«Ատոմի ազատ արձակված ուժը փոխեց ամեն ինչ, բացի մեր մտածելակերպից»

Ալբերտ Էյնշտեյն

Մարդկությունն ունի տարօրինակ հատկություն. այն հազվադեպ է հասցնում հաղթահարել իր ստեղծած մեկ վտանգը՝ նախքան հաջորդը ստեղծելը: Սառը պատերազմը մեզ թողեց գրեթե կատարյալ օրինակ: Միացյալ Նահանգները և Խորհրդային Միությունը ստեղծեցին միջուկային զինանոցներ, որոնք բավարար էին ոչ այնքան միմյանց հաղթելու համար, որքան հաղթանակի բուն գաղափարն աբսուրդի վերածելու համար: Քաղաքակրթության տեխնիկական հզորությունն առաջին անգամ համեմատելի դարձավ հենց քաղաքակրթության ոչնչացման հնարավորության հետ:

Ընդ որում, աղետի համար ամենևին էլ պարտադիր չէ, որ երկու գերտերությունների ղեկավարները գժվեն։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ հսկայական գործընթացները երբեմն սկսվում են համեմատաբար փոքր իրադարձություններով: Գավրիլո Պրինցիպի կրակոցը Սարաևոյում Առաջին համաշխարհային պատերազմի «պատճառը» չէր բառի խիստ իմաստով. Եվրոպան արդեն հագեցած էր հակասություններով, դաշինքներով, մոբիլիզացիոն ծրագրերով և փոխադարձ վախով: Բայց հենց այդ պատճառով պարզվեց, որ փոքր ձգանն ի վիճակի է շարժման մեջ դնել հսկայական մեքենա: Միջուկային զենքի հայտնվելուց հետո նման ձգանանման մեխանիզմի գինն անհամեմատ բարձրացավ։

Մարդկությունը, սակայն, աստիճանաբար սկսել է յուրահատուկ իմունային համակարգ մշակել սեփական տեխնոլոգիական հզորության դեմ։ Մոսկվայի և Վաշինգտոնի միջև ուղիղ գիծ է հայտնվել։ 1963-ին պայմանագիր կնքվեց մթնոլորտում, արտաքին տարածքում և ջրի տակ միջուկային զենքի փորձարկումներն արգելելու մասին: Այնուհետև առաջացան ռազմավարական սպառազինությունների սահմանափակում (ՌՍՍ), հակահրթիռային պաշտպանություն պայմանագրերը (ՀՀՊ), ավելի ուշ՝ ռազմավարական հարձակողական սպառազինություններ (ՌՄՍ) ընտանիքի համաձայնագրերը։

Ստեղծվել են ստուգումների, ծանուցումների, վերահսկողության և ստուգման ընթացակարգեր: Այս մեխանիզմները երբեք չեն երաշխավորել անվտանգությունը, բայց տեղի է ունեցել մի չափազանց կարևոր բան. վախն ինստիտուցիոնալացվել է: Մարդիկ ընդունեցին վտանգի առկայությունը և փորձեցին փոխադարձ վախը վերածել փոխադարձ վարքի կանոնների:

Բայց մինչ մարդկությունը վերջնականապես գլուխ կհաներ առաջին մոլորակային մրցավազքից, սկսվեց երկրորդը՝ արհեստական ինտելեկտի մրցավազքը: Եվ եթե 20-րդ դարում տեխնոլոգիական մրցակցության կենտրոնական առանցքը ԱՄՆ-ը ու ԽՍՀՄ-ն էին, ապա այսօր ավելի ու ավելի հստակ է առաջանում մեկ այլ առանցք՝ Միացյալ Նահանգներ-Չինաստան:

Առաջին հայացքից մեր առջև ընդամենը երկու հաջորդական տեխնոլոգիական հեղափոխություն է։ Բայց դա վտանգավոր պատրանք է։ Միջուկային զենքը չափազանց բարդ է, սակայն, որպես միջազգային վերահսկողության օբյեկտ, այն ունի կարևոր արժանիք՝ այն նյութական է։ Կարելի է հաշվել մարտագլխիկները, հայտնաբերել հանքերը, դիտարկել փորձարկումները, վերահսկել կրիչները, պայմանավորվել հրթիռների հեռահարության և արձակիչների քանակի մասին։ Բայց ինչպե՞ս հաշվել արհեստական ինտելեկտը: Պրոցեսորների քանակո՞վ: Ըստ տվյալների կենտրոնների հզորությա՞ն։ Ըստ էլեկտրաէներգիայի սպառմա՞ն։ Մոդելի պարամետրերի քանակո՞վ։ Ալգորիթմների արդյունավետությա՞մբ։ Ուսուցման տվյալների ծավալո՞վ։ Ըստ համակարգի հնարավորությունների՞։ Եվ վերջապես, որտե՞ղ է զենքը, եթե ալգորիթմը կարող է պատճենվել:

Այստեղ սկզբունքային խնդիր է առաջանում, որպիսին միջազգային քաղաքականությունը նախկինում գրեթե չգիտեր։ 20-րդ դարի միջազգային իրավունքը սովորել է վերահսկել իրերը։ 21-րդ դարի միջազգային իրավունքը պետք է սովորի վերահսկել հնարավորությունները։ Հրթիռները կարող են վերահաշվարկվել: Հանքերը կարելի է լուսանկարել արբանյակից։ Մարտագլխիկները կարող են ոչնչացվել տեսուչների հսկողության ներքո։

Բայց ինչպե՞ս կարելի է ստուգել ալգորիթմի կարողությունը, որն այսօր դեռ հետազոտական գործառույթ է, իսկ վաղը, մի քանի բաղադրիչ փոխելուց հետո, կարող է դառնալ ռազմական։ Սա արդեն ոչ միայն քաղաքական, այլև մեթոդաբանական խնդիր է. նախքան օբյեկտը սահմանափակելը, անհրաժեշտ է գոնե պայմանավորվել, թե որն է սահմանափակման օբյեկտը:

Բայց նման ուսուցման ժամանակը կրճատվում է: Ասենք, թե ԱՄՆ-ի և Չինաստանի ղեկավարները հավասարապես լավ են հասկանում արհեստական ինտելեկտի անվերահսկելի զարգացման հնարավոր վտանգը։ Դրանից ամենևին չի հետևում, որ նրանք կդադարեցնեն մրցավազքը։ Եթե մի կողմը կամավոր դանդաղում է, իսկ մյուսը շարունակում է շարժվել, ապա առաջինը ռիսկի է ենթարկվում՝ կրիտիկական տեխնոլոգիական ուշացում ունենալ: Հետևաբար՝ յուրաքանչյուր մասնակցի ռացիոնալ որոշումն է առաջ շարժվել:

Յուրաքանչյուրի ռացիոնալությունը կարող է առաջացնել համակարգի իռացիոնալություն: Ոչ ոք աղետի կարիք չունի, բայց բոլորի համար վտանգավոր է նախ կանգ առնել:

Ատոմային դարաշրջանի պատմությունը զարմանալի հանգ է թողել այսօրվա իրավիճակի հետ: 1939-ի օգոստոսին Ալբերտ Էյնշտեյնը ստորագրեց նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտին ուղղված հայտնի նամակը, որը պատրաստել էր հիմնականում Լեո Սիլարդը: Ֆիզիկոսները նախազգուշացրել են՝ նոր հայտնագործությունները թույլ են տալիս ստեղծել չափազանց հզոր ռումբ, և, որ նացիստական Գերմանիան կարող է շարժվել այդ ուղղությամբ:

Էյնշտեյնը ներգրավված չէր Մանհեթենի նախագծում, բայց նրա անունը նախազգուշացմանը տվեց հսկայական քաղաքական կշիռ: Պատերազմից հետո նրա հասարակական գործունեության ուղղությունը գրեթե հակառակն էր. նա հանդես էր գալիս ատոմային էներգիայի միջազգային վերահսկողության և միջուկային մրցավազքի դեմ։ 1955 թվականին նրա անվան հետ կապված վերջին խոշոր հանրային փաստաթուղթը Ռասել-Էյնշտեյնի մանիֆեստն էր։ «Հիշե՛ք, որ դուք մարդ եք, և մոռացե՛ք մնացած ամեն ինչի մասին»:

Դրանում կա գիտական և տեխնիկական քաղաքակրթության ողբերգական օրինաչափություն: Սկզբում գիտնականներն ապացուցում են, որ ինչ-որ բան հնարավոր է։ Այնուհետև ինժեներները հնարավորությունը վերածում են տեխնոլոգիայի: Պետությունները տեխնոլոգիայի մեջ ռազմավարական առավելություն են հայտնաբերում։ Մրցավազքը սկսվում է: Եվ վերջապես, տեխնոլոգիայի ստեղծողները սկսում են նախազգուշացնել հասարակությանը, որ իրենց ստեղծած ուժը սահմանափակումներ է պահանջում։

