«Պրեսսինգ» հաղորդաշարի եթերում Սաթիկ Սեյրանյանի հյուրը քաղաքական վերլուծաբան Հակոբ Բադալյանն է:

Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.

• «Ռոսատոմը» կարող է Հայաստանին նաև մոդուլային ատոմակայան առաջարկել, որովհետև Չինաստանի հետ ունի նման փորձ: ԱՄՆ-ը մոդուլային ատոմակայան չունի, և հայտնի էլ չէ՝ երբ կունենա: Բայց «Ռոսատոմի» տնօրեն Ալեքսեյ Լիխաչովը երեկ Հայաստանից հեռանալիս ասաց՝ մինչև 2040թ. հոսանքի պակասորդ չունենալու համար 1000 մեգավատտանոց ատոմակայան է պետք, այսինքն՝ ոչ թե մոդուլային, այլ մեծ ատոմակայան: Էլ չենք խոսում այն մասին, որ ատոմային էներգետիկա չունենալը պետության համար ռեպուտացիոն և անվտանգային կորուստներ կարող է ունենալ: Այնպես որ, ՄԱԿ-ի ամբիոնից մոդուլային ատոմակայանի մասին Փաշինյանի հայտարարությունն առաջինը չէ, որը հետո մեկ այլ հայտարարությամբ հերքվել է նրա իսկ կողմից: 

Հիշեցնենք. օրեր առաջ Նիկոլ Փաշինյանը Նյու Յորքում մասնակցել էր ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի շրջանակում անցկացվող «Կոնկորդիա» ամենամյա գագաթնաժողովի պանելային քննարկմանը, որտեղ իր ելույթում հայտարարեց՝ «Նոր ատոմակայանը մոդուլային կլինի»:

Սեպտեմբերի 29-ին Երևանում «Ռոսատոմի» ղեկավար Ալեքսեյ Լիխաչովը ներկայացրեց ռուսական առաջարկի մանրամասները․ նոր՝ մոտ 1000 մեգավատտ հզորությամբ բլոկ, գործող Մեծամորի ԱԷԿ-ը մինչև 2046 թվականը աշխատեցնելու հնարավորությունը և այդ տարբերակի զգալի լրացուցիչ արժեքը։ Նա նաև առաջարկեց ռուսական նախագիծը դարձնել միջազգային՝ եվրոպական և ասիական ընկերությունների մասնակցությամբ։

Չինաստանն այն 5 երկրներից մեկն է, որի հետ Հայաստանի կառավարությունը բանակցություններ է վարում նոր ատոմակայան կառուցելու և Մեծամորի ատոմային էլեկտրակայանը (ՀԱԷԿ) փոխարինելու նպատակով: Հայաստանի ներկայիս ատոմակայանի շահագործման ժամկետը նախատեսվում է երկարաձգել մինչև 2036 թվականը։ Փաշինյանի կառավարությունը քննարկում է նոր՝ հիմնականում փոքր մոդուլային ռեակտորների (SMR) կառուցման հարցը, նոր ատոմակայանի տեխնոլոգիաների առաջարկներ է դիտարկում հինգ երկրներից՝ Չինաստանից, ԱՄՆ-ից, Ռուսաստանից, Ֆրանսիայից և Հարավային Կորեայից:

Չինաստանի ներկայացուցիչները պաշտոնապես հայտարարել են, որ Պեկինը պատրաստ է ակտիվորեն մասնակցել Հայաստանում միջուկային էներգետիկայի զարգացմանը և նոր էներգաբլոկի կառուցման նախագծերին: Չինաստանի մասնագետներն արդեն ներկայացրել են իրենց տեխնոլոգիական առաջարկները, և հայկական պատվիրակությունները նախկինում այցելել են Չինաստան՝ տեղում ծանոթանալու նրանց փորձին։

• Կարծես թե Պեկինը Հայաստանում ատոմակայան կառուցելու հարցում հրապարակային պատրաստակամություն չի հայտնել, Չինաստանի ներկայացուցիչները հայտարարել են, որ Պեկինը պատրաստ է ակտիվորեն մասնակցել Հայաստանում միջուկային էներգետիկայի զարգացմանը և նոր էներգաբլոկի կառուցման նախագծերին: Կարծում եմ՝ ատոմակայան կառուցելու հարցում Չինաստանը Հայաստանում Ռուսաստանի հետ չի մրցակցի: Տնտեսական տեսանկյունից ամենաշահեկան առաջարկ անելու հնարավորություն «Ռոսատոմն» ունի: Եվ, թերևս, դրանով է պայմանավորված Փաշինյանի այն հայտարարությունը, որ նոր ատոմակայան կառուցելու համար գործընկեր ընտրելու մոտիվը բացառապես տնտեսական է լինելու: Սա իր տեսակի մեջ նահանջի ճանապարհ է Փաշինյանի համար:

