Պատմականորեն Կովկասյան տարածաշրջանը մնացել է հյուսիսի, արևմուտքի և հարավի մերձավոր հարևանների մրցակցության ու փոխգործակցության թատերաբեմ՝ լինի դա Բյուզանդական կայսրությունն ու Սասանյան Պարսկաստանը, թե Օսմանյան խալիֆայությունն ու Ղըզըլբաշների շիա տերությունը, որոնց միջև երկարատև պատերազմները հանգեցրել են ամբողջ ժողովուրդների և առանձին էթնոկրոնական խմբերի ներկայացուցիչների զանգվածային տեղահանումների ու վերաբնակեցման։

Հարաբերական անդորրը հաստատվեց միայն Կովկասում Ռուսական կայսրության ամրապնդումից հետո, որն առաջին հերթին հետապնդում էր սեփական շահերը։ 19-րդ դարի և 20-րդ դարի առաջին քառորդի ռուս-թուրքական և ռուս-պարսկական պատերազմները մեծապես որոշեցին ժամանակակից Կովկասի քաղաքական քարտեզի ձևավորումը՝ ներառյալ այն էթնոքաղաքական առճակատման օջախները, որոնք լիովին զգացնել տվեցին Խորհրդային Միության փլուզման փուլում։ 

Եթե 1990-ականների սկզբին Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցում որպես միջնորդ հանդես գալու թուրքական դիվանագիտության փորձերն առանց դժվարության չեզոքացվում էին նորաստեղծ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների՝ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի կողմից, ապա հետագա տասնամյակներում իրավիճակն արմատապես փոխվեց։

Հատկապես, երբ 2000-ականների սկզբին Թուրքիայում ամրապնդվեց վարչապետ, իսկ այժմ՝ նախագահ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանի և նրա «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության (թուրք.՝ AKP) իշխանությունը։ Եվ սկզբունքորեն, 1994 թվականին արևմտյան Կասպից ծովի էներգետիկ հանքավայրերի մշակման «Դարի պայմանագրի» կնքումից հետո Անկարան ակտիվ մասնակցություն է ունենում Ռուսաստանի տարածքը շրջանցող էներգետիկ և տրանսպորտային միջանցքների ձևավորմանը, ինչպիսիք են Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղը և «Հարավային գազային միջանցքը»։ 

2008 թվականի օգոստոսին Հարավային Օսիայի շուրջ տեղի ունեցած հնգօրյա պատերազմի «տաք հետքերով» Անկարան հանդես եկավ «Կայունության և համագործակցության կովկասյան պլատֆորմի» ստեղծման նախաձեռնությամբ, որը, սակայն, մնաց թղթի վրա։ 2009-2010 թվականներին հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման՝ Մոսկվայի և Վաշինգտոնի աջակցությունը վայելող փորձերը (այսպես կոչված՝ «ֆուտբոլային դիվանագիտությունը») չափազանց նյարդայնացած ընդունվեցին Բաքվում՝ Երևանի հետ մշտական զինված դիմակայության պայմաններում։

2020-2023 թվականների իրադարձությունները Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ արմատապես փոխել են ուժերի դասավորվածությունը Կովկասում։ Տարածաշրջանային անվտանգության ավանդական մոդելին, որտեղ Ռուսաստանն ուներ վճռորոշ միջնորդական դեր, փոխարինելու է գալիս դերերի ավելի բարդ բաշխումը՝ Թուրքիայի զգալիորեն մեծացած ազդեցությամբ, որպես տարածաշրջանային ռազմաքաղաքական գործընթացների, տրանսպորտային-լոգիստիկ նախագծերի և մշակութային-հումանիտար նախաձեռնությունների մոդերատոր։ Անկարայում սիրում են ընդգծել Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանին աջակցելու հարցում Թուրքիայի վճռորոշ դերը՝ ներառյալ Գանձակի (Գյանջա) օդանավակայան F-16 կործանիչների տեղափոխումը, որոնք կոչված էին զսպելու հիպոթետիկ ռուսական միջամտությունը։ 