Այսօր այդ հաջորդականությունը սկսում է կրկնվել արհեստական ինտելեկտի հետ՝ միայն զգալիորեն ավելի արագ։

2023 թվականին AI Safety Center-ը հրապարակեց հռչակագիր, որը ստորագրել են Ջեֆրի Հինթոնը, Յոշուա Բենջիոն, Դեմիս Հասաբիսը, Սեմ Ալթմանը և բազմաթիվ այլ հետազոտողներ և ղեկավարներ. “Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority alongside other societal-scale risks such as pandemics and nuclear war”։

«ԱԻ-ի պատճառով մարդկության ոչնչացման ռիսկի նվազեցումը պետք է դառնա գլոբալ առաջնահերթություն՝ համաշխարհային մասշտաբի այլ ռիսկերի հետ միասին, ինչպիսիք են համաճարակները և միջուկային պատերազմը»: Այս կարճ արտահայտության մեջ կարևոր է ոչ միայն նախազգուշացումը, այլև հարևանությունը. արհեստական ինտելեկտը և միջուկային պատերազմն արդեն նույն տողում են:

Բայց այդ ժամանակից ի վեր նախազգուշացումների տոնն էլ ավելի մտահոգիչ է դարձել: AI-ի առաջատար լաբորատորիաների ղեկավարներն ու հետազոտողներն ավելի ու ավելի են խոսում ոչ թե ալգորիթմների շեղված էթիկայի, այլ ավելի ու ավելի ինքնավար համակարգերի նկատմամբ վերահսկողության կորստի, կիբերհարձակումների հնարավորությունների, կենսաբանական սպառնալիքների ստեղծման, մարդկանց մանիպուլյացիայի և անվտանգության մեխանիզմներ ստեղծելուց առաջ չսպասելու անհրաժեշտության մասին: Այստեղ հատկապես էական չէ, թե արդյո՞ք ամենահոռետեսական կանխատեսումները բառացիորեն ճիշտ են։

Ռիսկի պատմության մեջ, ընդհանուր առմամբ, վտանգավոր է պահանջել աղետի հարյուր տոկոսանոց ապացույց, նախքան սկսել պաշտպանվել դրանից: Մարդիկ, ովքեր ուղղակիորեն ստեղծում են AI-ի ամենահզոր համակարգերը, իրենք են պահանջում սահմանափակումներ իրենց սեփական տեխնոլոգիայի համար:

Այս առումով այսօրվա իրավիճակը հիշեցնում է ատոմային դարաշրջանը, բայց մեկ սկզբունքային տարբերությամբ։ Միջուկային տրոհման հայտնաբերման և միջուկային անվտանգության միջազգային ճարտարապետության ստեղծման միջև տասնամյակներ են անցել: Արհեստական ինտելեկտը մեզ նման ժամանակավոր շքեղություն չի թողնում։ Մոդելների սերունդներն ավելի արագ են փոխվում, քան դիվանագետները հասցնում են համաձայնեցնել նախորդ սերնդի սահմանումները։

Եվ ահա սկսվում է ամենաանհանգստացնողը: Միջուկային մրցավազքը և արհեստական ինտելեկտի մրցավազքը գոյություն չունեն միմյանցից անկախ: Նրանք աստիճանաբար մտնում են սիներգիայի մեջ։ Մի քանի գործոնների համատեղ գործողությունը տալիս է ավելի մեծ արդյունք, քան անհատական ազդեցությունների հանրագումարը: Բայց սիներգիան բացարձակապես պարտավոր չէ օգտակար լինել: Լինում է նաև աղետների սիներգիա։

Արհեստական ինտելեկտը գնալով խորանում է հետախուզության, արբանյակային տվյալների մշակման, կիբերգործողությունների, սպառնալիքների հայտնաբերման, ռազմական սցենարների մոդելավորման և որոշումների կայացման աջակցության համակարգերի մեջ: Որքան արագ է զարգանում այս ենթակառուցվածքը, այնքան ավելի մեծ է գայթակղությունը մեքենային փոխանցելու այնպիսի գործառույթներ, որոնցում արագությունը համարվում է առավելություն: Բայց միջուկային ռազմավարության մեջ լուծման արագությունը միշտ չէ, որ բարիք է:

Երբեմն մարդկային կասկածի մի քանի լրացուցիչ րոպեները կարող են ավելի կարևոր լինել, քան մեքենայական արդյունավետության մի քանի լրացուցիչ վայրկյանները։

Եվ այստեղ երկրորդ տեխնոլոգիական մրցավազքը սկսում է ցնցել առաջինը: Որքան լարված է ռազմավարական դիմակայությունը, այնքան ուժեղ է AI-ն օգտագործելու խթանը՝ առավելություն ստանալու համար: Որքան խորն է AI-ն մտնում ռազմական համակարգեր, այնքան մեծ է սխալ դասակարգման, կիբերմանիպուլյացիայի կամ որոշումների կայացման այնպիսի արագացման ռիսկը, որի դեպքում մարդուն մնում է ավելի քիչ ժամանակ ստուգելու համար: Միջուկային առճակատումն արագացնում է AI-ի ռազմական կիրառումը, իսկ AI-ի ռազմական կիրառումը կարող է մեծացնել միջուկային դիմակայության անկայունությունը: Երկու պարույրները սկսում են պտտվել միմյանց շուրջ:

Այդ իսկ պատճառով խոսքը պետք է գնա ոչ թե երկու սպառնալիքների պարզ գումարի, այլ դրանց սիներգիայի մասին։ Եթե երկու ռիսկերն անկախ են, մենք կարող ենք վերլուծել յուրաքանչյուրն առանձին: Բայց եթե առաջինը փոխում է երկրորդի իրականացման հավանականությունը, իսկ երկրորդը վերադառնում և ուժեղացնում է առաջինը, առաջանում է արդեն ոչ գծային համակարգ։ Մի փոքր վրդովմունքը կարող է անցնել եզրագծի երկայնքով, ուժեղանալ և վերադառնալ ելակետին շատ ավելի մեծ: Սա երկկողմանի դիզայնի ամենավտանգավոր առանձնահատկությունն է:

20-րդ դարում մենք սովոր ենք մարդակերպ ներկայացնել պատմության ձգանը։ Մարդ կա, մոտիվ ունի, ձեռքին զենք կա։ 21-րդ դարում նոր Գավրիլո Պրինցիպը կարող է ընդհանրապես դեմք չունենալ։ Դա կարող է լինել ճանաչման սխալ, նախազգուշացման համակարգի կեղծ ազդանշան, կիբերհարձակում, երրորդ պետության կամ ահաբեկչական խմբի գործողություն, սխալ մեկնաբանված արբանյակային պատկեր, ինքնավար ծրագրային գործակալ կամ, նույնիսկ ավելի սարսափելի, կատարյալ ռացիոնալ որոշումների շղթա, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձին-առանձին ողջամիտ է թվում:

Ձգանը դառնում է բաշխված: Խելագարին կարելի է փնտրել, մեկուսացնել, փորձել հասկանալ նրա մտադրությունները։ Բարդ համակարգը կարող է մտադրություններ չունենալ. այն ունի միայն դինամիկա:

Կա ևս մեկ հիմնարար անհամաչափություն. դիվանագիտությունն աշխատում է մարդկային ժամանակում։ Բանակցությունները շարունակվում են ամիսներով և տարիներով, պայմանագրերը համաձայնեցվում են տասնամյակներ շարունակ, միջազգային ինստիտուտները կամաց-կամաց մշակում են սահմանումներ, ստուգման ընթացակարգեր և պատժամիջոցներ։ Արհեստական ինտելեկտը զարգանում է տեխնոլոգիական ժամանակում։

Հետևաբար, սա է, թերևս, ներկա դարաշրջանի հիմնական բանաձևերից մեկը. տեխնոլոգիաների արագությունն աճում է, իսկ քաղաքական համաձայնեցման արագությունը գրեթե չի փոխվում:

Ժամանակին մարդկությունը կարող էր իրեն թույլ տալ նախ ստեղծել ատոմային ռումբը, ապա սարսափել դրա հետևանքներից, և միայն դրանից հետո տասնամյակներ շարունակ կառուցել սահմանափակումների համակարգ։ Արհեստական ինտելեկտի դեպքում նման հաջորդականությունն այլևս չի կարող ստացվել։

