Արծվաշենը՝ պատմական Հայաստանի բնակավայրերից մեկը, իր աշխարհագրական դիրքով, պատմությամբ և ճակատագրով առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում հայոց պատմության մեջ։ Խորհրդային տարիներին այն վարչականորեն պատկանում էր Հայկական ԽՍՀ Կրասնոսելսկի շրջանին:

Գտնվելով Գետաբեկի և Թովուզի շրջանների հարևանությամբ՝ Արծվաշենը պահպանել է իր հայկական դիմագիծը, պատմական հիշողությունն ու ազգային ինքնությունը։ Գյուղի սկզբնավորման և ծագումնաբանության մասին հետաքրքիր մանրամասներ է հայտնում երջանկահիշատակ պատմաբան, ճարտարապետ Սամվել Կարապետյանը, որն Արծվաշենի մասին մի կարևոր ուսումնասիրություն է տպագրել 2004 թվականին իր «Հյուսիսային Արցախ» կոթողային աշխատությունում: Նա, մասնավորապես, գրում է.

«Արծվաշենցիների նախնիները ԺԸ դարի վերջին Արցախի Ջրաբերդ գավառից նախ տեղափոխվել են ՀԽՍՀ Շամշադինի շրջանի (այժմ՝ Տավուշի մարզի Շամշադինի ենթաշրջան) Չորաթան գյուղ, ապա ԺԹ դարի կեսերին վերաբնակվել Փառաքերտ-Փարագյուղ (Փարաքյանդ) լքված հայկական գյուղատեղիում և հիմնել Արծվաշենը (Բաշգյուղը): Վերաբնակեցման տարեթվի վերաբերյալ առկա տեղեկությունները միանշանակ չեն, բայց դա տեղի է ունեցել 1845-1859 թթ. միջակայքում. «Գյուղը հիմնադրվել է 1845-ին» կամ «Գիւղը հիմնուած է 1852 թուին. գաղթել են Ներքին Չորաթանից…», կամ «Չորաթանից եկած 39 ընտանիքները… 1854 թվականին հիմնում են Արծուաշէնը…», նաև՝ «Գյուղը հիմնադրվել է 1859 թ.»: (Սամվել Կարապետյան, «Հյուսիսային Արցախ», Երևան, 2004, էջ 530):

Գյուղի հիմնադրման և արդեն իսկ այդ պահին հայ-թուրքական բախումների մասին կա մի ուշագրավ պատմություն.

«Արծուաշէնցիների եւ դաշտաբնակ թուրքերի միջեւ՝ սկսւում է մարտավէճ: Թուրքերը հայերից պահանջում են հեռանալ իրենց հարազատ, իրենց համար արօտավայր հանդիսացող տարածքից: Արծուաշէնցիները պնդում են, որ իրենք իրենց հարազատ հողում են: Այս վէճը վճռւում է ըմբշամարտի եւ ցլամարտի միջոցով: Հայերի ըմբիշը՝ Արզուման Դալլաքեանը և Սահականց Ծաղիկ ցուլը յաղթող են դուրս գալիս, եւ տարածքային վէճը լուծւում է յօգուտ հայերի»: (Նույն տեղում, էջ 530):

Արծվաշենում հիմնադրման պահից ի վեր և դրա հետագա ընթացքում մեկ տասնյակից ավել են հասնում հայ-թուրքական, իսկ 1918 թվականից հետո հայ-թաթարական բախումները: Այդ մեծաթիվ բախումների ցանկում կանդրադառնանք մասնավորապես 1905-1906 թվականների հայ-թուրքական բախումներին, որի ընթացքում արծվաշենցիները ջախջախիչ հարված են հասցրել թուրք հրոսակներին, իսկ թշնամին կրելով մեծաթիվ կորուստներ կարողացել է ճողոպրել մարտի դաշտում թողնելով մեծաթիվ զոհեր և վիրավորներ:

«Թուրքերն Արծվաշենի վրա հարձակվել են 13 անգամ: 1906 թ. հունվարի 19-ին (հին տոմարով հունվարի 6-ին) տեղի է ունենում Ղազախի, Գանձակի, Բայազեդի թուրքերի առաջին հարձակումը: Այդ դեպքերի մասին մամուլը նշել է.

«Շամշադինի հայ գիւղերէն Բաշքեանդի մէջ ալ տեղի ունեցած են ընդհարումներ, բայց շնորհիւ տեղացիներու խելամիտ կարգադրութեան եւ դաշնակցական քաջ երիտասարդներու հերոսական ինքնապաշտպանութեան, թուրքերը պարտուած են: Առաջին յարձակումը տեղի ունեցած է յունւարի 6-ին 4-5000 թուրքերու կողմէ, որոնք մեծ կորուստներ տալով յետ մղուած են»: «Հայրենիք», 10.05.1906: Նաև՝ «Յառաջ», 24.01.1906: Այդ դեպքերի մասին չափազանց արժեքավոր են Մ. Աստվածատրյանի հուշերը.

«1906 թ. հունվարի 19-ին հեռվից երեւաց թուրքերի ղոշունը (խառնամբոխը): Նրանք գալիս էին սայլերով, զինված ձիավորներով, առջեւում էր Սեիդ-մոլլան…: Ամբոխը մոտենում էր միանգամայն հանգիստ, համոզված, որ դիմադրություն չի լինի: Այդ համոզմունքն առավել ամրապընդվեց, երբ մոտիկից տեսան մեռյալ գյուղն ու մի քանի անտեր անասուններ: Իրենց հրետանային համազարկին պատասխան չստանալով թուրքերն ընդհուպ մոտեցան գյուղին…: Բաշքենդի մարտիկներն անհամբեր սպասում են Հայկի ազդանշանին:

Նա հրամայել էր խնայել փամփուշտները, թույլ տալ, որ թշնամին մոտենա դիրքերին մինչեւ 50-60 քայլ…: …Դիրքերում դրությունը հասնում է ծայրահեղ լարվածության: …Առաջին իսկ համազարկը շփոթեցնում է թուրքերին: …Շշմած թուրքերը ետ են քաշվում տալով մեծ թվով սպանվածներ ու վիրավորներ: Իսկ երբ որոտում է թնդանոթը, նրա արտառոց որոտից սարսափահար փախչում են՝ խուճապի մատնվելով: Հետո, ուշքի գալով, նորից են անցնում հարձակման: Մարտերը տևում են երկու օր: Պարտված թուրքերը սպանվածներին բարձում են սայլերին ու հեռացնում անառիկ Բաշքենդից: Սա առաջին հարձակումն էր Բաշքենդի վրա»:  (Նույն տեղում, էջ 531):

Արծվաշենի պատմությունը հայ ժողովրդի՝ հայրենի հողի հանդեպ ունեցած նվիրումի, տոկունության և ինքնապաշտպանության վառ վկայություններից է։ Գյուղի բնակիչները տասնամյակներ շարունակ ստիպված են եղել պայքարել իրենց բնակավայրի, ընտանիքների և ազգային ինքնության պահպանման համար։

Սակայն Արծվաշենի պատմությունը չի սահմանափակվում միայն XIX դարի և XX դարասկզբի իրադարձություններով: Թշնամու հետ բախումներն ու ինքնապաշտպանական մարտերը շարունակվել են նաև հետագա տասնամյակներում։ Հաջորդիվ կանդրադառնանք 1918 թվականից հետո մինչև Արցախյան առաջին պատերազմն Արծվաշենում տեղի ունեցած մարտերին և գյուղի բնակիչների հերոսական պայքարին։

Զ. Շուշեցի

—