Սակայն հարկ է նշել, որ Բաքվում միշտ չէ, որ նման նկրտումները բարեհաճ են ընդունում։ Ադրբեջանը ձգտում է հավասարակշռված հարաբերություններ կառուցել մերձավոր ու հեռավոր հարևանների հետ և միաժամանակ կուրորեն չհետևել թուրքական ուղեծրին։ Թուրք-իսրայելական կտրուկ սրված հռետորաբանության պայմաններում ադրբեջանա-իսրայելական սերտ հարաբերությունները դրա ամենանշանավոր, սակայն ոչ միակ օրինակն են։ Մեր կողմից նկատվող ադրբեջանա-թուրքական հարաբերությունների որոշակի սառեցումը՝ Ադրբեջանի կրթական հաստատություններում հիջաբ կրելու կողմնակիցների բողոքի ակցիաների համապատկերին, «թյուրքական» դաշինքի պոտենցիալ խոցելիության ևս մեկ վկայություն է։

Միաժամանակ ակտիվացել են շփումները Բաքվի և Թեհրանի միջև, ինչը, հնարավոր է, նշանավորում է ադրբեջանա-իրանական հարաբերությունները 2021-2022 թվականների ճգնաժամից դուրս բերելու փորձը՝ հենվելով ընդհանուր տնտեսական շահերի և տարանցիկ նախագծերի, առաջին հերթին՝ «Հյուսիս-Հարավ» միջազգային տրանսպորտային միջանցքի վրա։ 

Ամեն դեպքում, Բաքվի պայմաններով «ղարաբաղյան հարցի» լուծումը ճանապարհ է հարթում հայ-թուրքական հարաբերությունների վերջնական կարգավորման համար, ինչը կնպաստի Հայաստանում ռուսական ռազմական ներկայության ապագայի շուրջ քննարկումների սրմանը (Գյումրիի ռազմաբազա): Միևնույն ժամանակ, Բաքվից Երևանի հասցեին վերջերս արված կոշտ հայտարարությունները, ուկրաինական և մերձավորարևելյան հակամարտությունների խորապատկերին շարունակվող սպառազինությունների մրցավազքը, մեղմ ասած, Կովկասին հանգիստ կյանք չեն խոստանում:

Ռուսական կողմը շահագրգռված է շարունակել շփումները «3+3»* ձևաչափով, որը ներկայումս գործնականում սառեցված է և ի սկզբանե լիովին գործունակ չէր Ռուսաստանի և Վրաստանի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայության պատճառով:

Մոսկվայի նկատմամբ պատժամիջոցային ճնշումը և Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև առճակատման աճը կանխորոշում են Մոսկվա-Անկարա-Բաքու «եռանկյունում» կառուցողական երկխոսության և պրագմատիկ շփումների պահպանումը՝ չնայած Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետևողական աջակցությանն Ուկրաինայի տարածքային ամբողջականությանը նախկին Խորհրդային Հանրապետության (Ուկրաինական ԽՍՀ) սահմաններում: Ռուս-թուրքական երկկողմ հարաբերություններում շեշտը դրվում է էներգետիկայի, զբոսաշրջության և միջազգային առևտրի վրա։

Երկու երկրների «մրցակցային համագործակցության» տարածաշրջանային հարթությունը կենտրոնանում է Մերձավոր Արևելքի վրա, ինչի մասին է վկայում վերջերս Բիշքեկում և Մոսկվայում Շանհայի համագործակցության կազմակերպության (ՇՀԿ) գագաթնաժողովի շրջանակներում կայացած հանդիպումների դինամիկան: Կարծում ենք՝ Մոսկվայի և Անկարայի երկխոսության լճացման մասին ենթադրությունները մեծ մասամբ զուրկ են հիմքերից։

– Հնարավո՞ր է մոտ ապագայում խոսել կողմերից որևէ մեկի դիրքերի հզորացման մասին։ 

– Ժամանակակից Կովկասի պետությունների իշխող էլիտաները ձգտում են բազմավեկտորության և արտաքին քաղաքական շփումների դիվերսիֆիկացման՝ խուսափելով անհարկի պարտադրող միություններից, որոնք, առավել ևս ձևավորվող բազմաբևեռ աշխարհի պայմաններում, տարածաշրջանային և առավել ևս արտաքին խաղացողներից ոչ մեկն ի վիճակի չէ ուժով պարտադրել: Վերը նշեցինք՝ նույնիսկ ադրբեջանա-թուրքական սերտ դաշինքը, որն ամրագրվել է 2021 թվականի Շուշիի հռչակագրով և հիմնված է ընդհանուր թյուրքական ինքնության վրա, զերծ չէ տարաձայնություններից և թյուրըմբռնումներից։