AI միջազգային պայմանագիրը չի կարող պարզապես պատճենվել ՌՄՍ պայմանագրից: Սակայն ՌՄՍ-ի տրամաբանությունն ինքնին անհրաժեշտ է. փոխադարձ խոցելիության ճանաչում, կարմիր գծերի սահմանում, ստուգում, արտակարգ հաղորդակցության ուղիներ և, ամենակարևորը, այն գաղափարի մերժում, որ մի կողմի անվտանգությունը կարող է անվերջ կառուցվել մյուսի անապահովության բարձրացման վրա:

Ուստի ինձ թվում է, որ բավարար չէ առանձին խոսել միջուկային անվտանգության և առանձին՝ արհեստական ինտելեկտի անվտանգության մասին։ Մեր առջև ձևավորվում է ռիսկի միասնական, ոչ գծային համակարգ։ Առաջին պարույրը միջուկային ոչնչացման կուտակված ուժն է։ Երկրորդն ալգորիթմական որոշումների կայացման արագ աճող ուժն է։ Յուրաքանչյուրն ինքնին վտանգավոր է, բայց երբ նրանք միահյուսվում են, կարողանում են փոխադարձաբար ուժեղացնել միմյանց:

Դա հենց այն է, ինչ ես անվանում եմ երկպարույր շնչափող ապագայի համար:

21-րդ դարի գլխավոր հարցը, հետևաբար, թերևս, այլևս այն չէ, թե ով կհաղթի արհեստական ինտելեկտի մրցավազքում։ Այս ձևակերպումն ինքնին պատկանում է մրցավազքի տրամաբանությանը. հարցը շատ ավելի տհաճ է. արդյոք մարդկությունը կկարողանա՞ սովորել ավելի արագ սահմանափակել սեփական ուժը, քան կսովորի ավելացնել այն:

Հիրոսիմայից և Նագասակիից հետո մարդկությունը, այնուամենայնիվ, սկսեց սովորել դա: Այն ստեղծեց անկատար, փխրուն, բազմիցս ճգնաժամեր ապրած, բայց միջուկային մրցավազքը սահմանափակելու իրական մեխանիզմներ։ Այժմ անհրաժեշտ է հաջորդ խելացի թռիչքը:

Վերահսկողության միջազգային համակարգը պետք է սովորի աշխատել ոչ միայն հրթիռների և մարտագլխիկների, այլև հաշվողական հզորությունների, ալգորիթմների, ինքնավարության և որոշումների կայացման արագության հետ: Հնարավոր է, որ մի օր հայտնվի արհեստական ինտելեկտի համար նախատեսված ՌՍՍ կամ ՌՄՍ անալոգը։ Հնարավոր է՝ սահմանվեն բացարձակ կարմիր գծեր՝ միջուկային զենքի կիրառման վերաբերյալ որոշումների ընդունման ուրվագծերում ինքնավար համակարգերը ներառելու համար։ Հնարավոր է՝ հայտնվեն կրիտիկական հաշվողական համակարգերի ստուգման միջազգային մեխանիզմներ։

Բայց այստեղ կա մի տհաճ բառ՝ «երբևիցե»։

Տեխնոլոգիան պարտավոր չէ սպասել, որ քաղաքական գործիչները, զինվորականները, գիտնականները և դիվանագետները պայմանավորվեն:

Ատոմային դարաշրջանը ծնեց մարդկանց, ովքեր նախ օգնեցին դուռ բացել դեպի նոր իրականություն, իսկ հետո իրենց կյանքի մնացած մասը նախազգուշացրեցին մարդկությանն այն մասին, թե ինչ կա այդ դռան հետևում: Նման մի բան այսօր տեղի է ունենում արհեստական ինտելեկտի հետ։ Միակ տարբերությունն այն է, որ այս անգամ նոր դուռը բացվում է հնի կողքին, որը մենք այդպես էլ չսովորեցինք հուսալիորեն կողպել։

Ատոմի ազատված ուժին գումարվում է ալգորիթմի ազատված ուժը։

Եվ եթե մեր մտածելակերպը կրկին մնա նույնը, երկու պարույրները կարող են վերջնականապես սեղմվել:

Այնուհետև շնչահեղձությունը կձգվի ոչ թե ներկայի, այլ ապագայի վրա։

«Կրկնակի շնչափողին» ընդառաջ

«Կրկնակի շնչափողի» վրա «տպագրական ներկը» դեռ չէր հասցրել չորանալ, երբ իրականությունն ինքը որոշեց նշում ավելացնել տեքստին։

