի ամբողջական իրականացման դեպքում այն ստիպված կլինի էլեկտրաարտադրության, ցանցերի և ջրային ռեսուրսների համար մրցակցել արդյունաբերության, քաղաքների և այլ ոլորտների հետ: 

Որոշ եզրակացություններ

Հայկական և ղազախական հարթակները շատ առումներով նման են։ Դրանք կապված են մեկ օպերատորի, NVIDIA արագացուցիչների մատակարարման, ամերիկյան արտահանման որոշումներից կախվածության և արտաքին պահանջարկի կողմնորոշման հետ: Այս սխեմայի աշխատանքի համար Վաշինգտոնից չի պահանջվում սեփական միջոցներով տվյալների կենտրոններ կառուցել։ Firebird-ը ղեկավարում է նախագծերը, NVIDIA-ն մատակարարում է կրիտիկական սարքավորումները, ամերիկյան արտահանման ռեժիմը որոշում է արագացուցիչների հասանելիությունը, իսկ ազգային կառավարություններն ապահովում են հողատարածք, էներգամատակարարում և, ամենակարևորը, քաղաքական երաշխիքներ:

Այսպես, ըստ The Wall Street Journal-ի տվյալների՝ NVIDIA-ի մատակարարումների ընդլայնման հնարավորությունը քննարկվել է հայ-ադրբեջանական խաղաղ գործընթացի համատեքստում։ Նույնիսկ, եթե դրանից ուղղակի պատճառահետևանքային կապի մասին եզրակացություն չանենք, փաստն ինքնին վկայում է արտահանման լիցենզիայի՝ որպես արտաքին քաղաքական գործիքի օգտագործման մասին։

Այսպիսով, Հայաստանն ու Ղազախստանը, լինելով ԵԱՏՄ անդամներ, աստիճանաբար ընդգրկվում են ամերիկյան տեխնոլոգիական շղթայում։ Այս կազմաձևում է, որ թվային գաղութատիրությունը ստանում է ենթակառուցվածքային բնույթ: Ազգային տարածքն ու էներգահամակարգն օգտագործվում են հաշվարկային ռեսուրսների արտադրության համար, սակայն տեխնոլոգիական միջուկի՝ արագացուցիչների, ծրագրային միջավայրի և արտաքին պահանջարկի նկատմամբ վերահսկողությունը պահպանվում է ամերիկյան ընկերությունների ու կարգավորող մարմինների կողմից: Եթե Հայաստանն ու Ղազախստանը չապահովեն այդ հզորությունների մի մասի հասանելիությունն իրենց համար, ինչպես նաև մասնակցությունը եկամուտների բաշխմանը, ԱԲ գործարանները կաշխատեն առաջին հերթին արտաքին թվային տնտեսության զարգացման համար։

ՎԱՀԵ ԴԱՎԹՅԱՆ

Քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՌԴ ԳԱ Չինաստանի և ժամանակակից Ասիայի ինստիտուտի Կովկասյան հետազոտությունների կենտրոնի առաջատար գիտաշխատող, Հարավային դաշնային համալսարանի Միջազգային և տարածաշրջանային գործընթացների կիրառական վերլուծության կենտրոնի առաջատար գիտաշխատող

globalaffairs.ru

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—