Փոխադարձ ներդրումները վկայում են խոր տնտեսական ինտեգրման մասին, սակայն Բաքվում ոչ նախկինում, ոչ էլ, առավել ևս, ներկայումս պատրաստ չեն համաթյուրքական կապերում «կրտսեր եղբոր» դերին, որը,  փորձը ցույց է տալիս, կարող է խիստ երերուն լինել։ Ձգտելով ամրապնդել համակողմանի ինտեգրումը Թյուրքական պետությունների կազմակերպության (ԹՊԿ) շրջանակներում, որի մեջ մտնում են հենց ինքը՝ Թուրքիան, ինչպես նաև Ադրբեջանը, Ղազախստանը, Ուզբեկստանն ու Ղրղըզստանը (Թուրքմենստանն ու Հունգարիան ունեն դիտորդի կարգավիճակ)՝ Անկարան բավական լուրջ ջանքեր է գործադրում։ Այսպես՝ վերջերս կայացած «ADEX 2026» ցուցահանդեսի ընթացքում կնքվել են թուրքական ռազմարդյունաբերական համալիրի արտադրանքն Ադրբեջան մատակարարելու շուրջ 500 միլիոն դոլարի պայմանագրեր։

Ավելի վաղ Շուշիում երկարատև դադարից հետո հանդիպել էին Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Վրաստանի պաշտպանության նախարարները, ինչը կարող է վկայել Կասպից ծովի արևմտյան ափերից արտահանվող նավթա- և գազատարների գծով եռակողմ ձևաչափի վերակենդանացման փորձի մասին: Պետք է ենթադրել, որ ռազմատեխնիկական համագործակցությունը Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի պետությունների հետ երկխոսության մեջ կմնա Անկարայի առաջնահերթություններից մեկը։

Ռուսաստանը հարաբերություններ է կառուցում Կովկասյան լեռնաշղթայից հարավ գտնվող հարևանների հետ պրոֆիլային գերատեսչությունների և խոշոր կորպորացիաների գծով՝ ելնելով շահերի պրագմատիկ ընդհանրությունից և ստեղծված իրավիճակի երկիմաստության լիակատար ըմբռնումից, երբ մրցակից խաղացողները տարածաշրջան են բերում հակամարտություններ, որոնք նախկինում երբևէ այնտեղ չէին եղել։ 

Արաքսի ափերին իսրայելա-իրանական հակամարտության արձագանքը դրա վառ, բայց ամենևին ոչ միակ օրինակն է։ Ադրբեջանն ակտիվորեն զարգացնում է գործընկերությունը Պակիստանի հետ, մինչդեռ Հայաստանը՝ Հնդկաստանի հետ, որը Երևանին առանձին զինատեսակներ է մատակարարում. սա իր մեջ պարունակում է նաև ապագա հակամարտությունների սաղմեր… 

– Ի՞նչ ընդհանուր և հակամարտող շահեր ունեն Ռուսաստանն ու Իրանը տարածաշրջանում։ 

– 2028 թվականին կնշվի Թուրքմենչայի պայմանագրի երկհարյուրամյակը, որն ավարտեց ռուս-պարսկական պատերազմների դարաշրջանը. դրանք ակտիվորեն բորբոքվում էին բրիտանացիների կողմից, բայց ունեին նաև օբյեկտիվ հիմք՝ Կովկասում քիչ թե շատ հստակ սահմաններ գծելու Ռուսական կայսրության ցանկությունը։ Հետագա շրջանում՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, այն ժամանակվա Պարսկաստանի որոշ շրջաններ դարձան զինված դիմակայության թատերաբեմ, իսկ 20-րդ դարի առաջին կեսին՝ 1945-1946 թվականների կարճ ժամանակահատվածում, հյուսիսարևմտյան նահանգները Խորհրդային Միության աջակցությամբ մի քանի անգամ համակվեցին հզոր ինքնավարական շարժումներով (առաջին հերթին՝ տեղի թյուրքալեզու և մասամբ քուրդ բնակչության շրջանում)։