• Անկասկած է, որ Հայաստանի ատոմակայանը Թուրքիայի թիրախում է, որովհետև թիրախում է Հայաստանը: Ատոմակայանը զսպող գործոն է ընդհուպ Հայաստանի դեմ ռազմական գործողությունների համար, որովհետև վնասվելու դեպքում վնասվողը միայն Հայաստանը չի լինելու: Եվ բնական է, որ ուզում են, որ Հայաստանի «Մեծամորի» ատոմակայանը փակվի, և ամեն ինչ անելու են, որ նոր ատոմային կայան չկառուցվի: Պետք է հասկանալ, որ ատոմակայան ունենալը միայն էներգիայի աղբյուր չէ, այն աշխարհաքաղաքական կշիռ է հաղորդում մեր Հայաստանին:

• Մի քանի ամիս առաջ 2-3 շաբաթում Վրաստանում մի քանի անգամ համատարած հոսանքի անջատում եղավ, և դրա պատճառն այն է, որ Վրաստանի էներգետիկ համակարգը անջատվել էր Ադրբեջանի էներգետիկ համակարգից, լարումը կտրուկ ընկել էր, ու ողջ Վրաստանը թաղվել էր խավարի մեջ: Սա լուրջ ահազանգ է Հայաստանի համար, թե ինչ կլինի, երբ մեր էներգետիկ համակարգն էլ միավորվի Ադրբեջանի համակարգի հետ:

• Մոսկովյան քննարկումների առանցքում կարևոր է լինելու այն հանգամանքը, թե ինչ է Փաշինյանի հետ խոսել Լիխաչովը Հայաստանում: Մոսկովյան հանդիպման թե՛ լինելը, թե՛ օրակարգը հենց դրանից է կախված: Եվ երբ Լիխաչովը հայտարարում է, որ Երևանն առաջիկայում կասի՝ ում հետ է ատոմակայան կառուցելու, սա ուշադրության արժանի քաղաքական հայտարարություն է:

• Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանի հարցերով Ռուսաստանում զբաղվում է  Կիրիենկոն, և այս համատեքստում պետք է հիշել, որ դրանից առաջ Կիրիենկոն «Ռոսատոմի» ղեկավարն էր: Սա ուշադրության արժանի հանգամանք է, եթե հաշվի առնենք, որ Հայաստան գալուց առաջ Լիխաչովը հանդիպել էր Պուտինի հետ:

• Ենթադրենք՝ Եվրոպան Հարավային Կովկասում Փաշինյանի հետ չի աշխատում, ո՞ւմ հետ է աշխատելու, եթե Հայաստանը միակն է, ում հետ Եվրամիությունը կարող է խոսել, աշխատել Հարավային Կովկասում ազդեցություն հաստատելու հարցով: Եվրոպայի վերաբերմունքը Փաշինյանի համար ճակատագրական նշանակություն չունի. շատ ավելի կարևոր են նրա համար Ադրբեջանն ու Թուրքիան:

• Մի՞թե Ռուսաստանն իսկապես կարծում է, որ Հայաստանը Եվրամիությանն անդամակցելու հարցի առաջ է կանգնած… կարծում եմ՝ ոչ: Ռուսաստանը գիտի, որ դա հնարավոր չէ: Այս առերևույթ սրացումների պատճառն այլ է: Խորքում այլ օրակարգեր կան: Այս իրավիճակը ձեռնտու է Ռուսաստանին, խորքային անհանգստության պատճառներ Մոսկվան չունի: Ռուսաստանի համար մի կարևոր խնդիր կա, որ Եվրոպայի լիբերալ-գլոբալիստական շրջանակին հնարավորություն չտա Հարավային Կովկասում երկրորդ ճակատ բացել:

• Կարծում եմ՝ տարածաշրջանում Թուրքիայի գործոնը Ռուսաստանը պայմանավորում է ՆԱՏՕ-ի հանգամանքով: Ռուսական ռազմաբազայի մասին խոսակցություններ բացելով՝ Ռուսաստանը հասկացնում է, որ դիտարկում է Թուրքիայի հետ ներկայիս հարաբերությունների ապամոնտաժում, Թուրքիայի հանդեպ քաղաքականության վերանայում:

• Հիշեք՝ ի՞նչ պայման էր Ռուսաստանը դնում ՆԱՏՕ-ի առաջ ռուս-ուկրաինական պատերազմից 2 ամիս առաջ՝ ՆԱՏՕ-ի հետվերադարձ 1997թ. սահմաններին: Սա ցույց է տալիս, թե ինչ նշանակություն ունի այդ պատերազմը Ռուսաստանի համար: Սա Ուկրաինայի համար պատերազմ չէ, սա պրոցես է, որը կարող է հասնել մինչև հայ-թուրքական սահման: Մյուս կողմից պետք է հասկանալ, որ Վրաստանով դեպի Հայաստան երկաթուղու գործարկումը ոչ թե հայ-ադրբեջանական, այլ ռուս-ադրբեջանական պայմանավորվածություն է:

Հիշեցնենք. Ռուսաստանը պահանջում էր, որ ՆԱՏՕ-ն իր ռազմական ենթակառուցվածքները, զորքերը և սպառազինությունը դուրս բերի բոլոր այն երկրներից, որոնք դաշինքին անդամակցել են 1997 թվականի մայիսից հետո։

Այս պահանջը ներկայացվել էր 2021 թվականի դեկտեմբերի 17-ին ՌԴ ԱԳՆ-ի կողմից հրապարակված անվտանգության երաշխիքների մասին պայմանագրերի նախագծերում (ռուս-ուկրաինական պատերազմի մեկնարկից ուղիղ 2 ամիս առաջ)։ 1997 թվականի «Ռուսաստան-ՆԱՏՕ հիմնարար ակտի» սահմաններին վերադառնալու պահանջը գործնականում նշանակում էր հետևյալը. 

Զորքերի հետքաշում Արևելյան Եվրոպայից. ՆԱՏՕ-ն պետք է դադարեցներ ցանկացած ռազմական գործունեություն և հեռացներ իր ռազմական բազաներն ու ստորաբաժանումները 1997-ից հետո անդամակցած երկրներից։ Դա դե ֆակտո արգելք էր նշանակում ՆԱՏՕ-ի ուժերի տեղակայման համար այնպիսի պետություններում, ինչպիսիք են Լեհաստանը, Չեխիան, Հունգարիան, Ռումինիան, Բուլղարիան և Մերձբալթյան երկրները (Էստոնիա, Լատվիա, Լիտվա)։ 

Դաշինքի ընդլայնման արգելք. Իրավաբանորեն ամրագրված հրաժարում ՆԱՏՕ-ի հետագա ցանկացած ընդլայնումից դեպի արևելք, հատկապես՝ Ուկրաինայի և Վրաստանի անդամակցության բացառում։ 

Հետխորհրդային տարածքի սահմանափակում. ՆԱՏՕ-ի կողմից ռազմական գործունեության դադարեցում Ուկրաինայում, Արևելյան Եվրոպայում, Անդրկովկասում և Կենտրոնական Ասիայում։

Այս պահանջները ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի կողմից պաշտոնապես մերժվեցին 2022թ. հունվարին՝ որպես ինքնիշխան պետությունների իրավունքները սահմանափակող անընդունելի վերջնագիր։

• Հիշենք, որ վերջերս Գերմանիայի արտգործնախարարը, որը երկար ժամանակից ի վեր հանդիպում չէր ունեցել ՌԴ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի հետ, հանդիպեց նրան: Սա տեղի է ունեցել կանցլեր Մերցի կուսակցության՝ Գերմանիայում ջախջախիչ պարտությունից հետո: Ի դեպ, այն սրահում, ուր ընթանում էին բանակցությունները, դիմացի պատին Պուտինի նկարն էր: Եթե Գերմանիայի ԱԳ նախարարը համաձայնում է բանակցել այդ պայմաններում, ուրեմն կարելի է պատկերացնել՝ որքան կարևոր էր Գերմանիայի համար Ռուսաստանի արտգործնախարարի հետ այդ հանդիպումը:

• Եվրոպան ի վիճակի չէ այսօր վերջնագրերով խոսել. Ֆրանսիան, որը գտնվում է Մարի Լը Պենի հաղթանակից 5 պակաս վիճակում, ի՞նչ ազդեցություն կարող է ունենալ առհասարակ, որ մի հատ էլ վերջնագիր ներկայացնի… այդ թվում՝ Փաշինյանին: Սա է այսօրվա Եվրոպան:

• Մենք տեսնում ենք Գերմանիայի վարքագիծը, Ֆրանսիայի վարքագիծը, և այստեղ հարց է առաջանում՝ իսկ ինչ է մտածում այս ամենի վերաբերյալ Լոնդոնը: Հարց՝ իսկ ո՞ր կենտրոնն Ալիևի վրա ազդեցություն ունի: Մեծ Բրիտանիան:  Այսինքն՝ այն երկիրը, որի տակ է Ալիևների ֆինանսատնտեսական միջոցների պոչը: Այս պայմաններում կրկին ակտիվանում է այստեղ երկրորդ ճակատային սցենարը շարժելու մոտիվացիան: Ռուսաստանն ինչպե՞ս պետք է դրան հակադարձի՝ Հայաստանին Եվրոպայի գիրկը մղելո՞վ…

• Թրամփի համար ցանկալի է Իսրայելի, Նեթանյահուի նկատմամբ ստանալ որևէ հակակշիռ, որովհետև Նեթանյահուն ակնհայտորեն Թրամփի համար պրոբլեմ է դարձել, և Էրդողանի հանդեպ Թրամփի վերաբերմունքը պայմանավորված է նաև այդ հանգամանքով:

• Կարծում եմ՝ Ռուսաստանը Հայաստանում փորձում է փոխել իր ազդեցության կառուցվածը, և տնտեսական բաղադրիչը փակ հանդիպումներում քննարկումներում առաջնայինը չէ: Ռուսաստանը փորձում է վերափոխել իր ազդեցության կառուցվածքը, այդ թվում՝ հայ հասարակության շրջանում՝ նաև ընկալումների մակարդակում: Եվ սրան միտված տարբեր սցենարային գծեր են գործի դրված, այդ թվում, գուցե տարօրինակ հնչի, դեմոգրաֆիական տրամաբանությամբ:

• Հիմա Ռուսաստանի համար շատ ավելի կարևոր է պահել երկաթուղու կոնցեսիայի իրավունքը, քան ռազմաբազան, որովհետև ես չեմ հասկանում՝ Ռուսաստանի ինչի՞ն է պետք այս նոր աշխարհակարգում այդ ռազմակայանը: Եթե Պուտինի համար կարևոր լիներ հայ ժողովրդի կարծիքն իմանալ ռազմաբազան հանելու հարցում, նա այդ հարցը Փաշինյանի հետ հանդիպմանը կբարձրացներ: Ռազմակայանները հիմա զուտ խորհրդանշական նշանակություն ունեն, և մենք տեսանք՝ Իրանն ինչ արեց ամերիկյան ռազմակայանների հետ:

• Հայաստանից ռազմաբազան հանելու՝ Պուտինի հայտարարությունն այն դերակատարների համար էր, ովքեր կառուցում են նոր աշխարհակարգը: Այս համատեքստում Պուտինն ասում է՝ պատրաստ եմ հանել ռազմաբազան: Բնականաբար, փոխարենը ինչ-որ կարևոր բան կուզի, չեմ կարող ասել՝ ինչ: Ամբողջ հարցն այն է, որ կոնցեսիա վերցնողը, ռազմաբազա հանողը Փաշինյանը չէ: Երբ խոսում ենք խոշորագույնների միջև փոխհարաբերությունների մասին, բոլորը բոլորին կարող են վնասել. դա թույլ չտալու համար ինչ-որ պահի կպայմանավորվեն:

• Իսկ արդյո՞ք ադապտացիայի ռեժիմ կարող է աշխատել նաև գազի մասով, և Հայաստանը ռուսական գազ, բայց Ադրբեջանի անունով կսկսի ներկրել ոչ թե Ռուսաստանից, այլ Ադրբեջանից, ու ի՞նչ կստանա դրա դիմաց Ռուսաստանը: Իսկ կարո՞ղ է դա ուզում են անել, որ Ադրբեջանի միջոցով դեպի Ռուսաստան կոմունիկացիայի մի նոր գիծ բացվի:

• Փաշինյանն ինչպե՞ս պետք է Հայաստանի հասարակությանը համոզի, որ պետք է ադրբեջանական գազ գնի: Նույն կերպ, ինչպես համոզեց, որ պետք է մարսել Արցախի կորուստը: Այսինքն՝ կասի, իբրև թե սա արվում է Հայաստանի անկախության համար… Նաև կասի՝ Ռուսաստանը մեզ ուզում է պատժել գազը թանկացնելով, բայց մենք հո տեղի չե՞նք տա ու կորցնենք մեր անկախությունը: Փաշինյան ֆիգուրն ապահովում է Ռուսաստանի ալիբին, որովհետև հասարակության մի զգալի մասն էլ օբյեկտիվորեն գազի թանկացման համար Փաշինյանին է մեղադրելու: Այս մեխանիզմը խաղարկելով է, որ Արցախի կորստից հետո Փաշինյանը մնացել ու շարունակում է մնալ իշխանության:

• Երկաթուղին Ռուսաստանը 2008-ին կառավարման է վերցրել, որպեսզի հետագայում Եվրոպայով ճանապարհ ունենան դեպի Չինաստան: Կայսրությունները 30-40 տարվա կտրվածքով են մտածում: Դրա համար են իրենք հիմա խոսում Թուրքիայի հետ, զուտ երկաթուղու հարցով: Եթե ուզենան Հայաստանը պաշտպանել, մի խոսքով կպաշտպանեն: Ինչների՞ն է պետք 102-րդ ռազմակայանը, երբ այսօրվա աշխարհում դրոններով այն կարող են քարուքանդ անել: 

• Սիմվոլներն աշխատում էին հին աշխարհում: Նոր աշխարհում պետության ղեկավարին կարող են իր ննջարանից վերցնել ու տանել, բանտարկել:

• Եթե մենք ունենք իշխանություն, որն իր կորուստները որպես հաղթանակ է ներկայացնում, բնական է, որ դրսում նրան ներկայացվելու են պահանջներ, ինքն էլ դրանք կատարելու է: 

• Մարդը, որը ամեն պատեհ-անպատեհ առիթով խոսում է Հայաստանի ինքնիշխանության մասին, Հայաստանին վերաբերող հարցերով ասում է՝ ինչ ուզում եք, արեք, ուզում եք ռազմաբազան հանեք՝ հանեք, ուզում եք ՀԱՊԿ-ից հանեք՝ հանեք… Սա մակույկով ծովին հանձնված մարդու վարքագիծ է: Մենք ամեն օր մեր ինչ-որ իրավունք արտապատվիրակում ենք: 

• Հենց հիմա մենք Ադրբեջանին տալիս ենք Հայաստանն ադրբեջանցիներով բնակեցնելու իրավունքը: Մենք իրավազուրկ պետություն ենք դառնում, իսկ այդ պետություններն ի՞նչ ճակատագիր են ունենում: Մեր հասարակությանը հիմա դաստիարակում են այնպես, որ դու պետք է հավատաս նրան, ինչ շոշափում ես: Ֆեստիվառը շոշափում ես, էժան ավիատոմսը, վիզան դեպի Եվրոպան շոշափում ես, իսկ անցյալդ՝ ոչ: Սա են հիմա ներարկում մեր հասարակության մեջ: Ես դեմ չեմ դեպի Եվրոպա ճամփորդելուն, բայց երբ դա դառնում է պետության ընկալման առանցքը, չափման գլխավոր միավորը, սա նշանակում է, որ այդ պետությունը, մեղմ ասած, որևէ հեռանկար չունի:

• Երբ սովորական մարդը թքած ունի՝ Արցախը կա, թե չէ, կարևորը նախկինները կալանավորվում են, ու ինչ-որ տեղից փող է գալիս, ուրեմն մենք ինչ-որ տեղ խոշոր բացթողում ենք ունեցել: Սա մեծագույն խնդիր է: Մարդկային այդ տեսակը աղբ չէ, այլ մեր օրգանիզմի մի մասն է, որը պետք է բուժել: Օրգանիզմն այնքա՜ն հիվանդ է: Երեք տասնամյակ պետական էլիտա եղածներն այս մասին պետք է մտածեին՝ ունենալով մեր միջավայրային ռիսկերը: Չի եղել պետության օրակարգում այն հարցը, թե ինչպիսի սովորական մարդ ենք ուզում ունենալ մենք: Եվ սա մեծագույն բաց է, սա վերածվել է մեծագույն հանքի, որն արդյունահանում են անդադար, ու դեռ չի սպառվում:

• Պետք չէ գերագնահատել ԵԽԽՎ-ի զեկույցն ու ելույթները, որովհետև դա այն կառույցը չէ, որն էական ազդեցություն երբևէ ունեցել է կամ կունենա: Այնտեղ կարող են արտահայտվել նաև ներեվրոպական տրամադրությունները: Անկասկած է, որ դա մի հարթակ է, որտեղ, այո, պետք է ընդդիմությունն էլ աշխատի, և ես ողջունում եմ, որ ընդդիմությունը ԵԽԽՎ-ում աշխատում է:

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

—