Գրեթե միաժամանակ հնչեցին երկու հայտարարություններ, որոնք զարմանալիորեն ճշգրիտ նկարագրում էին մեր կառուցվածքի երկու օղակները։ Դոնալդ Թրամփն առաջինը ձևակերպեց առավելագույնս պարզ. «Մենք AI-ում առաջ ենք Չինաստանից… կհաղթի նա, ով կհաղթի AI-ում»։ Այստեղից հետևությունը նույնքան պարզ է՝ արգելակել չի կարելի։ Ցանկացած միակողմանի զգուշություն նշանակում է հակառակորդին տեխնոլոգիական, տնտեսական, իսկ հեռանկարում՝ նաև ռազմական առավելություն տալու ռիսկ։

Բայց գրեթե անմիջապես հետո Anthropic-ի ղեկավար Դարիո Ամոդեին ձևակերպեց ծուղակի երկրորդ կեսը. առաջ շարժվելու խթանները և դրա հետ կապված ռազմական առավելությունն այնքան մեծ են, որ մրցավազքի սահմանափակումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե կա վստահություն, որ «մյուս կողմը խաղում է կանոններով»։ Եվ այստեղ նա անմիջապես խոստովանեց՝ ինքը վստահ չէ, թե որքանով է այդպիսի վստահությունն ընդհանրապես հասանելի։

Ահա այն՝ կրկնակի շնչափողը, արդեն ոչ թե՝ որպես փոխաբերություն, այլ՝ գրեթե որպես սղագրություն։

Առաջին օղակը քաշվում է հետ մնալու վախից: Երկրորդը վախն է այն բանի, թե ինչի կհանգեցնի առաջատարությունը, եթե մրցավազքը մնա անվերահսկելի: Կանգնելը վտանգավոր է, քանի որ մյուսը կարող է շարունակել: Շարունակելը վտանգավոր է, քանի որ հաջորդ տեխնոլոգիական սահմանը կարող է փոխել ոչ միայն տնտեսությունը, այլև հենց ռազմական ուժի կառուցվածքը։ Հետևաբար՝ անհատական մասնակցի յուրաքանչյուր ռացիոնալ քայլ համախառն համակարգը դարձնում է պակաս ռացիոնալ:

Սա գրեթե լաբորատոր օրինակ է այն բանի, ինչ խաղերի տեսաբաններն անվանում են անվտանգության երկընտրանք. պետությունն ուժեղանում է հանուն սեփական անվտանգության, և հենց դրանով է ստիպում մրցակցին էլ ավելի արագ ուժեղանալ: Միջուկային դարաշրջանում մարդկությունն արդեն մեկ անգամ հայտնվել է նման տրամաբանության մեջ։ Բայց այդ ժամանակ զենքը գոնե նյութական էր՝ ուրան, ցենտրիֆուգներ, պոլիգոններ, հրթիռներ, հանքեր. այդ ամենը կարելի էր հաշվել, լուսանկարել արբանյակից, ստուգել։

Արհեստական ինտելեկտի դեպքում այլ բան ավելի սարսափելի է. հիմնական ռազմավարական ռեսուրսը գրեթե անտեսանելի է դառնում։ Ալգորիթմն արբանյակից տեսանելի չէ: Ծրագրային ապահովման առաջխաղացումը կարող է տեղի ունենալ լաբորատորիայի փակ դռների հետևում: Հետևաբար՝ փոխադարձ ստուգման խնդիրը, որն իրականում մատնանշում է Ամոդեին, անհամեմատ բարդանում է։

Եվ այստեղ առաջանում է պարադոքս, որն արժանի է մեր «կրկնակի շնչափողին». որքան վտանգավոր է դառնում մրցավազքը, այնքան անհրաժեշտ է պայմանավորվածությունը. որքան ավելի կարևոր է դառնում մրցավազքի առավելությունը, այնքան ավելի դժվար է պայմանավորվել:

Թրամփն ասում է՝ չի կարելի կանգ առնել։

Ամոդեին ասում է՝ նախկին տրամաբանությամբ շարունակելը չափազանց վտանգավոր է։

Իսկ այս երկու արտահայտությունների արանքում, թերևս, գտնվում է 21-րդ դարի գլխավոր քաղաքական խնդիրներից մեկը։

Հ.Գ. Երբեմն կանխատեսումը հատկապես տհաճորեն հաստատվում է ոչ թե այն ժամանակ, երբ անցնում է տասը տարի, այլ, երբ անցնում է ընդամենը մեկ օր:

Նուրալի Լատիպով

մեթոդաբան

russiancouncil.ru

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—