Եվ չնայած «հյուսիսից եկող սպառնալիքի» մասին երկարատև հիշողությունը դեռևս թարմ է իրանական մտավորականության և էլիտայի մի մասի շրջանում, վերջին տարիների իրադարձությունները հաստատում են ռուս-իրանական գործընկերության մնայուն արժեքը, անայլընտրանքայնությունը, երկարաժամկետ ու փոխշահավետ բնույթը։ «Հյուսիս-Հարավ» միջազգային տրանսպորտային միջանցքը, որը ենթադրում է երեք երթուղիներից մեկով ուղիղ հաղորդակցություն Կասպից ծովով (իհարկե, ոչ առանց բարդությունների), հավասարապես կարևոր է թե Մոսկվայի, և թե Թեհրանի համար. վերջիններս ստիպված են մատակարարման այլընտրանքային շղթաներ հաստատել ցամաքային ու ծովային առևտրի ավանդական ուղիների շրջափակման պայմաններում։ 

Իմ կարծիքով՝ կոռեկտ չէր լինի երկու երկրների ռազմական համագործակցությունը ներկայացնել որպես ինչ-որ բարեգործություն։ Անշուշտ, թե Մոսկվան, և թե Թեհրանը դրանից օգուտ են քաղում՝ ոչ միայն աշխարհաքաղաքական, այլև զուտ նյութական, ինչը թույլ է տալիս որոշակիորեն մեղմել պատժամիջոցային ճնշումը։ 

– Այսօր շատ է խոսվում Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև «քաղաքակիրթ» ամուսնալուծության նշանների մասին։ Ի՞նչ հետևանքների կարող են հանգեցնել նկատվող միտումները, և արդյո՞ք Մոսկվան պահպանել է Երևանի վրա ազդելու լծակները:

– Ռուս-հայկական հարաբերությունները վերջին շրջանում լուրջ մարտահրավերների առջև են հայտնվել։ Դրանցից գլխավորը Փաշինյանի կառավարության և իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության հանրային դիվանագիտության յուրահատուկ ոճն է։ Միևնույն ժամանակ, այն նարատիվները, որոնք սովորական են Ռուսաստանի ներքին քաղաքականության համար, միշտ չէ, որ աշխատում են արտաքին լսարանի վրա, առավել ևս՝ հետխորհրդային պետությունների «պատմական վերքերի» ընդհանրության պատճառով։ 

2020-2023 թվականների իրադարձությունները Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ և Ուկրաինայում հատուկ գործողության սկիզբը, որը պահանջում է ռեսուրսների զգալի սպառում, հանգեցրին անվտանգության ոլորտում վակուումի. սա անդրադառնում է նաև Գյումրիում ռուսական 102-րդ ռազմակայանի և Երևանում «ավիացիոն» թևի (Էրեբունի համատեղ բազավորման օդանավակայան) մշուշոտ ճակատագրի վրա։ Ռուսաստանը պատրաստ է դուրս բերել ռազմաբազան թեկուզ վաղը, եթե Հայաստանը դրանով շահագրգռված չէ. այս մասին հայտարարել է Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը՝ ձգտելով կանխել այդ կապակցությամբ որևէ շահարկում։ 

«Ռոսատոմի» ղեկավար Ալեքսեյ Լիխաչովի՝ վերջերս Երևան կատարած այցի ընթացքում քննարկվել են միջուկային էներգետիկայի ոլորտում համագործակցության հեռանկարները՝ ներառյալ 1 գիգավատտ հզորությամբ նոր էներգաբլոկի կառուցումը, որն ի վիճակի է բավարարել կովկասյան այս երկրի աճող կարիքները. սա արդիական է նաև տվյալների մշակման կենտրոնների կառուցման և արհեստական բանականության (ԱԲ) հզորությունների զարգացման հայտարարված նախագծերի համատեքստում։ Ռուսաստանի Անվտանգության խորհրդում պատահական չէր, որ զգուշացնում էին Երևանին, որ օգոստոսին Հրազդանում բացված Firebird AI ընկերության տվյալների կենտրոնի նման օբյեկտները (NVIDIA պրոցեսորներով) կարող են օգտագործվել արևմտյան հատուկ ծառայությունների շահերից բխող վերլուծական և հետախուզական աշխատանքների իրականացման համար, այդ թվում՝ Իրանի, Ռուսաստանի, ինչպես նաև Անդրկովկասի ու Կենտրոնական Ասիայի պետությունների դեմ։ 

Ոչ պակաս հակասական իրավիճակ է ստեղծվում ռուսական երկաթուղային կոնցեսիայի շուրջ, որը հայկական իշխանությունները կցանկանային փոխանցել երրորդ կողմի։ ՌԴ փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկի վերջերս արված հայտարարություններից բխում է, որ Մոսկվայում Երևանից սպասում են պատասխանի՝ «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության կառույցների կոնցեսիոն կառավարման տակ գտնվող երկու երկաթուղային հատվածների համատեղ վերականգնման առաջարկին։

Խոսքը սահմանամերձ Երասխ գյուղից մինչև Ադրբեջանի Նախիջևանի ինքնավարության սահման և Գյումրիից մինչև Թուրքիայի սահման գծերի մասին է, որոնք դեռևս փաստացի չեն օգտագործվում փակ սահմանների պատճառով: Այսպիսով, հաշվի առնելով նոր իրողությունները, Մոսկվան (իհարկե, ոչ առանց իր շահի) պատրաստ է մասնակցել աշխատանքներին և օգնել Երևանին ապահովել տրանսպորտային կապն այդ ուղղություններով, որոնք ոչ պակաս կարևոր նշանակություն ունեն տարածաշրջանային կոմունիկացիաների վերականգնման համար։ 

Հատկանշական է, որ հոկտեմբերի 14-ին Երևանում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության ղեկավար Օլեգ Բելոզյորովի հանդիպման արդյունքներով ստեղծվել է աշխատանքային խումբ՝ երկաթուղիների խնդիրների և դրանց զարգացման հարցերով։ Ի թիվս այլ հարցերի՝ քննարկվել է Գյումրի-Ախուրիկ-Թուրքիայի սահման և Երասխ-Նախիջևան երկաթուղային հատվածների վերականգնումը, ինչը ենթադրում է հայկական երկաթուղիների միացում տարածաշրջանային ու միջազգային երթուղիներին։ Ամենայն հավանականությամբ, այստեղ նույնպես բարդ բանակցություններ են սպասվում, որոնք ենթադրում են կողմերի շահերի փոխադարձ հաշվառում։ 

Հակառակ դեպքում ռուս-հայկական հարաբերությունները կշարունակեն գլորվել գահավիժման ուղով՝ ընդհուպ մինչև Եվրասիական տնտեսական միությունում (ԵԱՏՄ) Հայաստանի հետագա մնալու հարցը բարձրացնելը, ինչը հղի է լուրջ հետևանքներով ոչ միայն առևտրատնտեսական, այլև մշակութային-հումանիտար շփումների համար: Հայտնի է՝ շուտով Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի դեկտեմբերյան նիստի մասնակիցները կքննարկեն 2014 թվականի մայիսի 29-ի «Եվրասիական տնտեսական միության մասին» պայմանագրի գործողությունը Հայաստանի նկատմամբ կասեցնելու հնարավոր հետևանքների վերաբերյալ զեկույցը. ուստի, թե ինչպիսի որոշումներ կկայացվեն, դրանից շատ բան կախված կլինի։

* «3+3» ձևաչափը տարածաշրջանային խորհրդատվական հարթակ է, որը միավորում է Հարավային Կովկասի երեք պետություններին (Հայաստան, Ադրբեջան և Վրաստան) և նրանց հարևաններին (Ռուսաստան, Իրան և Թուրքիա): Նման հարթակի ստեղծման գաղափարը հրապարակայնորեն հնչեցվել է 2020 թվականի դեկտեմբերին Բաքվում Թուրքիայի և Ադրբեջանի նախագահներ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանի և Իլհամ Ալիևի կողմից ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի ավարտից հետո։ Ավելի ուշ նախաձեռնությանն աջակցել են Ռուսաստանն ու Իրանը։

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյան

telegra.ph